Adhyaya 167
Ayuta–Lakṣa–Koṭi Fire-offerings (अयुतलक्षकोटिहोमाः) — Graha-yajña Vidhi
अग्निर्देवो धर्मशास्त्रीयं ग्रहयज्ञविधिं पुनरुपदिशति—समृद्धि-शान्ति-विजयार्थम्। अयुत(१०,०००), लक्ष(१,०००००), कोटि(१,००००००००) इति होमपरिमाणत्रयं निर्दिश्य, अग्निकुण्डात् ग्रहान् आवाह्य मण्डलेषु नियतदिशासु स्थापयति, मध्ये सूर्यं प्रतिष्ठापयति। अधिदेवता-प्रत्यधिदेवतानां नामावलिः, काष्ठ-समिध्-हविर्मिश्रणानि, १०८ आहुतयः तथा १०८ कुम्भाः, अन्ते पूर्णाहुतिः, वसोधारा, दक्षिणा, अभिषेकमन्त्राश्च—महादेवान् नवग्रहान् रक्षःशक्तींश्च आह्वयन्ति। दानैः—हिरण्य-गो-भूमि-रत्न-वस्त्र-शय्यादिभिः—फलसिद्धिः सम्बध्यते; युद्धविजय-विवाह-उत्सव-प्रतिष्ठादिषु प्रयोगः। लक्ष-कोटिहोमेषु कुण्डमान-ऋत्विजसंख्या-मन्त्रविकल्पाः, तथा त्रिकोणकुण्डे प्रतिमाकर्मयुक्तोऽभिचार/विद्वेषणविधिश्च निरूप्यते, यत्र कर्म-लोकधर्मयोः समन्वयः प्रदर्श्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे वर्णधर्मादिर्नाम षट्षष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ सप्तषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अयुतलक्षकोटिहोमाः अग्निर् उवाच श्रीशान्तिविजयाद्यर्थं ग्रहयज्ञं पुनर्वदे ग्रहयज्ञो ऽयुतहोमलक्षकोट्यात्मकस्त्रिधा
इत्याग्नेये महापुराणे वर्णधर्मादिर्नाम षट्षष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्तषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः—अयुतलक्षकोटिहोमाः। अग्निरुवाच—श्रीशान्तिविजयाद्यर्थं ग्रहयज्ञं पुनर्वदे। ग्रहयज्ञोऽयुतहोमलक्षकोट्यात्मकस्त्रिधा॥
Verse 2
वेदेरैशे ह्य् अग्निकुण्डाद् ग्रहानावाह्य मण्डले सौम्ये गुरुर्बुधश् चैशे शुक्रः पूर्वदले शशी
वेदमन्त्रैः अग्निकुण्डात् ग्रहान् आवाह्य, तान् सौम्ये मण्डले प्रतिष्ठापयेत्। सौम्यभागे गुरुर्बुधश्च; पूर्वदले शुक्रः शशी च विन्यस्येताम्।
Verse 3
आग्नेये दक्षिणे भौमो मध्ये स्याद्भास्करस् तथा शनिराप्ये ऽथ नैरृत्ये राहुः केतुश् च वायवे
आग्नेये दक्षिणे च भौमः; मध्ये भास्करः तथा। आप्ये शनिः; अथ नैरृत्ये राहुः, वायव्ये केतुश्च विन्यस्येत्।
Verse 4
ईशश्चोमा गुहो विष्णुर्ब्रह्मेन्द्रौ यमकालकौ चित्रगुप्तश्चाधिदेवा अग्निरापः क्षितिर्हरिः
ईशश्चोमा गुहः विष्णुः ब्रह्मेन्द्रौ यमकालकौ। चित्रगुप्तश्च—एतेऽधिदेवाः; तथा अग्निरापः क्षितिर्हरिश्च स्मृताः।
Verse 5
इन्द्र ऐन्द्री देवता च प्रजेशो ऽहिर्विधिः क्रमात् एते प्रत्यधिदेवाश् च गणेशो दुर्गयानिलः
इन्द्रः ऐन्द्री देवता च प्रजेशोऽहिर्विधिः क्रमात्। एते प्रत्यधिदेवाश्च; गणेशो दुर्गा चानिलः सह स्मृताः।
Verse 6
खमश्विनौ च सम्पूज्य यजेद्वीजैश् च वेदजैः अर्कः पलाशः खदिरो ह्य् अपामार्गश् च पिप्पलः
खं च अश्विनौ च सम्पूज्य, द्विजैर्वेदजैः सह यजेत्। अर्कः पलाशः खदिरोऽपामार्गः पिप्पलश्च—एते समिधो द्रव्याणि।
Verse 7
उदुम्बरः शमी दुर्वा कुशाश् च समिधः क्रमात् मध्वाज्यदधिसंमिश्रा होतव्याश्चाष्टधा शतम्
उदुम्बरशमीदूर्वाकुशैः क्रमात् समिधो गृह्णीयात्; मध्वाज्यदधिसंमिश्रैः शताष्टोत्तरं हविराहुतीः जुहुयात्।
Verse 8
एकाष्टशतुरः कुम्भान् पूर्य पूर्णाहुतिन्तथा वसोर्धारान्ततो दद्याद्दक्षिणाञ्च ततो ददेत्
एकाष्टशतं कुम्भान् पूरयित्वा पूर्णाहुतिं ततः कुर्यात्; वसोर्धारां समाप्य पश्चाद् दक्षिणां दद्यात्।
Verse 9
यजमानं चतुर्भिस्तैर् अभिषिञ्चेत् समन्त्रकैः सुरास्त्वामभिषिञ्चन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
तैश्चतुर्भिः समन्त्रकैः यजमानम् अभिषिञ्चेत्—“सुरास्त्वामभिषिञ्चन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः” इति।
Verse 10
वासुदेवो जगन्नाथस् तथा सङ्कर्षणः प्रभुः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश् च भवन्तु विजयाय ते
वासुदेवो जगन्नाथः सङ्कर्षणः प्रभुस्तथा। प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च भवन्तु विजयाय ते॥
Verse 11
आखण्डलो ऽग्निर्भगवान् यमो वै नैरृतस् तथा वरुणः पवनश् चैव धनाध्यक्षस् तथा शिवः
आखण्डलः (इन्द्रः), अग्निर्भगवान्, यमो वै, नैरृतस्तथा; वरुणः, पवनश्चैव, धनाध्यक्षः (कुबेरः), शिवश्च।
Verse 12
ब्रह्मणा सहितः शेषो दिक्पालाः पान्तु वः सदा कीर्तिर्लक्ष्मीर्धृतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया मतिः
ब्रह्मणा सहितः शेषो दिक्पालाश्च सदा वः पान्तु; कीर्तिर्लक्ष्मीर्धृतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया मतिश्च वः सदा तिष्ठन्तु।
Verse 13
बुद्धिर् लज्जा वपुः शान्तिस्तुष्टिः कान्तिश् च मातरः एतास्त्वामभिषिञ्चन्तु धर्मपत्न्याः समागताः
बुद्धिर्लज्जा वपुः शान्तिस्तुष्टिः कान्तिश्च मातरः; एताः समागताः धर्मपत्न्यस्त्वामभिषिञ्चन्तु।
Verse 14
आदित्यश् चन्द्रमा भौमो बुधजीवशितार्कजाः ग्रहास्त्वामभिषिञ्चन्तु राहुः केतुश् च तर्पिताः
आदित्यश्चन्द्रमा भौमो बुधजीवशितार्कजाः ग्रहास्त्वामभिषिञ्चन्तु; राहुः केतुश्च तर्पिताः प्रसन्ना भवन्तु।
Verse 15
देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ऋषयो मनवो गावो देवमातर एव च
देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः; ऋषयो मनवो गावो देवमातर एव च।
Verse 16
देवपत्न्यो द्रुमा नागा दैत्याश्चाप्सरसाङ्गणाः अस्त्राणि सर्वशास्त्राणि राजानो वाहनानि च
देवपत्न्यो द्रुमा नागा दैत्याश्चाप्सरसाङ्गणाः; अस्त्राणि सर्वशास्त्राणि राजानो वाहनानि च।
Verse 17
औषधानि च रत्नानि कालस्यावयवाश् च ये सरितः सागराः शैलास्तीर्थानि जलदा नदाः
औषधानि च रत्नानि कालस्यावयवाश्च ये। सरितः सागराः शैलास्तीर्थानि जलदा नदाः॥
Verse 18
एते त्वामभिषिञ्चन्तु सर्वकामार्थसिद्धये अलङ्कृतस्ततो दद्याद्धेमगोन्नभुवादिकं
एते त्वामभिषिञ्चन्तु सर्वकामार्थसिद्धये। अलङ्कृतस्ततो दद्याद्धेमगोन्नभुवादिकम्॥
Verse 19
कपिले सर्वदेवानां पूजनीयासि रोहिणि तीर्थदेवमयी यस्मादतःशान्तिं प्रयच्छ मे
कपिले सर्वदेवानां पूजनीयासि रोहिणि। तीर्थदेवमयी यस्मादतः शान्तिं प्रयच्छ मे॥
Verse 20
पुण्यस्त्वं शङ्ख पुण्यानां मङ्गलानाञ्च मङ्गलं विष्णुना विधृतो नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे
पुण्यस्त्वं शङ्ख पुण्यानां मङ्गलानाञ्च मङ्गलम्। विष्णुना विधृतो नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे॥
Verse 21
धर्म त्वं वृषरूपेण जगदानन्दकारकः अष्टमूर्तेरधिष्टानमतः शान्तिं प्रयच्छ मे
धर्म त्वं वृषरूपेण जगदानन्दकारकः। अष्टमूर्तेरधिष्टानमतः शान्तिं प्रयच्छ मे॥
Verse 22
हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमवीजं विभावसोः अनन्तपुण्यफलदमतः शान्तिं प्रयच्छ मे
हे विभावसो! हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमबीजं त्वां नमामि; अनन्तपुण्यफलप्रद! अतः मे शान्तिं प्रयच्छ।
Verse 23
पीतवस्त्रयुगं यस्माद्वासुदेवस्य वल्लभं प्रदानात्तस्य वै विष्णुरतः शान्तिं प्रयच्छ मे
यस्माद्वासुदेववल्लभं पीतवस्त्रयुगं प्रदत्तं, तस्मात् भक्तिप्रीतो विष्णुः मे शान्तिं प्रयच्छतु।
Verse 24
विष्णुस्त्वं मत्स्यरूपेण यस्मादमृतसम्भवः चन्द्रार्कवाहनो नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे
मत्स्यरूपेण त्वं विष्णुः, यस्मादमृतसम्भवः; चन्द्रार्कवाहन! नित्यं अतः मे शान्तिं प्रयच्छ।
Verse 25
यस्मात्त्वं पृथिवी सर्वा धेनुः केशवसन्निभा सर्वपापहरा नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे
यस्मात् त्वं सर्वा पृथिवी धेनुः केशवसन्निभा; सर्वपापहरा नित्यं, अतः मे शान्तिं प्रयच्छ।
Verse 26
यस्मादायसकर्माणि तवाधीनानि सर्वदा लाङ्गलाद्यायुधादीनि अतः शान्तिं प्रयच्छ मे
यस्मादायसकर्माणि तवाधीनानि सर्वदा, लाङ्गलाद्यायुधादीनि; अतः मे शान्तिं प्रयच्छ।
Verse 27
यस्मात्त्वं स्सर्वयज्ञानामङ्गत्वेन व्यवस्थितः योनिर्विभावसोर्नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे
यस्मात् त्वं सर्वयज्ञानाम् अङ्गत्वेन व्यवस्थितः, विभावसोः नित्यं योनिः; अतः मे शान्तिं प्रयच्छ।
Verse 28
गवामङ्गेषु तिष्ठन्ति भुवनानि चतुर्दश यस्मात्तस्माच्छिवं मे स्यादिह लोके परत्र च
गवाम् अङ्गेषु तिष्ठन्ति भुवनानि चतुर्दश; यस्मात् तस्मात् शिवं मे स्यात् इह लोके परत्र च।
Verse 29
धर्मकामार्थसिद्धये इति ख यस्मादशून्यं शयनं केशवस्य शिवस्य च शय्या ममाप्यशून्यास्तु दत्ता जन्मनि जन्मनि
“धर्मकामार्थसिद्धये” इति; यस्मात् केशवस्य शिवस्य च शयनम् अशून्यं, ममापि शय्या दत्ताऽशून्या अस्तु जन्मनि जन्मनि।
Verse 30
यथा रत्नेषु सर्वेषु सर्वे देवाः प्रतिष्ठिताः तथा शान्तिं प्रयच्छन्तु रत्नदानेन मे सुराः
यथा रत्नेषु सर्वेषु सर्वे देवाः प्रतिष्ठिताः, तथा रत्नदानेन मे सुराः शान्तिं प्रयच्छन्तु।
Verse 31
यथा भूमिप्रदानस्य कलां नार्हन्ति षोडशीं दानान्यन्यानि मे शान्तिर्भूमिदानाद्भवत्विह
यथा भूमिप्रदानस्य फलकलां षोडशीं न अर्हन्ति दानान्यन्यानि, तथा भूमिदानाद् इह मे शान्तिः भवतु।
Verse 32
ग्रहयज्ञो ऽयुतहोमो दक्षिणाभी रणे जितिः विवाहोत्सवयज्ञेषु प्रतिष्ठादिषु कर्मषु
ग्रहयज्ञः, अयुतहोमः, दक्षिणाप्रदानं च रणेषु जयप्रदं भवति; विवाहोत्सवयज्ञेषु प्रतिष्ठादिषु कर्मसु च एते विधयः प्रयोज्याः।
Verse 33
सर्वकामाप्तये लक्षकोटिहोमद्वयं मतं गृहदेशे मण्डपे ऽथ अयुते हस्तमात्रकं
सर्वकामाप्तये लक्षकोटिहोमयोर्द्वयं मतम्; गृहदेशे मण्डपे च अयुतकर्मणि कुण्डं हस्तमात्रप्रमाणं विधीयते।
Verse 34
मेखलायोनिसंयुक्तं कुण्डञ्चत्वार ऋत्विजः स्वयमेको ऽपि वा लक्षे सर्वं दशगुणं हि तत्
मेखलायोनिसंयुक्तं कुण्डं कृत्वा चत्वार ऋत्विजः; स्वयमेकः अपि लक्षे यजेत्, सर्वं फलम् दशगुणं भवति।
Verse 35
चतुर्हस्तं द्विहस्तं वा तार्क्षञ्चात्राधिकं यजेत् सामध्वनिशीरस्त्वं वाहनं पमेष्ठिनः
चतुर्हस्तं द्विहस्तं वा तार्क्ष्यं चात्राधिकं यजेत्; सामध्वनिशिरस्त्वं वाहनं पमेष्ठिनः।
Verse 36
विषयापहरो नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे पूर्ववत् कुण्डमामन्त्र्य लक्षहोमं समाचरेत्
विषयापहरः नित्यं मतः; शान्तिं प्रयच्छ मे। पूर्ववत् कुण्डमामन्त्र्य लक्षहोमं समाचरेत्।
Verse 37
वसोर्धारां ततो दद्याच्छय्याभूषादिकं ददेत् तत्रापि दश चाष्टौ च लक्षहोमे तथर्त्विजः
ततः वसोर्धारां दद्याच्छय्याभूषणादिकं च ददेत्। तस्मिन्नेव विधौ लक्षहोमे दश चाष्टौ च—अष्टादश—ऋत्विजोऽपि निर्दिष्टाः॥
Verse 38
पुत्रान्नराज्यविजयभुक्तिमुक्त्यादि चाप्नुयात् दक्षिणाभिः फलेनास्माच्छत्रुघ्नः कोटिहोमकः
अस्मात्कर्मणः दक्षिणानुसारं फलानुसारं च कर्ता पुत्रान् अन्नं राज्यं विजयम् भुक्तिं मुक्तिं चाप्नुयात्। शत्रुघ्नः कोटिहोमकः सर्वान् लाभान् लभते॥
Verse 39
तथा जन्मनि जन्मनीति ङ गृहादौ मण्डपे वाथेति ख गृहादौ मण्डपे चैवमिति ञ पुत्रार्थराज्यविजयभुक्तिमुक्त्यादीति ख , ङ च चतुर्हस्तं चाष्टहस्तं कुण्डन्द्वादश च द्विजाः पञ्चविंशं षोडशं वा पटे द्वारे चतुष्टयं
तथा जन्मनि जन्मनीति; गृहादौ मण्डपे वाथ—गृहादौ मण्डपे चैवम्। पुत्रार्थराज्यविजयभुक्तिमुक्त्याद्यर्थेष्वपि एष एव विधिः। द्विजाः, कुण्डं चतुर्हस्तं वा अष्टहस्तं वा; पटे द्वारे च चतुष्टयं, द्वादश-षोडश-पञ्चविंशतिमितं यथायोग्यम्॥
Verse 40
कोटिहोमी सर्वकामी विष्णुलोकं स गच्छति होमस्तु ग्रहमन्त्रैर् वा गायत्र्या वैष्णवैर् अपि
कोटिहोमी सर्वकामी स विष्णुलोकं गच्छति। होमस्तु ग्रहमन्त्रैर्वा गायत्र्या वा वैष्णवमन्त्रैरपि क्रियते॥
Verse 41
जातवेदोमुखैः शैवैः वैदिकैः प्रथितैर् अपि तिलैर् यवैर् घृतैर् अश्वमेधफलादिभाक्
जातवेदोमुखैः शैवैर्वैदिकैः प्रथितैरपि तिलैः यवैः घृतैश्च होमं कुर्यात्; तेनाश्वमेधफलादिभाक् भवति॥
Verse 42
विद्वेषणाभिचारेषु त्रिकोणं कुण्डमिष्यते समिधो वामहस्तेन श्येनास्थ्यनलसंयुताः
विद्वेषणाभिचारकर्मसु त्रिकोणं कुण्डं विधीयते। समिधो वामहस्तेन गृहीत्वा श्येनास्थि-अग्निसंयुताभिः प्रयोगः कार्यः।
Verse 43
रक्तभूषैर् मुक्तकेशैर् ध्यायद्भिरशिवं रिपोः दुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु यो द्वेष्टि हुं फडिति च
रक्तभूषणैर्मुक्तकेशैः रिपोरशिवं ध्यायन्तः ये द्वेष्टारः ‘हुं’ ‘फड्’ इति जपन्ति, ते तस्मै रिपवे दुर्मित्रियाः सन्तु।
Verse 44
छिन्द्यात् क्षुरेण प्रतिमां पिष्टरूपं रिपुं हनेत् यजेदेकं पीडकं वा यः स कृत्वा दिवं व्रजेत्
क्षुरेण प्रतिमां छिन्द्यात्; पिष्टनिर्मितं रिपुं तेन हन्यात्। य एकं लक्ष्यं वा पीडकं वा यजते, स कृत्वा दिवं व्रजेत्।
Frequently Asked Questions
It emphasizes calibrated homa-scales (ayuta, lakṣa, koṭi), precise navagraha placement within a ritual maṇḍala, fixed counts like 108 oblations and 108 kumbhas, kuṇḍa measurements for different homa magnitudes, and role-allocation (including increased ṛtvij counts for larger rites).
It frames ritual mastery as dharmic discipline: planetary pacification and victory-oriented rites are bound to mantra, purity, and generosity (dakṣiṇā/dāna), thereby converting worldly aims (bhukti) into ethically regulated action that supports protection, order, and ultimately auspicious destiny and higher spiritual attainment (including Vaiṣṇava-oriented outcomes such as Viṣṇuloka).
The abhiṣeka invokes Brahmā–Viṣṇu–Maheśvara, the four Vyūhas (Vāsudeva, Saṅkarṣaṇa, Pradyumna, Aniruddha), dikpālas and major deities (e.g., Indra, Agni, Yama, Varuṇa, Vāyu, Kubera, Śiva), protective qualities (kīrti, lakṣmī, dhṛti, medhā, puṣṭi, śraddhā, kriyā, mati), mother-powers, and the navagrahas including Rāhu and Ketu.