Adhyaya 164
Chapter 164: नवग्रहहोमः (Navagraha Fire-Offering)
अस्मिन्नध्याये पुष्करेण नवग्रहहोमविधिः धर्मशास्त्रीयः कर्मप्रयोगश्च निरूप्यते। स समृद्धि-शान्ति-वृष्टि-आयुः-पोषणार्थं तथा अभिचाराद्यर्थमपि उपायभूतः कथ्यते। सूर्यादिकेतुपर्यन्तं नवग्रहदेवताः निर्दिश्यन्ते, तेषां प्रतिमानां निर्माणक्रमोऽपि दत्तः—ताम्रेण, स्फटिकेन, रक्तचन्दनेन, सुवर्णेन, अर्ककाष्ठेन युगलरूपेण, रजतेन, लोहेन, सीसेन च। स्वर्णलेख्य-रेखाङ्कनं वा सुगन्धिमण्डललेखनं, वर्णानुरूपवस्त्र-पुष्प-गन्धान्, कङ्कणानि, गुग्गुलुधूपं च विधत्ते। ऋग्मन्त्राणां क्रमपाठः, समिधां क्रमः, मधु-घृत-दधिभिः प्रति देवतां १२८ वा २८ आहुतिसङ्ख्या च निर्दिष्टा। नैवेद्यभेदाः, ग्रहक्रमेण द्विजभोजनविधिः, ततः दक्षिणाक्रमः—गौः, शङ्खः, वृषभः, सुवर्णं, वस्त्रं, अश्वः, अन्यानि च—उक्तः। अन्ते राज्ञां उदयापचयादि लोकस्थितिश्च ग्रहाधीनैव, अतः ग्रहाः परमपूज्याः इति कारणं प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे श्राद्धकल्पो नाम त्रिषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ चतुःषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः नवग्रहहोमः पुष्कर उवाच श्रीकामः शान्तिकामो वा ग्रहयज्ञं समारभेत् वृष्ट्यायुःपुष्टिकामो वा तथैवाभिचरन् पुनः
इति आग्नेये महापुराणे श्राद्धकल्पो नाम त्रिषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ चतुःषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः—नवग्रहहोमः। पुष्कर उवाच—श्रीकामः शान्तिकामो वा ग्रहयज्ञं समारभेत्; वृष्ट्यायुःपुष्टिकामो वा, तथैवाभिचरन् पुनः।
Verse 2
मनुष्यादीनिति ख , छ च आयुः प्रज्ञाधनमिति ज आयुः प्रजां बलमिति घ प्रीताः पितृपितामहा इति ङ सूर्यः सोमो मङ्गलश् च बुधश्चाथ बृहस्पतिः शुक्रः शनैश् चरो राहुः केतुश्चेति ग्रहाः स्मृताः
‘मनुष्यादीन्’ इति ख-छयोः; ‘आयुः प्रज्ञा धनम्’ इति जस्य; ‘आयुः प्रजा बलम्’ इति घस्य; ‘प्रीताः पितरः पितामहाश्च’ इति ङस्य। ग्रहाः स्मृताः—सूर्यः सोमो मङ्गलः बुधः बृहस्पतिः शुक्रः शनैश्चरः राहुः केतुः।
Verse 3
ताम्रकात् स्फटिकाद्रक्तचन्दनात् स्वर्णर्कादुभौ रजतादयसः शीशात् ग्रहाः कार्याः क्रमादिमे
ताम्रकात् स्फटिकात् रक्तचन्दनात् स्वर्णात् अर्ककाष्ठात् च (उभौ), रजतात् अयसः शीशात् च—एतेभ्यः क्रमाद् इमे ग्रहप्रतिमाः कार्याः।
Verse 4
सुवर्णैर् वायजेल्लिख्य गन्धमण्डलकेषु वा यथावर्णं प्रदेयानि वासांसि कुसुमानि च
सुवर्णैः लिखित्वा, अथवा गन्धमण्डलकेषु एव, यथावर्णं वासांसि कुसुमानि च प्रदेयानि (अर्घ्यरूपेण)।
Verse 5
गन्धाश् च वलयश् चैव धूपो देयस्तु गुग्गुलुः कर्तव्या मन्त्रयन्तश् च चरवः प्रतिदैवतं
गन्धान् वलयानि च दद्यात्; धूपः तु गुग्गुलुः देयः। मन्त्रयन्तः प्रतिदैवतं चरवः कर्तव्याः (हविर्दानार्थम्)।
Verse 6
आकृष्णेन इमं देवा अग्निर्मूर्धा दिवः ककुत् उद्बुद्ध्यस्वेति च ऋचो यथासङ्ख्यं प्रकीर्तिताः
‘आकृष्णेन…’, ‘इमं देवा…’, ‘अग्निर्मूर्धा दिवः ककुत्…’, ‘उद्बुद्ध्यस्व…’ इत्याद्याः ऋचः यथासङ्ख्यं प्रकीर्तिताः (पाठ्याः)।
Verse 7
वृहस्पते अतियदर्यस्तथैवाल्पात् परिश्रुतः शन्नो देवीस् तथा काण्डात् केतुं कृन्वन्निमास् तथा
हे बृहस्पते, यः आर्यः सुमहान् वा अल्पात् वा परिश्रुतः, स नः शुभं करोतु। देव्योऽपि नः शं भवन्तु; काण्डात् (आपदः) इमानि स्तोत्राणि केतुत्वेन कृत्वा नः पालयन्तु।
Verse 8
अर्कः पालाशः खदिरो ह्य् अपामार्गोथ पिप्पलः उदुम्बरः शमी दुर्वा कुशाश् च समिधः क्रमात्
समिधः क्रमात्—अर्कः, पालाशः, खदिरः, अपामार्गः, पिप्पलः, उदुम्बरः, शमी; तथा दुर्वा-कुशौ च।
Verse 9
एकैकस्यात्राष्टशतमष्टाविंशतिरेव वा होतव्या मधुसर्पिर्भ्यां दध्ना चैव समन्विताः
अत्र एकैकस्य (मन्त्रस्य/देवतायाः) अष्टशतं अष्टाविंशतिं वा आहुतीः होतव्याः; मधु-सर्पिर्दधिभिः समन्विताः।
Verse 10
गुडौदनं पायसं च हविष्यं क्षीरयष्टिकं दध्योदनं हविः पूपान् मांसं चित्रान्नमेव च
गुडौदनं पायसं च हविष्यं क्षीरयष्टिकम्। दध्योदनं हविः पूपान् मांसं चित्रान्नमेव च (हव्यम्)।
Verse 11
दद्याद्ग्रहक्रमदेतद्द्विजेभ्यो भोजनं बुधः शक्तितो वा यथालाभं सत्कृत्य विधिपूर्वकं
एतद् भोजनं ग्रहक्रमात् द्विजेभ्यो दद्यात् बुधः। शक्तितो वा यथालाभं सत्कृत्य विधिपूर्वकम्।
Verse 12
धेनुः शङ्खस् तथानड्वान् हेम वासो हयस् तथा खदिरस्त्वपामार्गो ऽथेति ग , घ , ञ च कृष्णा गौरायसश्छाग एता वै दक्षिणाः क्रमात्
धेनुः शङ्खस्तथानड्वान् हेम वासो हयस्तथा, खदिरस्त्वपामार्गोऽथ; तथा ग-घ-ञ-वर्गेषु कृष्णा गौः गौरगौश्चायसोपकरणं छागश्च—एता एव दक्षिणाः क्रमशः।
Verse 13
यश् च यस्य यदा दूष्यः स तं यत्नेन पूजयेत् ब्रह्मणैषां वरो दत्तः पूजिताः पूजितस्य च
यश्च यस्य यदा दूष्यः स तं यत्नेन पूजयेत्; ब्रह्मणैषां वरो दत्तः—पूजिताः पूजितस्य च।
Verse 14
ग्रहाधीना नरेन्द्राणा मुछ्रयाः पतनानि च भावभावो च जगतस्तस्मात् पूज्यतमा ग्रहाः
ग्रहाधीना नरेन्द्राणां उच्छ्रयाः पतनानि च; भावाभावो च जगतः, तस्मात् पूज्यतमा ग्रहाः।
Frequently Asked Questions
It is prescribed for prosperity and pacification, and also for specific aims such as rainfall, longevity, nourishment; the text additionally acknowledges its use even within abhicāra-oriented contexts.
Sūrya, Soma, Maṅgala, Budha, Bṛhaspati, Śukra, Śanaiścara, Rāhu, and Ketu.
Correct ordering: (1) graha list, (2) image materials, (3) color-matched offerings, (4) mantra recitation, (5) samidh sequence, (6) fixed oblation counts with honey-ghee-curd, (7) dvija-feeding, and (8) ordered dakṣiṇā.
It explicitly states that the rise and fall of kings depend on the planets, making planetary worship a dhārmic act with direct implications for governance and worldly stability.