Adhyaya 154
Chapter 154: विवाहः (Vivāha — Marriage)
अध्यायः ब्रह्मचर्योपदेशात् गृहस्थधर्मे प्रवेशं कृत्वा विवाहं धर्मनियमितं संस्थानं दर्शयति। वर्णानुसारं भार्याणां संख्या, तथा असवर्णया सह धर्मकार्याणां निषेधः—अन्तर्वर्णविवाहस्य विध्यर्थं—उच्यते। केषुचित् प्रसङ्गेषु कन्याशुल्कविधानं, कन्यायाः पुनर्दाननिषेधः, अपहरणदण्डाश्च निरूप्यन्ते। ब्राह्मः, आर्षः, प्राजापत्यः, आसुरः, गान्धर्वः, राक्षसः, पैशाचश्च इति विवाहभेदाः कथ्यन्ते, दानरूपं, क्रयः, स्वेच्छा, बलात्, छलेन च भेदः प्रदर्श्यते। आपत्काले पुनर्विवाहानुमतिः, मृतपतेः कनिष्ठभ्रात्रा सह नियोगवत् व्यवस्था च निर्दिश्यते। अन्ते विवाहमुहूर्ते शुभाशुभमास-वार-तिथि-नक्षत्र-ग्रहस्थितयः, विष्णुशयनकाले वर्जनं, चन्द्रदोषः, शुभग्रहास्तमः, व्यतीपातादिदोषाश्च, तथा दाम्पत्याचारः कालवर्जननियमाश्च उपदिश्यन्ते।
Shlokas
Verse 1
१७च्द् नैष्ठिको ब्रह्मचारी वा देहान्तं निवसेद्गुरौ अप्_१५३ इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मचर्याश्रमो नाम त्रिपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथ चतुःपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः विवाहः पुष्कर उवाच विप्रश् चतस्रो विन्देत भार्यास्तिस्रस्तु भूमिपः द्वे च वैश्यो यथाकामं भार्यैकामपि चान्त्यजः
नैष्ठिको ब्रह्मचारी देहान्तं यावत् गुरौ निवसेत्। इत्याग्नेये महापुराणे ब्रह्मचर्याश्रमो नाम त्रिपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ चतुःपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः—विवाहः। पुष्कर उवाच—विप्रश्चतस्रो भार्याः विन्देत, भूमिपस्तिस्रः, वैश्यो यथाकामं द्वे, अन्त्यजस्तु एकामपि।
Verse 2
धर्मकार्याणि सर्वाणि न कार्याण्यसवर्णया पाणिर्ग्राह्यः सवर्णासु गृह्णीयात् क्सत्रिया शरं
धर्मकार्याणि सर्वाणि असवर्णया सह न कार्याणि। सवर्णासु पाणिर्ग्राह्यः; क्षत्रियो धनुःशरधारणेन स्वधर्मं पालयेत्।
Verse 3
वैश्या प्रतीदमादद्याद्दशां वै चान्त्यजा तथा सकृत् कन्या प्रदातव्या हरंस्तां चौरदण्डभाक्
वैश्यस्त्री प्रतीदमादद्याद्, अन्त्यजास्त्री च दशां तथा। कन्या सकृदेव प्रदातव्या; यः तां हरति स चौरदण्डभाक्।
Verse 4
अपत्यविक्रयासक्ते निष्कृतिर् न विधीयते कन्यादानं शचीयोगो विवाहो ऽथ चतुर्थिका
अपत्यविक्रयासक्तस्य निष्कृतिः न विधीयते। कन्यादानं शचीयोगो विवाहः, अथ चतुर्थिका-व्रतम् (इति) कथ्यते।
Verse 5
सतीयोग इति ख , छ च विवाहमेतत् कथितं नामकर्मचतुष्टयं नष्टे मृते प्रव्रजिते क्लीवे च पतिते पतौ
सतीयोग इति (ख-छ-पाठयोः) विवाहमेतत् कथितम्। नामकर्मचतुष्टयं तु नष्टे मृते प्रव्रजिते क्लीवे च पतिते पतौ प्रवर्तते।
Verse 6
पञ्चस्वापत्सु नारीणां पतिरन्यो विधीयते मृते तु देवरे देयात् तदभावे यथेच्छया
पञ्चस्वापत्सु नारीणां पतिरन्योऽपि विधीयते। पत्यौ मृते देवरे दद्यात्; तदभावे स्वेच्छया विवाहो विधीयते॥
Verse 7
पूर्वात्रितयमाग्नेयं वायव्यं चोत्तरात्रयं रोहिणौ चेति चरणे भगणः शस्यते सदा
पूर्वात्रितयमाग्नेयं वायव्यं चोत्तरात्रयम्। रोहिणौ चेति चरणे भगणः शस्यते सदा॥
Verse 8
नैकगोत्रान्तु वरयेन्नैकार्षेयाञ्च भार्गव पितृतः सप्तमादूर्ध्वं मातृतः पञ्चमात्तथा
नैकगोत्रां तु वरयेत् नैकार्षेयां च भार्गव। पितृतः सप्तमादूर्ध्वं मातृतः पञ्चमात्तथा॥
Verse 9
आहूय दानं ब्राह्मः स्यात् कुलशीलयुताय तु पुरुषांस्तारयेत्तज्जो नित्यं कन्यप्रदानतः
आहूय दानं ब्राह्मः स्यात् कुलशीलयुताय तु। पुरुषान् तारयेत् तज्जो नित्यं कन्याप्रदानतः॥
Verse 10
तथा गोमिथुनादानाद्विवाहस्त्वार्ष उच्यते प्रार्थिता दीयते यस्य प्राजापत्यः स धर्मकृत्
तथा गोमिथुनादानाद् विवाहस्त्वार्ष उच्यते। प्रार्थिता दीयते यस्य प्राजापत्यः स धर्मकृत्॥
Verse 11
शुल्केन चासुरो मन्दो गान्धर्वो वरणान्मिथः राक्षसो युद्धहरणात् पैशाचः कन्यकाच्छलात्
शुल्केन यत्र कन्यादानं क्रियते स आसुरो विवाहः; उभयोर्मिथः वरणेन गान्धर्वः; युद्धे हरणेन राक्षसः; छलतः कन्यालाभे पैशाचः स्मृतः।
Verse 12
वैवाहिके ऽह्नि कुर्वीत कुम्भकारमृदा शुचीं जलाशये तु तां पूज्य वाद्याद्यैः स्त्रीं गृहत्रयेत्
वैवाहिकेऽह्नि कुम्भकारमृदा शुचीं स्त्रीं निर्माय, जलाशये तां वाद्यादिभिः पूजयित्वा, ततः स्त्रीं गृहं नयेत्।
Verse 13
प्रशुप्ते केशवे नैव विवाहः कार्य एव हि पोषे चैत्रे कुजदिने रिक्ताविष्टितथो न च
प्रशुप्ते केशवे विवाहः कर्तुं न युक्तः; पौषे चैत्रे कुजदिने रिक्तायामाविष्टौ च न कार्यः।
Verse 14
न शुक्रजीवे ऽस्तमिते न शशाङ्के ग्रहार्दिते अर्कार्कभौमयुक्ते भे व्यतीपातहते न हि
न शुक्रजीवेऽस्तमिते, न शशाङ्के ग्रहार्दिते; न सूर्य-सूर्यसम-क्रूर-भौमयुक्ते भे; व्यतीपातहते च न—एतेषु कालेषु कर्म न योज्यम्।
Verse 15
सोम्यं पित्र्यञ्च वायव्यं सावित्रं रोहिणी तथा वैवाहिकेब्दे इति घ , ङ , ञ , ट च वाद्यौघैर् इति ग , घ , ञ च उत्तरात्रितयं मूलं मैत्रं पौष्णं विवाहभं
वैवाहिके सोम्यं पित्र्यं वायव्यं सावित्रं रोहिणी च शुभानि; तथा घ-ङ-ञ-टवर्णनिर्दिष्टानि, वाद्यौघैरिति ग-घ-ञनिर्दिष्टानि; उत्तरात्रयं मूलं मैत्रं पौष्णं च विवाहनक्षत्राणि प्रोक्तानि।
Verse 16
मानुषाख्यस् तथा लग्नो मानुषाख्यांशकः शुभः तृतीये च तथा षष्ठे दशमैकादशे ऽष्टमे
तथैव लग्नं मानुषाख्यं कथ्यते; मानुषाख्यांशकः शुभफलदः, विशेषतः तृतीये षष्ठे दशमे एकादशे अष्टमे च स्थाने।
Verse 17
अर्कार्किचन्दतनयाः प्रशस्ता न कुजो ऽष्टमः सप्तान्त्याष्टमवर्गेषु शेषाः शस्ता ग्रहोत्तमाः
अर्कः शनैश्चरः चन्द्रतनयश्च प्रशस्ताः; अष्टमे कुजो न शुभः। सप्तमे अन्त्ये (द्वादशे) अष्टमे वर्गेषु शेषा ग्रहवराः शस्ताः।
Verse 18
तेषामपि तथा मध्यात् षष्ठः शुक्रो न शस्यते वैवाहिके भे कर्तव्या तथैव च चतुर्थिका
तेषामपि मध्ये षष्ठी शुक्रवासरे न शस्यते। विवाहकर्मणि शुभे नक्षत्रे चन्द्रस्थितौ कर्तव्यम्; चतुर्थी अपि तथैव नियम्या।
Verse 19
न दातव्या ग्रहास्तत्र चतुराद्यास्तथैकगाः पर्ववर्जं स्त्रियं गच्छेत् सत्या दत्ता सदा रतिः
तत्र चतुर्थ्यादयो ग्रहास्तथा एकगाः न दातव्याः। पर्ववर्जं स्त्रियं गच्छेत्; सत्यप्रतिज्ञया दत्ता सदा रतिः पुण्यफलदा।
Frequently Asked Questions
It stresses savarṇa marriage for dharma-kārya performance and prohibits choosing a bride from the same gotra or the same ṛṣi-lineage (pravara), permitting marriage only beyond the 7th paternal and 5th maternal generations.
Brāhma, Ārṣa, and Prājāpatya are presented as normative dharmic forms, contrasted with Āsura (bride-price), Gāndharva (mutual choice), Rākṣasa (force), and Paiśāca (deception) as progressively more problematic modes.
It forbids marriage during Viṣṇu’s ‘sleep’, certain months and weekdays, in Riktā/Āviṣṭi tithis, when Venus/Jupiter are set, when the Moon is afflicted, under specific malefic conjunctions, and when struck by Vyatīpāta; it also lists auspicious nakṣatras for vivāha.
By treating marriage as a saṃskāra governed by lineage rules, ritual competence, ethical protections for the maiden, and precise calendrical/astrological constraints—making gṛhastha life a disciplined vehicle for dharma and ancestral continuity.