Adhyaya 169
Mahāpātaka-ādi-kathana (Account of the Great Sins) — concluding note incl. ‘Mārjāra-vadha’ (killing of a cat)
अध्यायोऽयं धर्मशास्त्रभागस्य समापनं करोति, यत्र महापातकादीनां पापवर्गीकरणं निरूप्य अन्ते मārjāra-वधविषयस्य स्पष्टोल्लेखः संक्रमणरूपेण दृश्यते। अग्नेयप्रवाहे पाप-नामकरणं न केवलं नीतिनिर्णयः, किन्तु यथोचित-प्रायश्चित्तनिर्देशाय पूर्वनक्शा इव। अयं निष्कर्षः कण्ठक इव—पापपरिचयात् शुद्धिकर्मणि, प्रायश्चित्ते, ग्रन्थस्य प्रवृत्तिं सूचयति। अग्निपुराणस्य विश्वकोशीयरीत्या अन्येष्वपि प्रयुक्तविद्यासु (वास्तु, राजधर्मादिषु) यथा प्रथमं वर्गमाननिर्णयः, ततः विधिप्रक्रिया, तथैव अत्रापि। एवं धर्माधारितः सामाजिकक्रमः अन्तःशुद्धिश्च एकत्र संयोज्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे महापातकादिकथनं नामाष्टषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः मार्जारस्यैव मारणमिति ङ अथैकोनसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः प्रायश्चित्तानि पुष्कर उवाच एतत्प्रभृतिपापानां प्रायश्चित्तं वदामि ते ब्रह्महा द्वादशाब्दानि कुटीङ्कृत्वा वने वसेत्
इति आग्नेये महापुराणे महापातकादिकथनं नामाष्टषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः (मार्जारमारणादिविषयः)। अथैकोनसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ‘प्रायश्चित्तानि’ आरभ्यते। पुष्कर उवाच—एतत्प्रभृतिपापानां प्रायश्चित्तं वदामि ते। ब्रह्महा द्वादशाब्दानि कुटीं कृत्वा वने वसेत्॥
Verse 2
भिक्षेतात्मविशुद्ध्यर्थं कृत्वा शवशिरोध्वजं प्रास्येदात्मानमग्नौ वा समिद्धे त्रिरवाक्शिराः
आत्मविशुद्ध्यर्थं भिक्षां चरित्वा, शवशिरोध्वजं कृत्वा, समिद्धेऽग्नौ आत्मानं प्रास्येत—त्रिर् अवाक्शिराः।
Verse 3
यजेत वाश्वमेधेन स्वर्जिता गोसवेन वा जपन्वान्यतमं वेदं योजनानां शतं ब्रजेत्
अश्वमेधेन यजेत, वा गोसवेन स्वर्जितः; अथवा वेदानाम् अन्यतमं जपन् योजनानां शतं ब्रजेत्।
Verse 4
सर्वस्वं वा वेदविदे ब्राह्मणायोपपादयेत् व्रतैर् एतैर् व्यपोहन्ति महापातकिनो मलं
सर्वस्वं वा वेदविदे ब्राह्मणाय उपपादयेत्; व्रतैर् एतैर् महापातकिनोऽपि मलं व्यपोहन्ति।
Verse 5
उपपातकसंयुक्तो गोघ्नो मासं यवान् पिवेत् कृतवापो वसेद्गोष्ठे चर्मणा तेन संवृतः
उपपातकसंयुक्तो गोघ्नो मासं यवान् पिवेत्; कृतवापो वसेद् गोष्ठे तेन चर्मणा संवृतः।
Verse 6
चतुर्थकालमश्रीयादक्षारलवणं मितं गोमूत्रेण चरेत् स्नानं द्वौ मासौ नियतेन्द्रियः
चतुर्थकालम् अश्रीयाद् अक्षारलवणं मितम्; गोमूत्रेण चरेत् स्नानं द्वौ मासौ नियतेन्द्रियः।
Verse 7
दिवानुगच्छेद्गाश् चैव तिष्ठन्नूर्ध्वं रजः पिवेत् वृषभैकादशा गास्तु दद्याद्विचारितव्रतः
विचारितव्रतः दिवा गाः अनुगच्छेत्; तिष्ठन्नूर्ध्वं रजः पिबेत्। ततः वृषभसहिताः एकादश गाः दद्यात्।
Verse 8
अविद्यमाने सर्वस्वं वेदविद्भ्यो निवेदयेत् पादमेकञ्चरेद्रोधे द्वौ पादौ बन्धने चरेत्
अविद्यमाने (प्रायश्चित्तोपाये) सर्वस्वं वेदविद्भ्यः निवेदयेत्। रोधे पादः; बन्धने द्वौ पादौ (दण्डः) विधीयते।
Verse 9
दद्यात् सुचरितव्रत इति ङ योजने पादहीनं स्याच्चरेत् सर्वं निपातने कान्तारेष्वथ दुर्गेषु विषमेषु भयेषु च
‘दद्यात् सुचरितव्रत’ इति योजने ङप्रत्यययोगात् पादहीनता स्यात्। निपातने तु सर्वरूपाणि स्वीकर्तव्यानि—कान्तारेषु, दुर्गेषु, विषमेषु, भयेषु च इत्यादिषु।
Verse 10
यदि तत्र विपत्तिः स्यादेकपादो विधीयते घण्टाभरणदोषेण तथैवर्धं विनिर्दिशत्
यदि तत्र विपत्तिः स्यात्, एकपादः (दण्डः) विधीयते। घण्टाभरणदोषेण तथा एव अर्धं विनिर्दिष्टम्।
Verse 11
दमने दमने रोधे शकटस्य नियोजने स्तम्भशृङ्खलपाशेषु मृते पादोनमाचरेत्
दमने, दमने, रोधे, शकटस्य नियोजने, स्तम्भ-शृङ्खला-पाशेषु च—मृते पादोनं (दण्डं) आचरेत्।
Verse 12
शृङ्गभङ्गे ऽस्थिभङ्गे च लाङ्गूलच्छेदने तथा यावकन्तु पिवेत्तावद्यावत् सुस्था तु गौर्भवेत्
शृङ्गभङ्गेऽस्थिभङ्गे च लाङ्गूलच्छेदने तथा । यावकं तु पिबेत्तावद्यावत् सुस्था तु गौर्भवेत् ॥
Verse 13
गोमतीञ्च जपेद्विद्यां गोस्तुतिं गोमतीं स्मरेत् एका चेद्बहुभिर्दैवाद् यत्र व्यापादिता भवेत्
गोमतीञ्च जपेद्विद्यां गोस्तुतिं गोमतीं स्मरेत् । एका चेद्बहुभिर्दैवाद् यत्र व्यापादिता भवेत् ॥
Verse 14
पादं पादन्तु हत्यायाश् चरेयुस्ते पृथक् पृथक् उपकारे क्रियमाणे विपत्तौ नास्ति पातकं
पादं पादन्तु हत्यायाश्चरेयुस्ते पृथक् पृथक् । उपकारे क्रियमाणे विपत्तौ नास्ति पातकम् ॥
Verse 15
एतदेव व्रतं कुर्युरुपपातकिनस् तथा अवकीर्णवर्जं शुद्ध्यर्थञ्चान्द्रायणमथापि वा
एतदेव व्रतं कुर्युरुपपातकिनस्तथा । अवकीर्णवर्जं शुद्ध्यर्थं चान्द्रायणमथापि वा ॥
Verse 16
अवकीर्णी तु कालेन गर्धभेन चतुष्पथे पाकयज्ञविधानेन यजेत निरृतिं निशि
अवकीर्णी तु कालेन गर्धभेन चतुष्पथे । पाकयज्ञविधानेन यजेत निरृतिं निशि ॥
Verse 17
कृत्वाग्निं विधिवद्धीमानन्ततस्तु समित्तृचा चन्द्रेन्द्रगुरुवह्नीनां जुहुयात् सर्पिषाहुतिं
विधिवत् कृताग्निं धीमान् अनन्तरं समित्तृचया चन्द्रेन्द्रगुरुवह्नीनां नामभिः सर्पिषाहुतिं वह्नौ जुहुयात्।
Verse 18
अथवा गार्धभञ्चर्म वसित्वाब्दञ्चरेन्महीं हत्वा गर्भमविज्ञातं ब्रह्महत्याव्रतं चरेत्
अथवा गार्धभचर्म वसित्वा संवत्सरं महीञ्चरेत्; अविज्ञातगर्भहन्ता ब्रह्महत्याव्रतं चरेत्।
Verse 19
जुहुयात्सर्पिषाहुतीरिति ख , ङ , ज च सरां पीत्वा द्विजो मोहादग्निवर्णां सुरां पिवेत् गोमूत्रमग्निवर्णं वा पिवेदुदकमेव वा
ख ङ ज इति वर्णानुच्चार्य सर्पिषाहुतीर्जुहुयात्। द्विजो मोहात् सरां पीत्वा अग्निवर्णां सुरां पिबेत्, अथवा अग्निवर्णं गोमूत्रं, अथवा केवलमुदकम्।
Verse 20
सुवर्णस्तेयकृद्विप्रो राजानमभिगम्य तु स्वकर्म ख्यापयन् व्रूयान्मां भवाननुशास्त्विति
सुवर्णस्तेयकृद्विप्रो राजानमभिगम्य स्वकर्म ख्यापयन् वदेत्—“मां भवाननुशास्त्विति।”
Verse 21
गृहीत्वा मुशलं राजा सकृद्धन्यात् स्वयङ्गतं बधेन शुद्ध्यते स्तेयो ब्राह्मणस्तपसैव वा
मुशलं गृहीत्वा राजा स्वयङ्गतं स्तेयं सकृद् धन्यात्; बधेन शुद्ध्यते स्तेयः, ब्राह्मणस्तु तपसैव शुद्ध्यति।
Verse 22
गुरुतल्पो निकृत्यैव शिश्नञ्च वृषणं स्वयं निधाय चाञ्चलौ गच्छेदानिपाताच्च नैरृतिं
गुरुतल्पो निकृत्यैव शिश्नञ्च वृषणं स्वयं निधाय चाञ्चलौ गच्छेदानिपाताच्च नैरृतिं
Verse 23
चान्द्रायणान् वा त्रीन्मासानभ्यसेन्नियतेन्द्रियः जातिभ्रंशकरं कर्म कृत्वान्यतममिच्छया
चान्द्रायणान् वा त्रीन्मासानभ्यसेन्नियतेन्द्रियः जातिभ्रंशकरं कर्म कृत्वान्यतममिच्छया
Verse 24
चरेच्छान्तपनं कृच्छ्रं प्राजापत्यमनिच्छया सङ्करीपात्रकृत्यासु मासं शोधनमैन्दवं
चरेच्छान्तपनं कृच्छ्रं प्राजापत्यमनिच्छया सङ्करीपात्रकृत्यासु मासं शोधनमैन्दवं
Verse 25
मलिनीकरणीयेषु तप्तं स्याद्यावकं त्र्यहं तुरीयो ब्रह्महत्यायाः क्षत्रियस्य बधे स्मृतः
मलिनीकरणीयेषु तप्तं स्याद्यावकं त्र्यहं तुरीयो ब्रह्महत्यायाः क्षत्रियस्य बधे स्मृतः
Verse 26
वैश्ये ऽष्टमांशे वृत्तस्थे शूद्रे ज्ञेयस्तु षोडशः मार्जरनकुलौ हत्वा चासं मण्डूकमेव च
वैश्ये ऽष्टमांशे वृत्तस्थे शूद्रे ज्ञेयस्तु षोडशः मार्जरनकुलौ हत्वा चासं मण्डूकमेव च
Verse 27
श्वगोधोलूककाकांश् च शूद्रहत्याव्रतं चरेत् चतुर्णामपि वर्णानां नारीं हत्वानवस्थितां
श्वगोधोलूककाकांश् च शूद्रहत्याव्रतं चरेत् चतुर्णामपि वर्णानां नारीं हत्वानवस्थितां
Verse 28
अमत्यैव प्रमाप्य स्त्रीं शूद्रहत्याव्रतं चरेत् सर्पादीनां बधे नक्तमनस्थ्नां वायुसंयमः
अमत्यैव प्रमाप्य स्त्रीं शूद्रहत्याव्रतं चरेत् सर्पादीनां बधे नक्तमनस्थ्नां वायुसंयमः
Verse 29
द्रव्याणामल्पसाराणां स्तेयं कृत्वान्यवेश्मतः चरेच्छान्तपनं कृच्छं व्रतं निर्वाप्य सिद्ध्यति
द्रव्याणामल्पसाराणां स्तेयं कृत्वान्यवेश्मतः चरेच्छान्तपनं कृच्छं व्रतं निर्वाप्य सिद्ध्यति
Verse 30
भक्षभोज्यापहरणे यानशय्यासनस्य च पुष्पमूलफलानाञ्च पञ्चगव्यं विशोधनं
भक्षभोज्यापहरणे यानशय्यासनस्य च पुष्पमूलफलानाञ्च पञ्चगव्यं विशोधनं
Verse 31
तृणकाष्ठद्रुमाणान्तु शुष्कान्नस्य गुडस्य च चेलचर्मामिषाणान्तु त्रिरात्रं स्यादभोजनं
तृणकाष्ठद्रुमाणान्तु शुष्कान्नस्य गुडस्य च चेलचर्मामिषाणान्तु त्रिरात्रं स्यादभोजनं
Verse 32
मणिमुक्ताप्रवालानां ताम्रस्य रजतस्य च अयःकांस्योपलानाञ्च द्वादशाहं कणान्नभुक्
मणिमुक्ताप्रवालताम्ररजतायःकांस्योपलभक्षणजन्यदोषे द्वादशाहं कणान्नभोजनपूर्वकं प्रायश्चित्तं कुर्यात्।
Verse 33
कार्पासकीटजीर्णानां द्विशफैकशफस्य च पक्षिगन्धौषधीनान्तु रज्वा चैव त्र्यहम्पयः
कार्पासकीटजीर्णदोषे द्विशफैकशफसम्बन्धरोगेषु पक्षिगन्धौषधिदोषे च रज्वा संसिक्तं पयस्त्र्यहं पिबेत्।
Verse 34
गुरुतल्पव्रतं कुर्याद्रेतः सिक्त्वा स्वयोनिषु सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु कुमारोष्वन्त्यजासु च
स्वयोनिषु निषिद्धस्त्रीषु सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु कुमारास्वन्त्यजासु च रेतः सिक्त्वा गुरुतल्पव्रतं कुर्यात्।
Verse 35
पितृस्वस्रेयीं भगिनीं स्वस्रीयां मातुरेव च मातुश् च भ्रातुराप्तस्य गत्वा चान्द्रायणञ्चरेत्
पितृस्वस्रेयीं भगिनीं स्वस्रीयां मातरं मातुश्च भ्रातुराप्तस्य स्त्रीं गत्वा चान्द्रायणं प्रायश्चित्तं चरेत्।
Verse 36
अमानुषीषु पुरुष उदक्यायामयोनिषु रेतः सिक्त्वा जले चैव कृच्छ्रं शान्तपनञ्चरेत्
अमानुषीषु उदक्यायामयोनिषु जले च रेतः सिक्त्वा पुरुषः कृच्छ्रं शान्तपनं च प्रायश्चित्तं चरेत्।
Verse 37
मैथुनन्तु समासेव्य पुंसि योषिति वा द्विजः गोयाने ऽप्सु दिवा चैव सवासाः स्नानमाचरेत्
मैथुनं समासेव्य पुंसि योषिति वा द्विजः। गोयानेऽप्सु दिवा चैव सवासाः स्नानमाचरेत्॥
Verse 38
चण्डालान्त्यस्त्रियो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च पतत्यज्ञानतो विप्रो ज्ञानात् साम्यन्तु गच्छति
चण्डालान्त्यस्त्रियो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च। पतत्यज्ञानतो विप्रो ज्ञानात् साम्यन्तु गच्छति॥
Verse 39
विप्रदुष्टां स्त्रियं भर्ता निरुन्ध्यादेकवेश्मनि यत् पुंसः परदारेषु तदेनाञ्चारयेद्व्रतं
विप्रदुष्टां स्त्रियं भर्ता निरुन्ध्यादेकवेश्मनि। यत् पुंसः परदारेषु तदेनाञ्चारयेद्व्रतम्॥
Verse 40
साचेत्पुनः प्रदुष्येत सदृशेनोपमन्त्रिता कृच्छ्रञ्चाद्रायणञ्चैव तदस्याः पावनं स्मृतं
साचेत्पुनः प्रदुष्येत सदृशेनोपमन्त्रिता। कृच्छ्रञ्च चान्द्रायणञ्चैव तदस्याः पावनं स्मृतम्॥
Verse 41
वेणुचर्मामिषाणाञ्चेति झ यत् करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनं द्विजः तद्भैक्ष्यभुक् जपेन्नित्यं त्रिभिर्वषैर् व्यपोहति
वेणुचर्मामिषाणाञ्चेति यत् करोत्येकरात्रेण। वृषलीसेवनं द्विजः तद्भैक्ष्यभुक् जपेन्नित्यं त्रिभिर्वर्षैर् व्यपोहति॥
Frequently Asked Questions
It serves as a topical marker within the mahāpātaka/related-sins catalogue and signals the closure of the sin-identification section before the text begins systematic prāyaścitta prescriptions.
By diagnosing wrongdoing in graded categories (mahāpātaka and upapātaka), it prepares the ground for disciplined correction; accurate moral taxonomy enables proportionate penance, restoring dharmic order and supporting purification-oriented practice.