Adhyaya 160
Vānaprastha-āśrama (The Forest-Dweller Stage of Life)
धर्मशास्त्रक्रमे पुष्करः वानप्रस्थस्य वनतपस्विनश्च नियतचर्यां वर्णयति—गृहस्थधर्मात् संन्यासस्य च मध्ये शुद्धिसेतुरिव। जटाधारणम्, अग्निहोत्रपालनम्, भूमिशयनम्, अजिनवासश्च लक्षणानि; समाजात् निवृत्तावपि वैदिककर्मणां सातत्यं सूच्यते। वने निवासः, क्षीर-मूल-नीवार-फलाहारः, दानप्रतिग्रहत्यागः, त्रिकालस्नानम्, ब्रह्मचर्यं च नियमा भवन्ति; देवपूजा अतिथिसत्कारश्च सामाजिकधर्मः। यतयः औषधिभिः निर्वाहं कुर्वन्ति। पुत्रपौत्रेषु प्रतिष्ठितेषु गृहस्थः वनं शरणं गच्छेत्। ऋतुतपः व्यवस्थितम्—ग्रीष्मे पञ्चाग्नितपः, वर्षासु आकाशवृष्टिसहिष्णुता, शिशिरे आर्द्रवस्त्रधारणेन तीव्रसाधना; अन्ते अनावर्तन-प्रतिज्ञया अग्रगमनव्रतं, धर्मवैराग्यस्य अपरिवर्तनीयप्रतिबद्धतां दर्शयति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आद्याग्नेये महापुराणे शौचं नामैकोनष्ट्यधिकतशततमो ऽध्यायः अथ षष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः वानप्रस्थाश्रमः पुष्कर उवाच वानप्रस्थयतीनाञ्च धर्मं वक्ष्ये ऽधुना शृणु जटित्वमग्निहोत्रित्वं भूशय्याजिनधारणं
इत्याद्याग्नेये महापुराणे शौचं नामैकोनष्ट्यधिकतशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ षष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः—वानप्रस्थाश्रमः। पुष्कर उवाच—वानप्रस्थानां यतीनां च धर्मं वक्ष्ये; शृणु—जटित्वम्, अग्निहोत्रित्वम्, भूशय्या, अजिनधारणं च।
Verse 2
वने वासः पयोमूलनीवारफलवृत्तिता प्रतिग्रहनिवृत्तिश् च त्रिःस्नानं ब्रह्मचारिता
वने वासः, पयोमूलनीवारफलवृत्तिता, प्रतिग्रहनिवृत्तिश्च, त्रिःस्नानं, ब्रह्मचारिता—एते नियमाः।
Verse 3
देवातिथीनां पूजा च धर्मो ऽयं वनवासिनः औषधादीति क यतीनान्तु इति ङ गृही ह्य् अपत्यापत्यञ्च दृष्ट्वारण्यं समाश्रयेत्
देवातिथीनां पूजा च—एष धर्मो वनवासिनः। यतीनां तु औषधादिभिः वृत्तिः। गृही ह्यपत्यापत्यं दृष्ट्वा, अरण्यं समाश्रयेत्।
Verse 4
तृतीयमायुषो भागमेकाकी वा सभार्यकः ग्रीष्मे पञ्चतपा नित्यं वर्षास्वभ्राविकाशिकः
आयुषस्तृतीयभागं यः एकाकी वा सभार्यकः, स ग्रीष्मकाले नित्यं पञ्चतपां कुर्यात्; वर्षासु च अभ्राविकाशिकव्रतं समाचरेत्, मेघान्तराले आकाशवृष्ट्योर् अनावृतः स्थित्वा।
Verse 5
आर्द्रवासाश् च हेमन्ते तपश्चोग्रञ्चरेद्बली अपरावृत्तिमास्थाय व्रजेद्दिशमजिह्मगः
हेमन्तकाले आर्द्रवासाः धृत्वा बली यतिः उग्रं तपः चरेत्; अपरावृत्तिव्रतमास्थाय अजिह्मगः सन् दिशं व्रजेत्, ऋजुमार्गेण अनिवर्तमानः।
Frequently Asked Questions
Forest residence; matted hair; Agnihotra; sleeping on the ground; deer-skin wearing; a restrained forest diet; refusal of gifts; thrice-daily bathing; brahmacarya; worship of gods and honoring guests.
By prescribing graded restraints (diet, celibacy, non-acceptance) and seasonal tapas while retaining Vedic ritual, it trains detachment and steadiness, making withdrawal from social life a structured dharmic progression toward renunciation.