Adhyaya 152
The Livelihood of the Householder (गृहस्थवृत्तिः) — Agni Purana, Chapter 152
अस्मिन्नध्याये पुष्करप्रोक्तं वर्णान्तरधर्मात् प्रवर्त्य गृहस्थवृत्तेः धर्मशास्त्रीयं निरूपणं क्रियते। ब्राह्मणस्य स्वधर्मकृतस्वोपजीवनं प्रधानं, आपदि क्षत्रियवैश्यशूद्रकर्मणामपि आश्रयः अनुमतः; तथापि शूद्रसेवा-परतन्त्रता शूद्रजातीयमुख्यवृत्तिश्च निषिद्धा। द्विजानां कृषिवाणिज्यपशुपालनकुसिदादयः अनुमताः, भक्षणव्यवहारेषु च नीतिसीमाः निर्दिश्यन्ते। कृषौ भूमिवनस्पतिजन्तुहिंसाजन्यं दोषं स्वीकृत्य यज्ञदेवपूजाभ्यां शुद्धिः प्रायश्चित्तं च विधीयते। हलप्रयोगे गोदण्डैः क्रमिकदण्डव्यवस्था दर्शिता, आवश्यकताक्रूरताधर्महिंसासन्तुलनं सूचयति। अन्ते ऋतामृतमृतप्रमृतनाम्नां वृत्तीनां क्रमः प्रतिपाद्यते; आपत्काले सत्यासत्यसंमिश्रणमपि क्षम्यते, किन्तु नीचाधर्म्यवृत्तिः कदापि न ग्राह्या।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे वर्णान्तरधर्मा नामैकपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथ द्विपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः गृहस्थवृत्तिः पुष्कर उवाच आजीवंस्तु यथोक्तेन ब्राह्मणः स्वेन कर्मणा क्षत्रविट्शूद्रधर्मेण जीवेन्नैव तु शूद्रजात्
इति आग्नेये महापुराणे ‘वर्णान्तरधर्मा’ नामैकपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ द्विपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ‘गृहस्थवृत्तिः’। पुष्कर उवाच—आजीवंस्तु यथोक्तेन ब्राह्मणः स्वकर्मणा; आपदि क्षत्रविट्शूद्रधर्मेणापि जीवेत, न तु शूद्रजातजीविकया।
Verse 2
कृषिबाणिज्यगोरक्ष्यं कुशीदञ्च द्विजश् चरेत् गोरसं गुडलवणलाक्षामांसानि वर्जयेत्
कृषिं वाणिज्यं गोरक्ष्यं कुशीदं च द्विजः चरेत्; गोरसं गुडलवणलाक्षामांसानि वर्जयेत्।
Verse 3
श्रीजीवनञ्च तत्र स्यात् प्रोक्तमिति ग , घ , ङ , ञ च भूमिं भित्वौषधीश्छित्वा हुत्वा कोटपिपीलिकान् पुनन्ति खलु यज्ञेन कर्षका देवपूजनात्
श्रीजीवनं च तत्र स्यात् इति पाठभेदाः (ग, घ, ङ, ञ) प्रोक्ताः। भूमिं भित्वा, औषधीः छित्वा, कर्षणकर्मणि कोटिपिपीलिकान् हुत्वा अपि—कर्षकाः यज्ञेन देवपूजनाच्च खलु पुनन्ति।
Verse 4
हलमष्टगवं धर्म्यं षड्गवं जीवितार्थिनां चर्तुर्गवं नृशंसानां द्विगवं धर्मघातिनां
हलस्य दण्डः धर्म्यस्य अष्टगवः; जीवितार्थिनः षड्गवः; नृशंसस्य चतुर्गवः; धर्मघातिनः द्विगव इति।
Verse 5
ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा सत्यानृताभ्यामपिवा न स्ववृत्त्या कदा च न
ऋतामृताभ्यां जीवेत, मृतेन प्रमृतेन वा; सत्यानृताभ्यामपि वा—न तु स्ववृत्त्या कदा चन, यया सदाचारो हन्यते।
Frequently Asked Questions
A Dharma-shastra taxonomy of livelihood (ṛta/amṛta/mṛta/pramṛta), a regulated list of permissible economic activities (agriculture, trade, cattle-protection, money-lending), abstentions, and a graded penalty structure (in cows) associated with the plough—calibrated by intent and dharma-injury.
It sacralizes economic life by subordinating livelihood to dharma: necessity-based occupational flexibility is bounded by purity norms, and the harms of livelihood (e.g., farming) are ritually counterbalanced through yajña and deva-pūjā, turning household prosperity into a disciplined path of purification.