Adhyaya 166
Chapter 166: वर्णधर्मादिकथनं (Exposition of Varṇa-Dharma and Related Topics)
अस्मिन्नध्याये धर्मः वेद–स्मृतिमूलः पञ्चविध इति निरूप्यते। वर्णाधिकारात् कर्माधिकारः, आश्रमधर्माश्च जीवनावस्थाविशेषविहिताः इति भेदः दर्श्यते। चतुर्ष्वाश्रमेषु (ब्रह्मचारि–गृहस्थ–वानप्रस्थ–यति) सर्वत्र प्रवर्तनीयानि नैमित्तिककर्माणि, विशेषतः प्रायश्चित्तविधानं, तथा कर्मणां प्रयोजनभेदः—अदृष्टार्थ (मन्त्र–यज्ञादि), दृष्टार्थ, मिश्रार्थ (व्यवहार–दण्ड) इति—प्रतिपाद्यते। श्रुति–स्मृत्योः सामञ्जस्यं, अनुवादस्य प्रयोगार्थ पुनरुक्तिरूपत्वं (गुणार्थ, परिसंख्यार्थ) तथा अर्थवादस्य प्रशंसक/व्याख्यात्मकस्वरूपं च विवृणोति। ततः संस्काराणां (विशेषतः अष्टचत्वारिंशत्) गणना, पञ्चयज्ञाः, पाकयज्ञ–हविर्यज्ञ–सोमयागभेदाः, अन्ते सद्गुणाः, नित्याचारनियमाः (वाक्, स्नान–भोजनसंयम), दाह–दशाहकर्माधिकारः स्वजनातिरिक्तानामपि, पङ्क्तिदोषशमनविधयः, तथा पञ्चप्राणाहुतयः निरूप्यन्ते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे नानाधमा नाम पञ्चषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ षट्षष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः वर्णधर्मादिकथनं पुष्कर उवाच वेदस्मार्तं प्रवक्ष्यामि धर्मं वै पञ्चधा स्मृतं वर्णत्वमेकमाश्रित्य यो ऽधिकारः प्रवर्तते
इत्याग्नेये महापुराणे नानाधमा नाम पञ्चषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ षट्षष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः—वर्णधर्मादिकथनम्। पुष्कर उवाच—वेदस्मार्तं धर्मं प्रवक्ष्यामि, पञ्चधा स्मृतम्; वर्णत्वमेकमाश्रित्य यः अधिकारः प्रवर्तते॥
Verse 2
धर्मं वै परमामृतमिति ख , छ च वर्णधर्ंअः स विज्ञ्येयो यथोपनयनन्त्रिषु यस्त्वाश्रमं समाश्रित्य पदार्थः संविधीयते
“धर्मं वै परमामृतम्” इति। वर्णधर्मः स विज्ञेयो यथोपनयनतन्त्रेषु। यस्त्वाश्रमं समाश्रित्य यः पदार्थः संविधीयते, स आश्रमधर्मः सम्यगनुष्ठेयः॥
Verse 3
उक्त आश्रमधर्मस्तु भिन्नपिण्डादिको यथा उभयेन निमित्तेन यो विधिः सम्प्रवर्तते
उक्त आश्रमधर्मस्तु ज्ञेयः। भिन्नपिण्डादयोऽपि यथा। उभयेन निमित्तेन यः विधिः सम्प्रवर्तते, स एवात्र विवक्षितः॥
Verse 4
नैमित्तिकः स विज्ञेयः प्रायश्चित्तविधिर्यथा ब्रह्मचारी गृही चापि वानप्रस्थो यतिर् नृप
हे नृप, ब्रह्मचारिणः, गृहस्थस्य, वानप्रस्थस्य, यतेश्च यथा विहितः प्रायश्चित्तविधिः, स नैमित्तिक इति विज्ञेयः।
Verse 5
उक्त आश्रमधर्मस्तु धर्मः स्यात् पञ्चधा परः षाड्गुण्यस्याभिधाने यो दृष्टार्थः स उदाहृतः
उक्तोऽयं आश्रमधर्मः पञ्चधा परो धर्मः स्यात्। षाड्गुण्यस्याभिधाने तु यो दृष्टार्थः स एवोदाहृतः।
Verse 6
स त्रेधा मन्त्रयागाद्यदृष्टार्थ इति मानवाः उभयार्थो व्यवहारस्तु दण्डधारणमेव च
स त्रेधा—मन्त्रः, यागादि च—अदृष्टार्थ इति मानवाः। व्यवहारस्तु उभयार्थः, दण्डधारणं च तथैव।
Verse 7
तुल्यार्थानां विकल्पः स्याद् यागमूलः प्रकीर्तितः वेदे तु विहितो धर्मः स्मृतौ तादृश एव च
तुल्यार्थानां विकल्पः स्यात्, यागमूलः प्रकीर्तितः। वेदे विहितो धर्मः स्मृतौ च तादृश एव।
Verse 8
अनुवादं स्मृतिः सूते कार्यार्थमिति मानवाः गुणार्थः परिसङ्ख्यार्थो वानुवादो विशेषतः
स्मृतिरनुवादं सूते कार्यार्थमिति मानवाः। गुणार्थः परिसङ्ख्यार्थश्चानुवादो विशेषतः।
Verse 9
विशेषदृष्ट एवासौ फलार्थ इति मानवाः स्यादष्टचत्वारिंशद्भिः संस्कारैर् ब्रह्मलोकगः
विशेषदृष्ट एवायं फलार्थ इति मनुष्याः; अष्टचत्वारिंशत्संस्कारैः समन्वितः ब्रह्मलोकगः भवति।
Verse 10
गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनः ततः जातकर्म नामकृतिरन्नप्राशनचूडकं
गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं ततः। जातकर्म नामकृतिरन्नप्राशनचूडकम्॥
Verse 11
संस्कारश्चोपनयनं वेदव्रतचतुष्टयं स्नानं स्वधर्मचारिण्या योगः स्याद्यज्ञपञ्चकं
संस्कारश्चोपनयनं वेदव्रतचतुष्टयम्। स्नानं स्वधर्मचारिण्या योगः स्याद्यज्ञपञ्चकम्॥
Verse 12
धर्म एष सनातन इति ङ अर्थवादं स्मृतिः सूत इति ख , छ च वार्थवादो विशेषत इति ख , छ च देवयज्ञः पितृयज्ञो मनुष्यभूतयज्ञकौ ब्रह्मयज्ञः सप्तपाकयज्ञसंस्थाः पुरो ऽष्टकाः
“धर्म एष सनातनः” इति; स्मृतिरर्थवाद इति सूत, विशेषतोऽर्थवादोऽयं प्रशंसात्मकः। देवयज्ञः पितृयज्ञो मनुष्यभूतयज्ञकौ ब्रह्मयज्ञश्च; पाकयज्ञसंस्थाः सप्त, पुरोऽष्टकाः च।
Verse 13
पार्वणश्राद्धं श्रावण्याग्रहायणी च चैत्र्यपि आश्वयुजी सप्तहविर्यज्ञसंस्थास्ततः स्मृताः
पार्वणश्राद्धं श्रावण्याग्रहायणी च चैत्र्यपि। आश्वयुजी—एते सप्त हविर्यज्ञसंस्थास्ततः स्मृताः॥
Verse 14
अग्न्याधेयमग्निहोत्रं दर्शः स्यात् पशुबन्धकः चातुर्मास्याग्रहायेष्टिर्निरूढः पशुबन्धकः
अग्न्याधेयमग्निहोत्रं चाग्निकर्मणी; दर्शो यज्ञः पशुबन्धरूपः स्मृतः। चातुर्मास्याः, आग्रहायणीष्टिः, तथा निरूढः—एतेऽपि पशुबन्धयज्ञा इति वर्गीकृताः।
Verse 15
सौत्रामणिसप्तसोमसंस्थाग्निष्टोम आदितः अत्यग्निष्टोम उक्थश् च षोडशी वाजपेयकः
अग्निष्टोमादारभ्य सप्तसोमसंस्थासु सोमयज्ञाः विन्यस्ताः; तेषु सौत्रामणिः, अत्यग्निष्टोमः, उक्थ्यः, षोडशी, वाजपेयश्च रूपाणि।
Verse 16
अतिरात्रास् तथा स्तोम अष्टौ चात्मगुणास्ततः दया क्षमानसूया च अनायासो ऽथ मङ्गलं
अतिरात्राः तथा स्तोमयज्ञाश्च निर्दिश्यन्ते; ततः परं आत्मगुणा अष्टौ—दया, क्षमा, अनसूया, अनायासः, मङ्गलं च, तथा शेषा गुणाः।
Verse 17
अकार्पण्यास्पृहाशौचं यस्यैते स परं व्रजेत् प्रचारे मैथुने चैव प्रस्रावे दन्तधावने
अकार्पण्यास्पृहाशौचयुक्तो यः स परं पदं व्रजेत्। प्रचारे, मैथुने, प्रस्रावे, दन्तधावने च एते नियमाः पालनीयाः।
Verse 18
स्नानभोजनकाले च पट्सु मौनं समाचरेत् पुनर्दानं पृथक्पानमाज्येन यपसा निशि
स्नानकाले भोजनकाले च, पट्सु च, मौनं समाचरेत्। पुनर्दानं च कुर्यात्; निशि पृथक् पानं आज्येन सह यपसा विधीयते।
Verse 19
दन्तच्छेदनमुष्णं च सप्त शक्तुषु वर्जयेत् स्नात्वा पुष्पं न गृह्णीयाद् देवायोग्यन्तदीरितं
सप्तशक्तुव्रतेषु दन्तच्छेदनमुष्णसेवनं च वर्जयेत्। स्नात्वा पुष्पं न गृह्णीयात्; तद् देवायोग्यम् इति दीरितम्॥
Verse 20
अन्यगोत्रोप्यसम्बद्धः प्रेतस्याग्निन्ददाति यः पिण्डञ्चोदकदानञ्च स दशाहं समापयेत्
अन्यगोत्रोऽप्यसम्बद्धो यः प्रेतस्याग्निं ददाति च। पिण्डोदकदानं कृत्वा स दशाहं समापयेत्॥
Verse 21
उदकञ्च तृणं भस्म द्वारम्पन्थास्तथैव च अग्न्याधानमग्निहोत्रमिति ख , छ च अन्यगोत्रो ऽन्यसम्बन्ध इति ख , घ , ञ च एभिरन्तरितं कृत्वा पङ्क्तिदोषो न विद्यते
उदकं तृणं भस्म द्वारं पन्थास्तथैव च। अग्न्याधानमग्निहोत्रं चान्तरितं कृतं यदि॥ अन्यगोत्रोऽन्यसम्बन्धो वा यत्रान्तरितः स्थितः। एभिरन्तरितं कृत्वा पङ्क्तिदोषो न विद्यते॥
Verse 22
पञ्च प्राणाहुतीर्दद्यादनामाङ्गुष्ठयोगतः
पञ्च प्राणाहुतीर्दद्यादनामाङ्गुष्ठयोगतः॥
Frequently Asked Questions
It frames dharma as Veda–Smṛti taught and fivefold, with adhikāra grounded in varṇa identity, while āśrama-dharma is the set of prescribed observances tied to one’s chosen life-stage.
Mantra and yajña are classified as adṛṣṭārtha (aimed at unseen results), while vyavahāra and daṇḍa are treated as ubhayārtha (serving both seen and unseen ends), integrating social order with spiritual merit.
They function as interpretive tools: anuvāda restates rules for application (including guṇārtha and restrictive enumeration), while arthavāda provides commendation/explanation that reinforces practice and motivation within śruti-smṛti reasoning.
It enumerates saṃskāras (including early life rites and upanayana), pañca-yajña, pākayajña/haviryajña groupings, and major soma-sacrifice forms—mapping domestic and śrauta ritual systems in a compact schema.