Adhyaya 163
Śrāddha-kalpa-kathana (Exposition of the Śrāddha Procedure)
अस्मिन्नध्याये श्राद्धस्य विधिक्रमो धर्ममार्गरूपेण निरूप्यते, यत् भुक्तिं मुक्तिं च जनयति। पूर्वदिने ब्राह्मणान् निमन्त्र्य अपराह्णे सत्कारः; आसनव्यवस्था पूर्वाभिमुखा, देवकार्ये समसंख्या पितृकार्ये विषमसंख्या, मातृपितॄणामपि तथैव। मन्त्रैः विश्वेदेवानामावाहनं, पवित्रयुक्तपात्राणि, तण्डुलप्रकीर्णनं, क्षीरयव/तिलप्रक्षेपः, अर्घ्यदानं, पितृकर्मणि अपसव्यभावेन प्रदक्षिणा। पितृयज्ञविधिना होमः, हुतशेषवितरणं, पात्राभिषेकः, अङ्गुष्ठस्पर्शेनान्नसंस्कारः। अन्ते उच्छिष्टोदकदानं, दक्षिणाभिमुखं पिण्डदानं, स्वस्ति-अक्षय्योदकं, स्वधामन्त्रैर्दक्षिणा, विसर्जनं, भोजनानन्तरनियमाः। एकोदिष्ट-सपिण्डीकरणभेदः, मृत्युदिन-मासिक-वार्षिकश्राद्धचक्रः, अन्नदानादिद्रव्याणां फलानि, गयाक्षेत्रं शुभकालाश्च, तथा पितरः श्राद्धदेवताः आयुः-धन-विद्या-स्वर्ग-मोक्षप्रदाः इति प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे धर्मशास्त्रं नाम द्विषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ त्रिषष्ठ्यधिकशततमो ऽध्यायः श्राद्धकल्पकथनं पुष्कर उवाच श्राद्धकल्पं प्रवक्ष्यामि भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु निमन्त्र्य विप्रान् पूर्वेद्युः स्वागतेनापराह्णतः
इत्याग्नेये महापुराणे धर्मशास्त्रं नाम द्विषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ त्रिषष्ठ्यधिकशततमोऽध्यायः—श्राद्धकल्पकथनम्। पुष्कर उवाच—श्राद्धकल्पं प्रवक्ष्यामि भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु; निमन्त्र्य विप्रान् पूर्वेद्युः स्वागतेनापराह्णतः (सम्यक् पूजयेत्)।
Verse 2
प्राच्योपवेशयेत् पीठे युग्मान्दैवे ऽथ पित्रके अयुग्मान् प्राङ्मुखान्दैवे त्रीन् पैत्रे चैकमेव वा
प्राच्यां दिशि पीठेषु उपवेशयेत्; दैवे युग्मान्, पित्र्ये अयुग्मान्। दैवे प्राङ्मुखान्; पैत्रे त्रीन्, अथवा एकमेव (उपवेशयेत्)।
Verse 3
मातामहानामप्येवन्तन्त्रं वा वैश्यदेविकं प्राणिप्रक्षालनं दत्त्वा विष्टरार्थं कुशानपि
मातामहानामपि तथैव तन्त्रं वैश्यदेविकं (कर्तव्यम्)। प्राणिप्रक्षालनं दत्त्वा, विष्टरार्थं कुशानपि (न्यसेत्)।
Verse 4
आवाहयेदनुज्ञातो विश्वे देवास इत्य् ऋचा यवैरन्ववकीर्याथ भाजने सपवित्रके
अनुज्ञातः सन् ‘विश्वे देवासः’ इत्यारभ्य ऋचा देवान् आवाहयेत्। ततः सपवित्रके भाजने यवान् अन्ववकीर्य परितः प्रकीरेत्।
Verse 5
शन्नोदेव्या पयः क्षिप्त्वा यवोसीति यवांस् तथा यादिव्या इतिमन्त्रेण हस्ते ह्य् अर्घं विनिक्षिपेत्
‘शन्नो देव्या’ इति मन्त्रेण पयः क्षिप्त्वा, ‘यवोऽसि’ इति मन्त्रेण यवान् अपि क्षिपेत्। ततः ‘या दिव्या’ इति मन्त्रेण हस्तेऽर्घ्यं विनिक्षिपेत्।
Verse 6
दत्वोदकं गन्धमाल्यं धूपदानं प्रदीपकं अपसव्यं ततः कृत्वा पितॄणामप्रदक्षिणं
उदकं गन्धं माल्यं धूपदानं प्रदीपकं च दत्त्वा, ततः अपसव्यं कृत्वा पितॄणाम् अप्रदक्षिणं परिक्रमेत्।
Verse 7
द्विगुणांस्तु कुशान् कृत्वा ह्य् उशन्तस्त्वेत्यृचा पितॄन् आवाह्य तदनुज्ञातो जपेदायान्तु नस्ततः
द्विगुणान् कुशान् कृत्वा ‘उशन्तस्त्वा’ इत्यृचा पितॄन् आवाह्य, तदनुज्ञातः ‘आयान्तु नः ततः’ इति मन्त्रं जपेत्।
Verse 8
यवार्थास्तु तिलैः कार्याः कुर्यादर्घ्यादि पूर्ववत् दत्त्वार्घ्यं संश्रवान् शेषान् पात्रे कृत्वा विधानतः
यवार्थास्तु तिलैः कार्याः। अर्घ्यादि पूर्ववद् विधाय, अर्घ्यं दत्त्वा संश्रवान् शेषान् विधानतः पात्रे कृत्वा निक्षिपेत्।
Verse 9
पितृभ्यः स्थानमसीति न्युब्जं पात्रं करोत्यधः अग्नौ करिष्य आदाय पृच्छत्यन्नं घृतप्लुतं
“पितृभ्यः स्थानमसि” इति वदन् पात्रं न्युब्जं कृत्वा भूमौ अधः स्थापयति। ततः अग्नौ होतुं संकल्प्य घृतप्लुतमन्नम् आदाय अनुज्ञां/स्वीकृतिं पृच्छति।
Verse 10
कुरुष्वेति ह्य् अनुज्ञातो हुत्वाग्नौ पितृयज्ञवत् हुतशेषं प्रदद्यात्तु भाजनेषु समाहितः
“कुरुष्व” इति ह्यनुज्ञातः पितृयज्ञवदग्नौ हुत्वा, समाहितः सन् हुतशेषं तु भाजनेषु प्रदद्यात्।
Verse 11
यथालाभोपपन्नेषु रौप्येषु तु विशेषतः दत्वान्नं पृथिवीपात्रमिति पात्राभिमन्त्रणं
यथालाभोपपन्नेषु पात्रेषु, रौप्येषु तु विशेषतः, अन्नं दत्त्वा “पृथिवीपात्रम्” इति मन्त्रेण पात्राभिमन्त्रणं कुर्यात्।
Verse 12
कृत्वेदं विष्णुरित्यन्ने द्विजाङ्गुष्ठं निवेशयेत् सव्याहृतिकां गायत्रीं मधुवाता इति त्यचं
“इदं विष्णुः” इति कृत्वा अन्ने द्विजाङ्गुष्ठं निवेशयेत्। ततः सव्याहृतिकां गायत्रीं तथा “मधुवाता” इत्यादि ऋचं च अभिमन्त्रणार्थं जपेत्।
Verse 13
जप्त्वा यथासुखं वाच्यं भुञ्जीरंस्ते ऽपि वाग्यताः अन्नमिष्टं हविष्यञ्च दद्याज्जप्त्वा पवित्रकं
जप्त्वा यथासुखं वाच्यं; तेऽपि वाग्यताः सन्तो भुञ्जीरन्। पुनर्जप्त्वा इष्टमन्नं हविष्यं च पवित्रकं सह दद्यात्।
Verse 14
अन्नमादाय तृप्ताः स्थ शेषं चैवान्नमस्य च तदन्नं विकिरेद् भूमौ दद्याच्चापः सकृत् सकृत्
अन्नमादाय तृप्ताः स्यात्, तस्य शेषभागं च पृथक् स्थापयेत्। तत् शेषान्नं भूमौ विकिरेत्, अपश्च पुनः पुनः सकृद् सकृत् दद्यात्।
Verse 15
सर्वमन्नमुपादाय सतिलं दक्षिणामुखः उच्छिष्टसन्निधौ पिण्डान् प्रदद्यात् पितृयज्ञवत्
सर्वमन्नं सतिलं समुपादाय दक्षिणामुखः। उच्छिष्टसन्निधौ पिण्डान् पितृयज्ञविधिना प्रदद्यात्।
Verse 16
मातामहानामप्येवं दद्यादाचमनं ततः स्वस्ति वाच्यं ततः कुर्यादक्षय्योदकमेव च
मातामहानामप्येवं आचमनं दद्यात् ततः। ततः स्वस्तिवाचनं कुर्यात्, अनन्तरं चाक्षय्योदकं समाचरेत्।
Verse 17
दत्वा तु दक्षिणां शक्त्या स्वधाकारमुदाहरेत् वाच्यतामित्यनुज्ञातः स्वपितृभ्यः स्वधोच्यतां
दक्षिणां तु यथाशक्ति दत्त्वा स्वधाकारं उदाहरेत्। ‘वाच्यताम्’ इत्यनुज्ञाते स्वपितृभ्यः ‘स्वधा’ इति उच्च्यताम्।
Verse 18
मातामहानामित्यादिः, स्वपितृभ्यः स्वधोच्यतामित्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति कुर्युरस्तु स्वधेत्युक्ते भूमौ सिञ्चेत्ततो जलं प्रीयन्तामिति वा दैवं विश्वे देवा जलं ददेत्
‘मातामहानामित्यादिः… स्वपितृभ्यः स्वधोच्यतामित्यन्तः’ इति पाठो झ-पुस्तके नास्ति। ‘कुर्युरस्तु स्वधे’ इत्युक्ते ततः भूमौ जलं सिञ्चेत्; अथवा ‘प्रीयन्ताम्’ इति वदेत्। अथवा दैवं कृत्वा विश्वेदेवेभ्यो जलं दद्यात्।
Verse 19
दातारो नो ऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च श्रद्धा च नो माव्यगमद्बहुदेयं च नो स्त्विति
दातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च। श्रद्धा च नो मा व्यगमद् बहुदेयं च नोऽस्त्विति॥
Verse 20
इत्युक्त्वा तु प्रिया वाचः प्रणिपत्य विसर्जयेत् वाजे वाज इति प्रीतपितृपूर्वं विसर्जनं
इत्युक्त्वा तु प्रिया वाचः प्रणिपत्य विसर्जयेत्। ‘वाजे वाज’ इति प्रीतपितृपूर्वं विसर्जनम्॥
Verse 21
यस्मिंस्तु संश्रवाः पूर्वमर्घपात्रे निपातिताः पितृपात्रं तदुत्तानं कृत्वा विप्रान् विसर्जयेत्
यस्मिंस्तु संश्रवाः पूर्वमर्घपात्रे निपातिताः। पितृपात्रं तदुत्तानं कृत्वा विप्रान् विसर्जयेत्॥
Verse 22
प्रदक्षिणमनुब्रज्य भक्त्वा तु पितृसेवितं ब्रह्मचारी भवेत्तान्तु रजनीं ब्राह्मणैः सह
प्रदक्षिणमनुब्रज्य भक्त्वा तु पितृसेवितम्। ब्रह्मचारी भवेत् तां तु रजनीं ब्राह्मणैः सह॥
Verse 23
एवं प्रदक्षिणं कृत्वा वृद्धौ नान्दीमुखान् पितॄन् यजेत दधिकर्कन्धुमिश्रान् पिण्डान् यवैः क्रिया
एवं प्रदक्षिणं कृत्वा वृद्धौ नान्दीमुखान् पितॄन् यजेत। दधिकर्कन्धुमिश्रान् पिण्डान् यवैः क्रिया॥
Verse 24
एकोद्दिष्टं दैवहीनमेकार्घैकपवित्रकं आवाहनाग्नौकरणरहितं ह्य् अपसव्यवत्
एकोद्दिष्टं श्राद्धं दैवहीनं भवति; एकार्घ्यैकपवित्रकं, आवाहनाग्नौकरणरहितं, अपसव्यविधिना (यज्ञोपवीतं दक्षिणतः कृत्वा) कर्तव्यम्।
Verse 25
उपतिष्ठतामित्यक्षय्यस्थाने पितृविसर्जने अभिरम्यतामिति वदेद् ब्रूयुस्ते ऽभिरताः स्म ह
पितृविसर्जनेऽक्षय्यस्थाने ‘उपतिष्ठताम्’ इति वदेत्; ततः ‘अभिरम्यताम्’ इति ब्रूयात्; ते तुष्टाः तथा प्रत्यब्रुवन् इति।
Verse 26
गन्धोदकतिलैर् युक्तं कुर्यात् पात्रचतुष्टयं अर्घार्थपितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत्
गन्धोदकतिलसंयुक्तं पात्रचतुष्टयं कुर्यात्; अर्घार्थपितृपात्रेषु प्रेतपात्रात् प्रसेचयेत्।
Verse 27
ये समाना इति द्वाभ्यां शेषं पूर्ववदाचरेत् एतत् सपिण्डीकरणमेकोद्दिष्टं स्तिया सह
‘ये समाना’ इत्यादिद्वाभ्यां शेषं पूर्ववदाचरेत्; एतत् सपिण्डीकरणं—स्त्रिया सह कर्तव्यमेकोद्दिष्टम्।
Verse 28
अर्वाक्सपिण्डीकरणं यस्य संवत्सराद् भवेत् पितृपूर्वं विसर्जयेदिति ख , छ , झ च स्त्र्या अपीति ख , छ च तस्याप्यन्नं सोदकुम्भं दद्यात् संवत्सरं द्विजे
अर्वाक्सपिण्डीकरणं यस्य संवत्सराद् भवेत्, स पितृपूर्वं विसर्जयेत्—इति ख-छ-झ-पाठाः। स्त्र्याः अपीति ख-छ-पाठौ। तस्याप्यन्नं सोदकुम्भं संवत्सरं द्विजे दद्यात्।
Verse 29
मृताहनि च कर्तव्यं प्रतिमासन्तु वत्सरं प्रतिसंवत्सरं कार्यं श्राद्धं वै मासिकान्नवत्
मृत्युदिने एव कर्म कर्तव्यं; ततः संवत्सरपर्यन्तं प्रतिमासं कर्तव्यम्। अनन्तरं प्रतिसंवत्सरं श्राद्धं कार्यं, मासिकान्नविधिना एव।
Verse 30
हविष्यान्नेन वै मासं पायसेन तु वत्सरं मात्स्यहारिणकौरभ्रशाकुनच्छागपार्षतैः
हविष्यान्नेन मासं व्रतं कुर्यात्, पायसेन तु वत्सरम्। तथा मत्स्य-हारिण-वराह-उरभ्र-शाकुन-छाग-पार्षतैः नियमानुसारं भक्ष्यं भवति।
Verse 31
ऐणरौरववाराहशाशैर् मांसैर् यथाक्रमं मासवृद्ध्याभितृप्यन्ति दत्तैर् एव पितामहाः
ऐण-रौरव-वाराह-शाशैर्मांसैः यथाक्रमं दत्तैः पितामहाः तृप्यन्ति। मासवृद्ध्या तेषां तृप्तिः क्रमशः वर्धते, दानैरेव विशेषतः।
Verse 32
खड्गामिषं महाशल्कं मधुयुक्तान्नमेव च लोहामिषं कालशाकं मांसं वार्धीनसस्य च
खड्गामिषं, महाशल्कं, मधुयुक्तान्नमेव च; लोहामिषं, कालशाकं, वार्धीनसस्य च मांसं—एतानि विशेषभक्ष्याणि निर्दिश्यन्ते।
Verse 33
यद्ददाति गयास्थञ्च सर्वमानन्त्यमुच्यते तथा वर्षात्रयोदश्यां मघासु च न संशयः
गयास्थे यद्ददाति तत्सर्वथा अनन्त्यफलमित्युच्यते। तथा वर्षात्रयोदश्यां मघासु च दत्तं तद्वत् फलदं, न संशयः।
Verse 34
कन्यां प्रजां वन्दिनश् च पशून् मुख्यान् सुतानपि घृतं कृषिं च वाणिज्यं द्विशफैकशफं तथा
कन्या, प्रजा (आश्रितजनाः), वन्दिनः, मुख्याः पशवः, सुताश्च; घृतं, कृषिः, वाणिज्यं; तथा द्विशफैकशफपशवश्च—एते दानफलभूताः वराः कथ्यन्ते।
Verse 35
ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रान् स्वर्णरूप्ये सकुप्यके ज्ञातिश्रैष्ठ्यं सर्वकामानाप्नोति श्राद्धदः सदा
श्राद्धे स्वर्णरूप्ये सकुप्यकं दत्त्वा श्राद्धदाता सदा ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रान् ज्ञातिश्रैष्ठ्यं सर्वकामान् चाप्नोति।
Verse 36
प्रतिपत्प्रभृतिष्वेतान्वर्जयित्वा चतुर्दशीं शस्त्रेण तु हता ये वै तेषां तत्र प्रदीयते
प्रतिपत्प्रभृतिष्वेतासु तिथिषु चतुर्दशीं वर्जयित्वा, शस्त्रेण हता ये वै तेषां तत्र यत् प्रदीयते तत् नियोज्यते।
Verse 37
स्वर्गं ह्य् अपत्यमोजश् च शौर्यं क्षेत्रं बलं तथा पुत्रश्रैष्ठ्यं ससौभाग्यमपत्यं मुख्यतां सुतान्
अपत्यं हि स्वर्गहेतुः; तदेव ओजः शौर्यं क्षेत्रं बलं च। पुत्रश्रैष्ठ्यं ससौभाग्यं—अपत्यं मुख्यतां प्राप्य सुताः परं धनमिति कथ्यते।
Verse 38
मात्स्याविहारिणौरभ्रशाकुनच्छागपार्षतैर् इति छ दत्तैर् इहेति घ , ङ , ञ च मधुमुद्गान्नमेव वेति ङ सर्वमानन्त्यमश्नुते इति घ , ङ च स्वर्णमिति ख , छ च प्रवृत्तचक्रतां पुत्रान् वाणिज्यं प्रसुतां तथा अरोगित्वं यशो वीतशोकतां परमाङ्गतिं
मात्स्याविहारिणौरभ्रशाकुनच्छागपार्षतादिदत्तैः इह समृद्धिं लभते। मधुमुद्गान्नदानैः सर्वमानन्त्यमश्नुते। स्वर्णदानात् प्रवृत्तचक्रतां, पुत्रान्, वाणिज्यसिद्धिं, प्रसूतिं, आरोग्यं, यशः, वीतशोकतां, परमाङ्गतिं च प्राप्नोति।
Verse 39
घनं विद्यां भिषकसिद्धिं रूप्यं गाश्चाप्यजाविकं अश्वानायुश् च विधिवत् यः श्राद्धं सम्प्रयच्छति
यः विधिवत् श्राद्धं सम्प्रयच्छति, स घनं धनं, विद्यां, भिषक्-सिद्धिं, रूप्यं, गाः, अजाविकं, अश्वान् तथा आयुश्च लभते।
Verse 40
कृत्तिकादिभरण्यन्ते स कामानाप्नुयादिमान् वसुरुद्रादितिसुताः पितरः श्राद्धदेवताः
कृत्तिकादिभरण्यन्ते यः विधिवत् कर्म करोति, स इमान् कामान् आप्नुयात्। वसवो रुद्राः आदित्यसुताश्च पितरश्च श्राद्धदेवताः।
Verse 41
प्रीणयन्ति मनुष्याणां पितॄन् श्राद्धेन तर्पिताः आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च
श्राद्धेन तर्पिताः पितरः मनुष्याणां प्रीणयन्ति; ते आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च प्रयच्छन्ति।
Verse 42
प्रयच्छन्ति तथा राज्यं प्रीता नॄणां पितामहाः
तथा प्रीताः मनुष्याणां पितामहाः राज्यं अपि प्रयच्छन्ति।
Frequently Asked Questions
Invitation and reception of brāhmaṇas, regulated seating (deva vs pitṛ), mantra-led invocations, arghya and related offerings with pavitra-equipped vessels, apasavya pitṛ-circumambulation, pitṛyajña-style fire offering, distribution of remnants, piṇḍa-dāna facing south, svasti and akṣayya-udaka, dakṣiṇā with svadhā, and formal visarjana/dismissal.
It defines ekoddiṣṭa as deva-hīna (without offerings to gods), with a single arghya and single pavitra, performed without āvāhana-agni, and carried out in apasavya mode—marking it as a focused rite for a single departed person.
It is the rite that integrates the newly departed into the ancestral line, described here as an ekoddiṣṭa-related procedure performed with specific mantras (“ye samānāḥ…”), and stated to be done together with the wife; it also notes variant readings about early performance before one year.
The Vasus, Rudras, and Ādityas, together with the Pitṛs, are declared the presiding deities of śrāddha.
It explicitly frames śrāddha as bhukti-mukti-prada and concludes that satisfied pitṛs grant both worldly goods (āyuḥ, prajā, dhana, vidyā, rājya) and transcendent ends (svarga, mokṣa, sukha).