Adhyaya 156
Chapter 156 — द्रव्यशुद्धिः (Dravya-śuddhi) / Purification of Substances
अध्यायोऽयं पूर्वाचारप्रकरणानन्तरं द्रव्यशुद्धिं प्रवर्तयति—दूषितानां पदार्थानां कथं पुनः कर्मयोग्यता भवति इति। पुष्करः द्रव्यभेदेन शुद्धिविधीन् निर्दिशति—मृण्मयपात्राणि पुनर्दाहेन, ताम्रं अम्लोदकेन, कांस्यलोहादीनि क्षारोदकेन, मौक्तिकादिरत्नानि प्रक्षालनेन शुध्यन्ति। पात्राणि, शिलावस्तूनि, जलजातफलशाकादीनि, रज्जु-मूल-फल-बांस-वेण्वादीनां च शुद्धिः गृहयज्ञयोः व्यवहाररूपेण निरूपिता। यज्ञे पात्रशुद्धिः मार्जन-स्पर्शनाभ्यां, स्निग्धवस्तूनां उष्णोदकेन; गृहशुद्धिः मार्जनेन। वस्त्रं मृत्तिकाजलेन, बहुवस्त्रं प्रोक्षणेन, काष्ठं तक्षणेन; संघटितं प्रोक्षणेन, द्रवद्रव्यं अतिप्रवाहेन शुध्यति। पशुमुखशुद्धिः, भोजन-क्षुत्-निद्रा-पान-स्नानानन्तराचारः, मार्गप्रवेशे आचमनं, रजस्वलाशौचकालाः, मलोत्सर्गोत्तरमृत्तिकासंख्याः, यतिनां विशेषनियमाः, कौशेय-क्षौम-मृगरोमादीनां विशिष्टशोधकाः चोक्ताः। अन्ते पुष्पफलादीनां जलप्रोक्षणेन शुद्धिः, बाह्यशौचस्य यज्ञयोग्यताधर्मव्यवस्थायाः च बन्धनं प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे आचाराध्यायो नाम पञ्चपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथ षट्पञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः द्रव्यचुद्धिः पुष्कर उवाच द्रव्यशुद्धिं प्रवक्ष्यामि पुनःपाकेन मृण्मयं शुद्ध्येन् मूत्रपुरीषाद्यैः स्पृष्टाम्रं सुवर्णकं
इत्याग्नेये महापुराणे आचाराध्यायो नाम पञ्चपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ षट्पञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः—द्रव्यशुद्धिः। पुष्कर उवाच—द्रव्यशुद्धिं प्रवक्ष्यामि; पुनःपाकेन मृण्मयं शुद्ध्येत्; मूत्रपुरीषाद्यैः स्पृष्टं ताम्रं सुवर्णं च विधिशुद्ध्या शुद्ध्येत्।
Verse 2
आवर्तितञ्चान्यथा तु वारिणाम्ल्लेन ताम्रकं क्षारेण कांस्यलोहानां मुक्तादेः क्षालनेन तु
आवर्तितं चान्यथा तु वारिणाम्लेन ताम्रकं; क्षारेण कांस्यलोहानां; मुक्तादेः क्षालनेन तु।
Verse 3
अब्जानां चैव भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च शाकरज्जुमूलफलवैदलानां तथैव च
अब्जानां चैव भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च; शाकरज्जुमूलफलवैदलानां तथैव च।
Verse 4
मार्जनाद्यज्ञपात्राणां पाणिना यज्ञकर्मणि उष्णाम्बुना सस्नेहानां शुद्धिः सम्मार्जनाद्गृहे
मार्जनाद्यज्ञपात्राणां पाणिना यज्ञकर्मणि; उष्णाम्बुना सस्नेहानां शुद्धिः सम्मार्जनाद्गृहे।
Verse 5
दुष्टानामिति ट शोधनान्म्रक्षणाद्वस्त्रे मृत्तिकाद्भिर्विशोधनं बहुवस्त्रे प्रोक्षणाच्च दारवाणाञ्च तक्षणात्
दुष्टानामिति—शोधनान्म्रक्षणाद्वस्त्रे मृत्तिकाद्भिर्विशोधनं; बहुवस्त्रे प्रोक्षणाच्च; दारवाणां च तक्षणात्।
Verse 6
प्रोक्षणात् संहतानान्तु द्रवाणाञ्च तथोत्प्लवात् शयनासनयानानां शूर्पस्य शकटस्य च
संहतद्रव्याणां प्रोक्षणेन शुद्धिः; द्रवद्रव्याणां तु तथैवोत्प्लवेन, जलस्योपरि प्रसारणेन शुद्धिः। शयनासनयानानि शूर्पं शकटं च तद्वदेव शुध्यन्ति।
Verse 7
शुद्धिः सम्प्रोक्षणाज् ज्ञेया पलालेन्धनयोस् तथा शुद्धार्थकानाङ्कल्केन शृङ्गदन्तमयस्य च
सम्प्रोक्षणेन शुद्धिर्ज्ञेया; पलाल-इन्धनयोः अपि तथा। शुद्ध्यर्थकद्रव्याणां कल्केन शृङ्गदन्तमयस्य च मर्दनेन शुद्धिः।
Verse 8
गोबालैः पलपात्राणामस्थ्नां स्याच्छृङ्गवत्तथा निर्यासानां गुडानाञ्च लवणानां च शोषणात्
गोबालैः (गोरोमभिः) बन्धनैः पलपात्राणामस्थ्नां निर्माणं स्यात्; शृङ्गवत् अपि तथा। निर्यासानां गुडानां लवणानां च शोषणेन घनीभावः सिध्यति।
Verse 9
कुशुम्भकुसुमानाञ्च ऊर्णाकार्पासयोस् तथा शुद्धन्नदीगतं तोयं पुण्यन्तद्वत् प्रसारितं
कुशुम्भकुसुमानि ऊर्णा कार्पासश्च तथा; शुद्धं नदीगतं तोयं च प्रसारितं तद्वत् पुण्यं (पावनं) भवति।
Verse 10
मुखवर्जञ्च गौः शुद्धा शुद्धमश्वाजयोर्मुखं नारीणाञ्चैव वत्सानां शकुनीनां शुनो मुखं
मुखवर्जं गौः शुद्धा; शुद्धं अश्वाजयोर्मुखम्। नारीणां वत्सानां शकुनीनां शुनश्च मुखं शुद्धं (इति)।
Verse 11
मुखैः प्रस्रवणे वृत्ते मृगयायां सदा शुचि भुक्त्वा क्षुत्वा तथा सुप्त्वा पीत्वा चाम्भो विगाह्य च
शरीरस्य मुखेषु मलप्रस्रवणे, मृगयाकाले च सदा शुचिर्भवेत्; तथा भुक्त्वा, क्षुत्वा, सुप्त्वा, पीत्वा, अम्भसि विगाह्य च शौचं कुर्यात्।
Verse 12
रथ्यामाक्रम्य चाचामेद्वासो विपरिधाय च मार्जारश् चङ्क्रमाच्छुद्धश् चतुर्य्थे ऽह्नि रजस्वला
रथ्यामाक्रम्य आचामेत्, वासो विपरिधाय च; मार्जारस्य चङ्क्रमात् वस्तु शुद्धं भवति। रजस्वला चतुर्थेऽह्नि शुद्धा भवति।
Verse 13
स्नाता स्त्री पञ्चमे योग्या दैवे पित्र्ये च कर्मणि पञ्चापाने दशैकस्मिन्नुभयोः सप्त मृत्तिकाः
स्नाता स्त्री पञ्चमेऽह्नि योग्या दैवे पित्र्ये च कर्मणि; अपाने पञ्च मृत्तिकाः, मूत्रे दश, उभयोः सप्त मृत्तिकाः (शौचाय)।
Verse 14
एकां लिङ्गे मृदं दद्यात् करयोस्त्रिद्विमृत्तिकाः ब्रह्मचारिवनस्थानां यतीनाञ्च चतुर्गुणं
लिङ्गे एकां मृदं दद्यात्, करयोस्त्रि-द्विमृत्तिकाः; ब्रह्मचारि-वनस्थानां यतीनां च चतुर्गुणं (प्रमाणम्)।
Verse 15
श्रीफलैर् अंशुपट्टानां क्षौमाणाङ्गौरसर्षपैः शोधनाभ्युक्षणाद्वस्त्रे इति घ , ङ च शुद्धिः पर्युक्ष्य तोयेन मृगलोम्नां प्रकीर्तिता
अंशुपट्टानां शोधनं श्रीफलैः, क्षौमवस्त्राणां गौरसर्षपैः; शोधनाभ्युक्षणाभ्यां वस्त्रशुद्धिः। मृगलोम्नां तु तोयपर्युक्षणेन शुद्धिः प्रकीर्तिता।
Verse 16
पुष्पाणाञ्च फलानाञ्च प्रोक्षणाज्जलतो ऽखिलं
पुष्पफलादीनां सर्वेषां जलप्रोक्षणेनैव सर्वथा शुद्धिर्भवति।
Frequently Asked Questions
It specifies substance-by-substance purification methods (re-firing earthenware; acidulated water for copper; alkali for bronze/iron; washing for pearls; hot water for greasy items; planing for wood; sprinkling for compacted items; overflow for liquids) and gives numeric clay counts for post-excretion cleansing, including increased quantities for brahmacārins, vānaprasthas, and renunciants.
By codifying śauca as actionable discipline in both yajña and household life, it protects ritual efficacy and ethical order; external purification (materials, spaces, bodies) is presented as a prerequisite for eligibility in divine and ancestral rites and as a support for inner restraint and dharmic living.