Adhyaya 151
Duties outside the Varṇa Order (वर्णेतरधर्माः) — Agni Purana, Chapter 151
अध्यायोऽयं परम्पराप्रदर्शनपूर्वक आरभ्यते—अग्निरुवाच, मन्वादिधर्मशास्त्रकारैः प्रोक्तान् भुक्तिमुक्तिप्रदायिनो धर्मान् वरुणपुष्करमार्गेण परशुरामाय प्रवक्ष्यामि। ततः पुष्करः ‘वर्णाश्रमेतर’धर्मान् निरूपयति—वर्णाश्रमविशेषात् परे सार्वभौमा गुणाः: अहिंसा सत्यं दया अनुग्रहश्च; जीवनपावनकर्माणि: तीर्थसेवनं दानं ब्रह्मचर्यम् अमात्सर्यं; धर्मसंस्कृतेः स्तम्भाः: देवद्विजसेवा गुरोः सेवा धर्मश्रवणं पितृपूजा च। राजभक्तिः नित्या शास्त्रानुसरणं क्षमा आस्तिक्यं च नागरिकधर्मसमन्वयत्वेन प्रशस्यते। पुनः सामान्यवर्णाश्रमधर्माः (यज्ञाध्यापनदानादयः) उक्त्वा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राणां स्वकर्माणि निर्दिश्य, अनुलोमप्रतिलोमसंकरजातयः नामभिः सह तेषां जीविका-निषेध-विवाह-सीमानियमाः कथ्यन्ते। अन्ते संकीर्णे जातिनिर्णयः उभयपितृकर्माचारानुसारेण ज्ञेय इति, सामाजिकव्यवस्थायाः धर्मशास्त्रीयचिन्ता पुराणसमन्वये दर्श्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे मन्वन्तराणि नाम पञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथैकपञ्चाशदधिकशततनो ऽध्यायः वर्णेतरधर्माः अग्निर् उवाच मन्वादयो भुक्तिमुक्तिधर्मांश्चीर्त्वाप्नुवन्ति यान् प्रोचे परशुरामाय वरुणोक्तन्तु पुष्करः
इत्याग्नेये महापुराणे मन्वन्तराणि नाम पञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः। अथैकपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः—वर्णेतरधर्माः। अग्निरुवाच—मन्वादयः भुक्तिमुक्तिधर्मान् व्याख्याय ये यान् फलान् प्राप्नुवन्ति तानहं वक्ष्यामि; वरुणोक्तं पुष्करप्रणीतं परशुरामाय निवेदयामि।
Verse 2
पुष्कर उवाच वर्णाश्रमेतराणान्ते धर्मान्वक्ष्यामि सर्वदान् मन्वादिभिर् निगदितान् वासुदेवादितुष्टिदान्
पुष्कर उवाच—वर्णाश्रमधर्माणामन्तेऽहं वर्णेतरान् सर्वधर्मान् वक्ष्यामि; मन्वादिभिर्निगदितान् वासुदेवादिदेवतাতोषकरान्।
Verse 3
अहिंसा सत्यवचनन्दया भूतेष्वनुग्रहः तीर्थानुसरणं दानं ब्रह्मचर्यम्मत्सरः
अहिंसा सत्यवचनं दया भूतेष्वनुग्रहः। तीर्थानुसरणं दानं ब्रह्मचर्यं अमत्सरः॥
Verse 4
देवद्विजातिशुश्रूषा गुरूणाञ्च भृगूत्तम श्रवणं सर्वधर्माणां पितॄणां पूजनं तथा
देवद्विजातिशुश्रूषा गुरूणां च भृगूत्तम। श्रवणं सर्वधर्माणां पितॄणां पूजनं तथा॥
Verse 5
भक्तिश् च नृपतौ नित्यं तथा सच्छास्त्रनेत्रता आनृशंष्यन्तितिक्षा च तथा चास्तिक्यमेव च
भक्तिश्च नृपतौ नित्यं तथा सच्छास्त्रनेत्रता। आनृशंस्यं तितिक्षा च तथाऽऽस्तिक्यमेव च॥
Verse 6
वर्णाश्रमाणां सामान्यं धर्माधर्मं समीरितं यजनं याजनं दानं वेदाद्यध्यापनक्रिया
वर्णाश्रमाणां सामान्यं धर्माधर्मं समीरितम्—यजनं याजनं दानं वेदाद्यध्यापनक्रिया च।
Verse 7
प्रतिग्रहञ्चाध्ययनं विप्रकर्माणि निर्दिशेत् दानमध्ययनञ्चैव यजनञ्च यथाविधिः
प्रतिग्रहञ्चाध्ययनं विप्रकर्माणि निर्दिशेत्; दानमध्ययनञ्चैव यजनञ्च यथाविधिः।
Verse 8
क्षत्रियस्य सवैश्यस्य कर्मेदं परिकीर्तितं क्षत्रियस्य विशेषेण पालनं दुष्टनिग्रहः
क्षत्रियस्य सवैश्यस्य कर्मेदं परिकीर्तितम्; क्षत्रियस्य विशेषेण पालनं दुष्टनिग्रहः।
Verse 9
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यस्य परिकीर्तितं शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा सर्वशिल्पानि वाप्यथ
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यस्य परिकीर्तितम्; शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा सर्वशिल्पानि वाप्यथ।
Verse 10
मौञ्जीबन्धनतो जन्म विप्रादेश् च द्वितीयकं आनुलोम्येन वर्णानां जातिर्मातृसमा स्मृता
मौञ्जीबन्धनतो जन्म विप्रादेश्च द्वितीयकम्; आनुलोम्येन वर्णानां जातिर्मातृसमा स्मृता।
Verse 11
चण्डालो ब्राह्मणीपुत्रः शूद्राच्च प्रतिलोमतः सूतस्तु क्षत्रियाज्जातो वैश्याद्वै देवलस् तथा
चण्डालः ब्राह्मण्याः शूद्रेण प्रतिलोमसम्भवः पुत्रः। सूतः क्षत्रियात् वैश्यायां जातः; तथा देवलोऽपि मिश्रवर्णविभागे निर्दिश्यते।
Verse 12
पुक्कसः क्षत्रियापुत्रः शूद्रात् स्यात् प्रतिलोमजः मागधः स्यात्तथा वैश्याच्छूद्रादयोगवो भवेत्
पुक्कसः क्षत्रियायाः शूद्रेण प्रतिलोमजः पुत्रः। तथा वैश्यायाः शूद्रेण जातो मागधः; शूद्रायां वैश्येन जातोऽयोगवः भवेत्।
Verse 13
वैश्यायां प्रतिलोमेभ्यः प्रतिलोमाः सहस्रशः धर्मरूपमिति ग , घ , ङ , ञ च विवाहः सदृशैस्तेषां नोत्तमैर् नाधमैस् तथा
वैश्यायां प्रतिलोमसंयोगेभ्यः प्रतिलोमाः सहस्रशो जायन्ते। तेषां धर्मरूपो विवाहो ग-घ-ङ-ञ-वर्णैः निर्दिष्टः; तेषां विवाहः सदृशैरेव, नोत्तमैर्नाधमैश्च।
Verse 14
चण्डालकर्म निर्दिष्टं बध्यानां घातनं तथा स्त्रीजीवन्तु तद्रक्षाप्रोक्तं वैदेहकस्य च
चण्डालस्य कर्म निर्दिष्टं बध्यानां घातनं तथा। स्त्रीजीवन्तु तद्रक्षा प्रोक्ता वैदेहकस्य च॥
Verse 15
सूतानामश्वसारथ्यं पुक्कसानाञ्च व्याधता स्तुतिक्रिया माघ्धानां तथा चायोगशस्य च
सूतानामश्वसारथ्यं पुक्कसानाञ्च व्याधता। स्तुतिक्रिया माघधानां तथा चायोगशस्य च॥
Verse 16
रङ्गावतरणं प्रोक्तं तथा शिल्पैश् च जीवनं वहिर्ग्रामनिवासश् च मृतचेलस्य धारणं
रङ्गावतरणविधिः प्रोक्तः; तथा शिल्पकर्मभिः जीविकोपार्जनम्, ग्रामबहिर्निवासः, मृतचेलधारणं च (बहिष्कृतचिह्नरूपेण) निर्दिष्टम्।
Verse 17
न संस्पर्शस्तथैवान्यैश् चण्डालस्य विधीयते ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा देहत्यागो ऽत्र यः कृतः
तथैव चण्डालस्य अन्यैः संस्पर्शो न विधीयते। अत्र ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा यः देहत्यागः कृतः स पुण्यकर्मत्वेन प्रशस्यते।
Verse 18
स्त्रीबालाद्युपपतो वा वाह्याणां सिद्धिकारणं सङ्करे जातयो ज्ञेयाः पितुर्मातुश् च कर्मतः
स्त्रीबालाद्युपपातेन वा बाह्यैः सह मैथुनेन वा सिद्धिकारणं निरूप्यते। सङ्करे जातयः पितुर्मातुश्च कर्मतः (आचारव्यवसायतः) ज्ञेयाः।
Frequently Asked Questions
They are universal ethical and devotional-civic duties—non-violence, truth, compassion, benevolence, pilgrimage observance, charity, celibate restraint, freedom from envy, service to devas/dvijas/gurus, listening to dharma, ancestor worship, loyalty to the king, scriptural guidance, forbearance, and āstikya.
It frames ethics and regulated conduct as disciplines that sustain society (protection, rightful occupations, marriage norms) while simultaneously purifying the practitioner, presenting dharma as the bridge between worldly stability and liberation.
In cases of mixture (saṅkara), jāti is to be understood with reference to the conduct/occupation (karma) of both father and mother, indicating a Dharma-śāstra method that links social identity to prescribed function.