Adhyaya 162
अध्याय १६२ — धर्मशास्त्रकथनम् (Dharmaśāstra Exposition: Authorities, Pravṛtti–Nivṛtti, Upākarman, and Anadhyāya Rules)
अस्मिन्नध्याये धर्मस्य स्मृत्याचार्यपरम्परा प्रतिष्ठाप्यते—मनुप्रभृतयः पराशरान्ताः, तथा आपस्तम्बः, व्यासः, बृहस्पतिश्च। वैदिकं कर्म द्विविधं निरूप्यते—प्रवृत्तिः काम्यकर्मरूपा, निवृत्तिः ज्ञाननिष्ठा। तपः, स्वाध्यायः, इन्द्रियनिग्रहः, अहिंसा, गुरूसेवा च आत्मज्ञानपर्यवसानाः, निःश्रेयसामृतत्वयोः परमोपाय इति। अनन्तरं व्यवहारधर्मे वेदाध्ययनस्य कालदेशादिनियमाः, उपाकर्मोत्सर्गविधयः, तथा अनध्यायकारणानां विस्तृतो निर्देशः—मरणाशौचकालाः, ग्रहणानि, विशिष्टतिथयः, मेघगर्जितादयः, उल्कापातभूकम्पादयः, शवश्मशानपतितसंसर्गः, अशुभशब्दाः, व्यवधानानि च; एते समष्ट्या सप्तत्रिंशदनध्यायाः इति निर्दिश्यन्ते। एवं आत्मज्ञानलक्ष्यं सूक्ष्मनियमपालनेन दैनन्दिनजीवनं शुद्ध्यति इति अग्निपुराणरीतिः प्रदर्श्यते।
Shlokas
Verse 1
आग्रत्स्वप्नसुसुप्त्यान्तमुक्तमिति ङ , छ , ञ च इत्य् आग्नेये अशौचनिर्णय इत्य् आदिः, सत्यमानन्दमद्वयमित्यन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति अथ द्विषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः धर्मशास्त्रकथनं पुष्कर उवाच मनुर्विष्णुर्याज्ञवल्को हारीतो ऽत्रिर्यमो ऽङिगिराः वसिष्ठदक्षसंवर्तशातातपपराशराः
आग्रत्स्वप्नसुसुप्त्यान्तमुक्तमिति ङछञ इति पाठाः। आग्नेयेऽशौचनिर्णय इत्यादिः; सत्यमानन्दमद्वयमित्यन्तः पाठो गपुस्तके नास्ति। अथ द्विषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः—धर्मशास्त्रकथनम्। पुष्कर उवाच—मनुर्विष्णुर्याज्ञवल्क्यो हारीतोऽत्रिर्यमोऽङ्गिराः वसिष्ठदक्षसंवर्तशातातपपराशराः॥
Verse 2
आपस्तम्बोशनोव्यासाः कात्ययनबृहस्पती गोतमः शङ्खलिखितौ धर्ममेते यथाब्रुवन्
आपस्तम्बोशनोव्यासाः कात्ययनबृहस्पती। गोतमः शङ्खलिखितौ धर्ममेते यथाब्रुवन्॥
Verse 3
तथा वक्ष्ये समासेन भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च द्विविधङ्कर्म वैदिकं
तथा वक्ष्ये समासेन—शृणु—भुक्तिमुक्तिप्रदं; वैदिकं कर्म द्विविधं, प्रवृत्तं च निवृत्तं च।
Verse 4
काम्यं कर्म प्रवृत्तं स्यान्निवृत्तं ज्ञानपूर्वकं वेदाभ्यासस्तपो ज्ञानमिन्दियाणाञ्च संयमः
काम्यं कर्म प्रवृत्तं स्यात्, निवृत्तं ज्ञानपूर्वकम्; वेदाभ्यासस्तपो ज्ञानम् इन्द्रियाणां च संयमः।
Verse 5
अहिंसा गुरुसेवा च निःश्रेयसकरं परं सर्वेषामपि चैतेषामत्मज्ञानं परं स्मृतं
अहिंसा गुरुसेवा च निःश्रेयसकरं परम्; सर्वेषामपि चैतेषामात्मज्ञानं परं स्मृतम्।
Verse 6
तच्चग्र्यं सर्वविद्यानां प्राप्यते ह्य् अमृतं ततः सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि
तच्चाग्र्यं सर्वविद्यानां; प्राप्यते ह्य् अमृतं ततः। सर्वभूतेषु चात्मानं, सर्वभूतानि चात्मनि।
Verse 7
समम्पश्यन्नात्मयाजी स्वाराज्यमधिगच्छति आत्मज्ञाने समे च स्याद्वेदाभ्यासे च यत्नवान्
समं पश्यन्नात्मयाजी स्वाराज्यमधिगच्छति; आत्मज्ञाने समे च स्यात्, वेदाभ्यासे च यत्नवान्।
Verse 8
एतद्द्विजन्मसामर्थ्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः एतद्द्विजन्मसाग्र्यमिति ख , ङ , झ , ञ , ट च एतद्द्विजन्मसामग्रीति घ वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे वसन्
एतद् द्विजन्मनां सामर्थ्यं विशेषतो ब्राह्मणस्य; केषुचित् पाठेषु ‘अग्र्यं’ इति, अन्यत्र ‘सामग्री’ इति। वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे वसन्नपि तद् सामर्थ्यं लभते।
Verse 9
इहैव लोके तिष्ठन् हि ब्रह्मभूयाय कल्प्यते स्वाध्यायानामुपाकर्म श्रावण्यां श्रावणेन तु
इहैव लोके तिष्ठन्नेव ब्रह्मभूयाय कल्प्यते; स्वाध्यायानामुपाकर्म श्रावण्यां, श्रावणमासे श्रावणेन तु कर्तव्यम्।
Verse 10
हस्ते चौषधिवारे च पञ्चम्यां श्रावणस्य वा पौषमासस्य रोहिण्यामष्टकायामथापि वा
हस्ते नक्षत्रे, औषधिवारे, श्रावणस्य पञ्चम्यां, पौषमासे रोहिण्यां, अथवा अष्टकायामपि—एतेषु कालेषु शुभत्वं निर्दिष्टम्।
Verse 11
जलान्ते छन्दसाङ्कुर्यादुत्सर्गं विधिवद्वहिः त्र्यहं प्रेतेष्वनध्यायः शिष्यर्त्विग्गुरुबन्धुषु
जलान्ते छन्दसामुत्सर्गं विधिवद् बहिः कुर्यात्। प्रेतेषु शिष्यर्त्विग्गुरुबन्धुषु त्र्यहं अनध्यायः।
Verse 12
उपाकर्मणि चोत्सर्गं स्वशाखाश्रोत्रिये तथा सन्ध्यागर्जितनिर्घाते भूकम्पोल्कानिपातने
उपाकर्मणि चोत्सर्गं, स्वशाखाश्रोत्रिये तथा। सन्ध्यागर्जितनिर्घाते, भूकम्पे, उल्कानिपातने च—एतेषु प्रसङ्गेषु नियमः।
Verse 13
समाप्य वेदं ह्य् अनिशमारण्यकमधीत्य च पञ्चदश्यां चतुर्दश्यामष्टम्यां राहुसूतके
समाप्य वेदाध्ययनं नित्यं च आरण्यकं पठेत्। पञ्चदश्यां चतुर्दश्यामष्टम्यां राहुसूतके च वेदाध्ययनं वर्जयेत्॥
Verse 14
ऋतुसन्धिषु भुक्त्वा वा श्राद्विकं प्रतिगृह्य च पशुमण्डूकनकुलश्वाहिमार्जारशूकरैः
ऋतुसन्धिषु भुक्त्वा वा श्राद्धसम्बद्धं प्रतिगृह्य वा। पशु-मण्डूक-नकुल-श्व-आहि-मार्जार-शूकरसंस्पर्शाद् अशौचं भवति॥
Verse 15
कृतेन्तरे त्वहोरात्रं शक्रपाते तथोच्छ्रिये श्वक्रोष्टुगर्धभोलूकमासवाणर्तुनिस्वने
कृतेन्तरे त्वहोरात्रं शक्रपाते तथोच्छ्रिये। श्वक्रोष्टुगर्धभोलूकमासवाणर्तुनिस्वनेऽशुभं निमित्तं विदुः॥
Verse 16
अमेध्यशवशूद्रान्त्यश्मशानपतितान्तिके अशुभासु च तारासु विद्युत्स्तनितसम्प्लवे
अमेध्यद्रव्यशवशूद्रान्त्यश्मशानपतितान्तिके। अशुभतारासु विद्युत्स्तनितसम्प्लवे च (कर्म) वर्जयेत्॥
Verse 17
भुत्क्वार्द्रपाणिरम्भोन्तरर्धरात्रे ऽतिमारुते पांशुवर्षे दिशान्दाहे सन्ध्यानीहारभीतिषु
भुक्त्वा आर्द्रपाणिः अम्भोन्तः, अर्धरात्रे, अतिमारुते। पांशुवर्षे, दिशान्दाहे, सन्ध्यानीहारभीतिषु च (कर्म) वर्जयेत्॥
Verse 18
धावतः प्राणिबाधे च विशिष्टे गृहमागते ब्रह्मचर्याय कल्प्यते इति ङ स्वशाखाश्रोत्रिये मृते इति घ , झ , ञ , ट च शशमार्जारशूकरैर् इति ङ खरोष्ट्रयानहस्त्यश्वनौकावृक्षादिरोहणे
धावतः, प्राणिबाधायां, विशिष्टातिथेर्गृहमागमे च ब्रह्मचर्यं कल्प्यते। तथा स्वशाखाश्रोत्रिये मृते, शशमार्जारशूकरसंसर्गे, खरोष्ट्रयानहस्त्यश्वारोहणे, नौकाप्रवेशे, वृक्षादिरोहणे च (तदेव नियमः)।
Verse 19
सप्तत्रिंशदनध्यायानेतांस्तात्कालिकान्विदुः
एते तात्कालिका अनध्यायाः सप्तत्रिंशदिति विदुः।
Frequently Asked Questions
It ranks disciplines such as svādhyāya, tapas, indriya-saṃyama, ahiṃsā, and guru-sevā as means toward niḥśreyasa, while declaring ātma-jñāna (Self-knowledge) the supreme attainment that yields immortality and equal vision.
The chapter emphasizes procedural and situational regulation of Vedic study—upākarman/utsarga rites and a consolidated list of thirty-seven anadhyāya occasions when recitation should be suspended due to impurity, time markers, omens, or disruptive conditions.