Adhyaya 168
Chapter 168 — महापातकादिकथनम् (Exposition of Great Sins and Related Topics)
अस्मिन्नध्याये पुष्करः विध्यति—यः प्रायश्चित्तं न गृह्णाति तं राजा दण्डयेत्; कृताकृतयोः पापयोः प्रायश्चित्तं कर्तव्यम्। ततः आहार-स्पर्शादिशौचव्यवस्था निरूप्यते—महापातकिनः, रजस्वला, पतिताः, बहिष्कृतजातयः, निन्दितवृत्तयश्च येषां अन्नं वा संसर्गोऽशौचकरः, तेषां परिहारकालोऽपि निर्दिश्यते। अनन्तरं कृत्स्न-तप्तकृत्स्न-प्राजापत्य-चान्द्रायणादीनि प्रायश्चित्तानि निषिद्धभोजन-उच्छिष्ट-अपवित्रद्रव्यसेवनादिदोषेषु क्रमशः विनियुज्यन्ते। चतुर्णां महापातकानां—ब्रह्महत्या, सुरापानम्, स्तेयम्, गुरुतल्पगमनम्—लक्षणं, तद्वत्समानदोषकर्माणि, उपपातकानि, जातिभ्रंशकरकर्माणि च व्यवस्थितानि। सर्वत्र राजधर्मः, शौचाचारः, धर्मशास्त्रीयवर्गीकरणं च समन्वितं, सामाजिकव्यवस्था-यज्ञीयशुद्ध्योः परस्परपोषकत्वं प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महपुराणे ऽयुतलक्षकोटिहोमा नाम सप्तषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अथाष्टषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः महापातकादिकथनम् पुष्कर उवाच दण्डं कुर्यान्नृपो नॄणां प्रायश्चित्तमकुर्वतां कामतो ऽकामतो वापि प्रायश्चित्तं कृतं चरेत्
इत्याग्नेये महापुराणे ‘अयुतलक्षकोटिहोमा’ नाम सप्तषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथाष्टषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः—महापातकादिकथनम्। पुष्कर उवाच—प्रायश्चित्तमकुर्वतां नॄणां नृपो दण्डं कुर्यात्। कामतोऽकामतो वा कृतपापस्य विहितं प्रायश्चित्तं कृत्वा चरेत्।
Verse 2
जातवेदोमुखैः सौरैर् इति ख रिपुं हरेदिति ङ , ञ च मत्तक्रुद्धातुराणां च न भुञ्जीत कदाचन महापातकिनां स्पृष्टं यच्च स्पृष्टमुदक्यया
‘जातवेदोमुखैः सौरैः’ इति ख-वर्णः; ‘रिपुं हरेद्’ इति ङ-ञ-वर्णौ। मत्तक्रुद्धातुराणां चान्नं कदाचन न भुञ्जीत; महापातकिनां स्पृष्टं यच्चोदक्यया स्पृष्टं तदपि न भुञ्जीत।
Verse 3
गणान्नं गणिकान्नं च वार्धुषेर्गायनस्य च अभिशप्तस्य षण्डस्य यस्याश्चोपपतिर्गृहे
गणान्नं गणिकान्नं च वार्धुषेर्गायनस्य च । अभिशप्तस्य षण्डस्य यस्याश्चोपपतिर्गृहे ॥
Verse 4
रजकस्य नृशंसस्य वन्दिनः कितवस्य च मिथ्यातपस्विनश् चैव चौरदण्डिकयोस् तथा
रजकस्य नृशंसस्य वन्दिनः कितवस्य च । मिथ्यातपस्विनश् चैव चौरदण्डिकयोस् तथा ॥
Verse 5
कुण्डगोलस्त्रीजितानां वेदविक्रयिणस् तथा शैलूषतन्त्रवायान्नं कृतघ्नस्यान्नमेव च
कुण्डगोलस्त्रीजितानां वेदविक्रयिणस् तथा । शैलूषतन्त्रवायान्नं कृतघ्नस्यान्नमेव च ॥
Verse 6
कर्मारस्य निषादस्य चेलनिर्णेजकस्य च मिथ्याप्रव्रजितस्यान्नम्पुंश् चल्यास्तैलिकस्य च
कर्मारस्य निषादस्य चेलनिर्णेजकस्य च । मिथ्याप्रव्रजितस्यान्नं पुंश्चल्यास्तैलिकस्य च ॥
Verse 7
आरूढपतितस्यान्नं विद्विष्टान्नं च वर्जयेत् तथैव ब्राह्मणस्यान्नं ब्राह्मणेनानिमन्त्रितः
आरूढपतितस्यान्नं विद्विष्टान्नं च वर्जयेत् । तथैव ब्राह्मणस्यान्नं ब्राह्मणेनानिमन्त्रितः ॥
Verse 8
ब्राह्मणान्नञ्च शूद्रेण नाद्याच्चैव निमन्त्रितः एषामन्यतमस्यान्नममत्या वा त्र्यहं क्षपेत्
शूद्रो निमन्त्रितोऽपि ब्राह्मणस्य अन्नं न भुञ्जीत। उभयोः परस्परान्नभक्षणे मत्या वा प्रमादात् त्र्यहं प्रायश्चित्तं क्षपेत्।
Verse 9
मत्या भुक्त्वा चरेत् कृच्छ्रं रेतोविण्मूत्रमेव च चण्डालश्वपचान्नन्तु भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्
मत्या मत्स्यं भुक्त्वा कृच्छ्रं चरेत्; रेतोविण्मूत्रभक्षणेऽपि तथैव। चण्डालश्वपचान्नं तु भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्।
Verse 10
अनिर्दिशं च प्रेतान्नं गवाघ्रातं तथैव च शूद्रोच्छिष्टं शुनोच्छिष्टं पतितान्नं तथैव च
अनिर्दिष्टं प्रेतान्नं गवाघ्रातं तथैव च। शूद्रोच्छिष्टं शुनोच्छिष्टं पतितान्नं च वर्जयेत्॥
Verse 11
तप्तकृच्छ्रं प्रकुर्वीत अशौचे कृच्छ्रमाचरेत् अशौचे यस्य यो भुङ्क्ते सोप्यशुद्धस् तथा भवेत्
अशौचे तप्तकृच्छ्रं प्रकुर्वीत, (सामान्ये) अशौचे कृच्छ्रमाचरेत्। अशौचिनो यदन्नं भुङ्क्ते सोऽप्यशुद्धो भवेत्।
Verse 12
मृतपञ्चनखात् कूपादमेध्येन सकृद्युतात् गणानां गणिकानाञ्चेति ङ , ञ च चौरदाम्भिकयोस्तथेति ञ अपः पीत्वा त्र्यहं तिष्ठेत् सोपवासो द्विजोत्तमः
मृतपञ्चनखादिकेनामेध्येन सकृद्दूषितात् कूपात्, गणगणिकाचौरदाम्भिकादिसंसर्गदूषितात् च, अपः पीत्वा द्विजोत्तमः सोपवासस्त्र्यहं तिष्ठेत्।
Verse 13
सर्वत्र शूद्रे पादः स्याद् द्वित्रयं वैश्यभूपयोः विड्वराहखरोष्ट्राणां गोमायोः कपिकाकयोः
सर्वेषु एतेषु प्रकरणेषु शूद्रस्य दण्डः पादमात्रः स्यात्; वैश्यस्य द्विभागः, भूपतेः (क्षत्रियस्य) त्रिभागः। एषा व्यवस्था विड्वराह-खर-उष्ट्राणां मलविषये, गोमूत्रे, तथा कपि-काकयोः मलविषये च प्रवर्तते।
Verse 14
प्राश्य मूत्रपुरीषाणि द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् शुष्काणि जग्ध्वा मांसानि प्रेतान्नं करकाणि च
द्विजो यदि मूत्रं पुरीषं वा प्राश्येत्, शुष्कमांसानि, प्रेतान्नं, करकाणि च जग्ध्वा, स चान्द्रायणव्रतं चरित्वा शुद्धिं लभेत्।
Verse 15
क्रव्यादशूकरोष्ट्राणां गोमायोः कपिकाकयोः गोनराश्वखरोष्ट्राणां छत्राकं ग्रामकुक्कुटं
क्रव्यादानां मांसं, शूकर-उष्ट्रयोः, गो-श्वयोः, कपि-काकयोः च मांसं न भक्षयेत्। तथा गवय-नर-अश्व-खर-उष्ट्राणां मांसं, छत्राकं, ग्रामकुक्कुटं च वर्जयेत्।
Verse 16
मांसं जग्ध्वा कुञ्जरस्य तप्तकृच्छ्रेण शुद्ध्यति आमश्राद्धे तथा भुक्त्वा ब्रह्मचारी मधु त्वदन्
कुञ्जरमांसं भुक्त्वा तप्तकृच्छ्रेण शुद्ध्यति। तथा आमश्राद्धे भुक्त्वा ब्रह्मचारी, मधु भुक्त्वा च, नियतप्रायश्चित्तेन शुद्धिं लभेत्।
Verse 17
लशुनं गुञ्जनं चाद्यात् प्राजापत्यादिना शुचिः भुक्त्वा चान्द्रायणं कुर्यान् मांसञ्चात्मकृतन्तथा
लशुनं गुञ्जनं वा भुक्त्वा प्राजापत्यादिना शुचिर्भवेत्। मांसं भुक्त्वा चान्द्रायणं कुर्यात्; आत्मकृतमांसभक्षणेऽपि तथैव विधिः।
Verse 18
पेलुगव्यञ्च पेयूषं तथा श्लेष्मातकं मृदं वृथाकृशरसंयावपायसापूपशष्कुलीः
अपि च पेलुगव्यं पेयूषं तथा श्लेष्मातकं मृदं च; तथा वृथाकृशर-रसं- संयाव- पायस- आपूप- शष्कुली-प्रभृतयः पक्तान्नविशेषाः संगृह्यन्ते।
Verse 19
अनुपाकृटमांसानि देवान्नानि हवींषि च गवाञ्च महिषीणां च वर्जयित्वा तथाप्यजां
अनुपाकृतमांसानि देवान्नानि हवींषि च वर्जयेत्; गवां महिषीणां च मांसं त्यजेत्, तथापि अजा (छागः) केषुचित् प्रसङ्गेषु अनुमता।
Verse 20
सर्वक्षीराणि वर्ज्याणि तासाञ्चैवाप्यन्निर्दशं शशकः शल्यकी गोधा खड्गः कूर्मस्तथैव च
सर्वक्षीराणि वर्ज्याणि; तासां चाप्यनिर्दिष्टं क्षीरं वर्जयेत्—शशकस्य शल्यक्याः गोधायाः खड्गस्य कूर्मस्य च क्षीरमिव।
Verse 21
भक्ष्याः पञ्चनखाः प्रोक्ताः परिशेषाश् च वर्जिताः पाठीनरोहितान्मत्स्यान् सिंहतुण्डांश् च भक्षयेत्
पञ्चनखेषु ये भक्ष्याः शास्त्रे प्रोक्ताः ते एव भक्ष्याः; परिशेषाश् च वर्जिताः। पाठीन-रोहित-मत्स्यान् तथा सिंहतुण्डाख्यान् मत्स्यान् भक्षयेत्।
Verse 22
यवगोधूमजं सर्वं पयसश् चैव विक्रियाः वागषाड्गवचक्रादीन् सस्नेहमुषितं तथा
यव-गोधूमजं सर्वं पयसश् च विक्रियाः; वागषाड्गव-चक्रादीनि च सस्नेहमुषितानि (स्थापित-परिपक्वानि) यथोचितं परिगण्यन्ते।
Verse 23
द्वितीयं वैश्यशूद्रयोरेति क , ख , ङ , ञ च शुष्काणि दग्धमंसानि इति ङ प्राजापत्याद्द्विजः शुचिरिति ख अग्निहोत्रपरीद्धाग्निर्ब्राह्मणः कामचारतः चान्द्रायणं चरेन्मासं वीरवध्वासनं हितं
वैश्यशूद्रयोर्द्वितीयं प्रायश्चित्तभेदं केचित् पाठा (क, ख, ङ, ञ) निर्दिशन्ति। ङ-पाठे—“शुष्काणि दग्धमांसानि” इति; ख-पाठे—“प्राजापत्येन द्विजः शुचिर्भवति” इति। कामचारतः अग्निहोत्रार्थं परीद्धाग्निर्ब्राह्मणो मासं चान्द्रायणं चरेत्; तद् ‘वीरवध्वासन’ इत्यपि कथ्यते, हितं प्रायश्चित्तम्।
Verse 24
ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः महान्ति पातकान्याहुः संयोगश् चैव तैः सह
ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः—एतानि महापातकान्याहुः; तैः सह संयोगश्चैव (तत्सहवासोऽपि) पातकत्वेन स्मृतः।
Verse 25
अनृते च समुत्कर्षो राजगामि च पैशुनं गुरोश्चालीकनिर्बन्धः समानं ब्रह्महत्यया
अनृते समुत्कर्षो राजगामि च पैशुनं पैशुन्यं च गुरोश्चालीकनिर्बन्धः—एतानि ब्रह्महत्यासमानानि पापानि प्राहुः।
Verse 26
ब्रह्मोज्झ्यवेदनिन्दा च कौटसाक्ष्यं सुहृद्बधः गर्हितान्नाज्ययोर्जग्धिः सुरापानसमानि षट्
ब्रह्मोज्झ्यवेदनिन्दा च कौटसाक्ष्यं सुहृद्बधः गर्हितान्नाज्ययोर्जग्धिः—एतानि षट् सुरापानसमानि पापानि प्रकीर्तितानि।
Verse 27
निक्षेपस्यापहरणं नराश्वरजतस्य च भूमिवज्रमणीनाञ्च रुक्मस्तेयसमं स्मृतं
निक्षेपस्यापहरणं नराश्वरजतस्य च भूमिवज्रमणीनां च—एतत् सर्वं रुक्मस्तेयसमं स्मृतम्।
Verse 28
रेतःसेकः स्वयोन्याषु कुमारीष्वन्त्यजासु च सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु गुरुतल्पसमं विदुः
रेतःसेकः स्वयोन्याषु कुमारीष्वन्त्यजासु च सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु गुरुतल्पसमो मतः।
Verse 29
गोबधो ऽयाज्य संयाज्यं पारदार्यात्मविक्रियः गुरुमातृपितृत्यागः स्वाध्ययाग्न्योः सुतस्य च
गोबधोऽयाज्यसंयाज्यं पारदार्यात्मविक्रियः। गुरुमातृपितृत्यागः स्वाध्ययाग्न्योः सुतस्य च॥
Verse 30
परिवित्तितानुजेन परिवेदनमेव च तयोर्दानञ्च कन्यायास्तयोरेव च याजनं
परिवित्तितानुजेन परिवेदनमेव च। तयोर्दानं च कन्यायास्तयोरेव च याजनम्॥
Verse 31
कन्याया दूषणञ्चैव वार्धुष्यं व्रतलोपनं तडागारामदाराणामपत्यस्य च विक्रियः
कन्याया दूषणं चैव वार्धुष्यं व्रतलोपनम्। तडागारामदाराणामपत्यस्य च विक्रियः॥
Verse 32
व्रात्यता बान्धवत्यागो भृताध्यापनमेव च भृताच्चाध्ययनादानमविक्रेयस्य विक्रयः
व्रात्यता बान्धवत्यागो भृताध्यापनमेव च। भृताच्चाध्ययनादानमविक्रेयस्य विक्रयः॥
Verse 33
समानि ब्रह्महत्ययेति ख , ङ , ञ च गर्हितानामन्नजग्धिरिति ङ सख्युः सुतस्य चेति ङ सर्वाकारेष्वधीकारो महायन्त्रप्रवर्तनं हिंसौषधीनां स्त्र्याजीवः क्रियालङ्गनमेव च
ब्रह्महत्यासमानानि कर्माणि—इति ख-ङ-ञ-पाठाः। गर्हितानामन्नजग्धिः—इति ङ-पाठः; सख्युः सुतस्य भार्यागमनम्—इति ङ-पाठः। सर्वाकारेष्वनधिकारिणोऽपि अधिकारग्रहणम्, महायन्त्रप्रवर्तनम्, हिंस्रौषधिविषौषधिसेवनप्रयोगः, स्त्र्याजीवः, क्रियालङ्घनं च निन्दितम्।
Verse 34
इन्धनार्थमशुष्काणां दुमाणाञ्चैव पातनं योषितां ग्रहणञ्चैव स्त्रीनिन्दकसमागमः
इन्धनार्थमशुष्काणां द्रुमाणां पातनं तथा। योषितां ग्रहणं चैव स्त्रीनिन्दकसमागमः॥
Verse 35
आत्मार्थञ्च क्रियारम्भो निन्दितान्नदनन्तथा अनाहिताग्नितास्तेयमृणानाञ्चानपक्रिया
आत्मार्थं क्रियारम्भो निन्दितान्नदानं तथा। अनाहिताग्निता स्तेयं ऋणानामनपक्रिया॥
Verse 36
असच्छास्त्राधिगमनं दौःशील्यं व्यसनक्रिया धान्यकुप्यपशुस्तेयं मद्यपस्त्रीनिषेवणं
असच्छास्त्राधिगमनं दौःशील्यं व्यसनक्रिया। धान्यकुप्यपशुस्तेयं मद्यपस्त्रीनिषेवणम्॥
Verse 37
स्त्रीशूद्रविट्क्षत्रबधो नास्तिक्यञ्चोपपातकं ब्राह्मणस्य रुजः कृत्यं घ्रातिरघ्रेयमद्ययोः
स्त्रीशूद्रविट्क्षत्रबधो नास्तिक्यं चोपपातकम्। ब्राह्मणस्य रुजः कृत्यं घ्रातिरघ्रेयमद्ययोः॥
Verse 38
जैंभं पुंसि च मैथुन्यं जातिभ्रंशकरं स्मृतं श्वखरोष्ट्रमृगेन्द्राणामजाव्योश् चैव मारणं
पुंसि मैथुनं तथा (अमानुषे) जैम्भे च मैथुन्यं जातिभ्रंशकरं स्मृतम्। तथा श्वखरोष्ट्रमृगेन्द्राणाम् अजाव्योश्चैव मारणं निन्दितम्॥
Verse 39
सङ्कीर्णकरणं ज्ञेयं मीनाहिनकुलस्य च निन्दितेभ्यो धनादानं बाणिज्यं शूद्रसेवनं
सङ्कीर्णजनानां करणं ज्ञेयं मीनाहिनकुलस्य च। निन्दितेभ्यो धनादानं बाणिज्यं शूद्रसेवनं च॥
Verse 40
अपात्रीकरणं ज्ञेयमसत्यस्य च भाषणं कृमिकीटवयोहत्या मद्यानुगतभोजनं
अपात्रीकरणं ज्ञेयम् असत्यस्य च भाषणम्। कृमिकीटवयोहत्या मद्यानुगतभोजनं च॥
Verse 41
फलैधःकुसुमस्तेयमधैर् यञ्च मलावहं
फलैधःकुसुमस्तेयं अधैर्यञ्च मलावहम्॥
Frequently Asked Questions
Prāyaścitta is mandatory for sins committed intentionally or unintentionally, and rājadharma authorizes the king to punish those who refuse expiation to protect social-ritual order.
Brahmahatyā (killing a Brāhmaṇa), surāpāna (drinking intoxicants), steya (theft), and gurutalpa (sexual violation of the guru’s wife), including complicity/association with them.
It treats diet and contact as carriers of purity/impurity, listing prohibited food sources and prescribing penances that ritually restore the practitioner’s eligibility for Vedic-social duties.
Kṛcchra, Taptakṛcchra, Prājāpatya, and Cāndrāyaṇa—applied according to the gravity and type of transgression (food impurity, forbidden substances, or severe offences).