Adhyaya 172
Chapter 172 — “Expiations beginning with the Secret (Rites)” (Rahasya-ādi-prāyaścitta)
अध्यायोऽयं प्रायश्चित्त-क्रमस्य उपसंहाररूपः, यत्र आग्नेय-धर्मशास्त्रे प्रायश्चित्तं सोपान-व्यवस्थया निरूप्यते। ‘रहस्यादि’ गूढ-प्रायश्चित्तैः शुद्धिः केवलं बाह्य-दण्डः न, किन्तु संकल्पानुगुणा अन्तःशुद्धिः, संयम-आधारिताः उपायाश्च सूक्ष्म-दोष-निवृत्तये इति सूच्यते। अग्नेय-विद्यायां भगवतोऽग्नेः उपदेशः लौकिक-व्यवस्थां आध्यात्मिक-उन्नतिं च संयोजयन्, अयं अध्यायः पूर्वोक्त-प्रायश्चित्तानां शिरोभागवत् स्थित्वा, परस्मिन् अध्याये स्तोत्र-जपस्य सार्वत्रिक-औषधत्वं प्रति संक्रमणं प्रापयति। अनेन धर्मः विधि-कर्मभिः तथा अन्तःसम्यग्-समायोजनैः रक्ष्यते, यतः साधकस्य जीवनं भुक्तिं च मुक्तिं च प्रति प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुरेणे रहस्यादिप्रायश्वित्तं नाम एकसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ द्विसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः सर्वपापप्रायश्चित्तानि पुष्कर उवाच परदारपरद्रव्यजीवहिंसादिके यदा प्रवर्तते नृणां चित्तं प्रायश्चित्तं स्तुतिस्तदा
इत्याग्नेये महापुराणे रहस्यादिप्रायश्चित्तं नामैकसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ द्विसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः—सर्वपापप्रायश्चित्तानि। पुष्कर उवाच—परदारपरद्रव्यजीवहिंसादिषु यदा नृणां चित्तं प्रवर्तते, तदा प्रायश्चित्तं स्तुतिश्च कर्तव्या।
Verse 2
विष्णवे विष्णवे नित्यं विष्णवे विष्णवे नमः नमामि विष्णुं चित्तस्थमहङ्कारगतिं हरिं
विष्णवे विष्णवे नित्यं विष्णवे विष्णवे नमः। नमामि विष्णुं चित्तस्थमहङ्कारगतिं हरिम्॥
Verse 3
चित्तस्थमीशमव्यक्तमनन्तमपराजितं विष्णुमीड्यमशेषेण अनादिनिधनं विभुं
चित्तस्थं ईशम् अव्यक्तम् अनन्तम् अपराजितम् । विष्णुम् ईड्यम् अशेषेण अनादिनिधनं विभुम् ॥
Verse 4
विष्णुश्चित्तगतो यन्मे विष्णुर्बुद्धिगतश् च यत् यच्चाहङ्कारगो विष्णुर्यद्विष्णुर्मयि संस्थितः
विष्णुश् चित्तगतो यन् मे विष्णुर् बुद्धिगतश् च यत् । यच्चाहङ्कारगो विष्णुर् यद् विष्णुर् मयि संस्थितः ॥
Verse 5
करोति कर्मभूतो ऽसौ स्थवरस्य चरस्य च तत् पापन्नाशमायातु तस्मिन्नेव हि चिन्तिते
करोति कर्मभूतोऽसौ स्थावरस्य चरस्य च । तत् पापन्नाशमायातु तस्मिन्नेव हि चिन्तिते ॥
Verse 6
ध्यातो हरति यत् पापं स्वप्ने दृष्टस्तु भावनात् तमुपेन्द्रमहं विष्णुं प्रणतार्तिहरं हरिं
ध्यातो हरति यत् पापं स्वप्ने दृष्टस्तु भावनात् । तमुपेन्द्रमहं विष्णुं प्रणतार्तिहरं हरिम् ॥
Verse 7
जगत्यस्मिन्निराधारे मज्जमाने तमस्यधः हस्तावलम्बनं विष्णुं प्रणमामि परात् परं
जगत्यस्मिन्निराधारे मज्जमाने तमस्यधः । हस्तावलम्बनं विष्णुं प्रणमामि परात् परम् ॥
Verse 8
सर्वेश्वरेश्वर विभो परमात्मन्नधोक्षज हृषीकेश हृषीकेश हृषीकेश नमो ऽस्तु ते
सर्वेश्वरेश्वर विभो परमात्मन्नधोक्षज । हृषीकेश हृषीकेश हृषीकेश नमोऽस्तु ते ॥
Verse 9
नृसिंहानन्त गोविन्द भूतभवन केशव विष्णवे विष्णवे इति ज , ञ च दुरुक्तं दुष्कृतं ध्यातं शमयाघन्नमो ऽस्तु ते
नृसिंहानन्त गोविन्द भूतभवन केशव । विष्णवे विष्णवे इति जञच दुरुक्तं दुष्कृतं ध्यातं शमयाघन्नमोऽस्तु ते ॥
Verse 10
यन्मया चिन्तितं दुष्टं स्वचित्तवशवर्तिना अकार्यमहदत्युग्रन्तच्छमन्नय केशव
यन्मया चिन्तितं दुष्टं स्वचित्तवशवर्तिना । अकार्यमहदत्युग्रं तच्छमन्नय केशव ॥
Verse 11
ब्रह्मण्यदेव गोविन्द परमार्थपरायण जगन्नाथ जगद्धातः पापं प्रशमयाच्युत
ब्रह्मण्यदेव गोविन्द परमार्थपरायण । जगन्नाथ जगद्धातः पापं प्रशमयाच्युत ॥
Verse 12
यथापराह्णे सायाह्णे मध्याह्णे च तथा निशि कायेन मनसा वाचा कृतं पापमजानता
यथापराह्णे सायाह्णे मध्याह्णे च तथा निशि । कायेन मनसा वाचा कृतं पापमजानता ॥
Verse 13
जानता च हृषीकेश पुण्डरीकाक्ष माधव नामत्रयोच्चारणतः स्वप्ने यातु मम क्षयं
जानता च हृषीकेश-पुण्डरीकाक्ष-माधव-नामत्रयोच्चारणतः स्वप्नेऽपि मम क्षयो विनश्यतु।
Verse 14
शारीरं मे हृषीकेश पुण्डरीकाक्ष माधव पापं प्रशमयाद्य त्वं बाक्कृतं मम माधव
हे हृषीकेश हे पुण्डरीकाक्ष हे माधव, अद्य मे शारीरं पापं वाक्कृतं च पापं प्रशमय, हे माधव।
Verse 15
यद्भुञ्जन्यत्स्वपंस्तिष्ठन् गच्छन् जाग्रद् यदास्थितः कृतवान् पापमद्याहं कायेन मनसा गिरा
यद्भुञ्जन् यत्स्वपन् तिष्ठन् गच्छन् जाग्रद् यदास्थितः, कायेन मनसा गिरा कृतं पापं मया अद्य निवेद्यते।
Verse 16
यत् स्वल्पमपि यत् स्थूलं कुयोनिनरकाबहं तद्यातु प्रशमं सर्वं वासुदेवानुकीर्तनात्
यत् स्वल्पमपि यत् स्थूलं कुयोनिनरकावहं, तत् सर्वं प्रशमं यातु वासुदेवानुकीर्तनात्।
Verse 17
परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमञ्च यत् तस्मिन् प्रकीर्तिते विष्णौ यत् पापं तत् प्रणश्यतु
परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं च यत्; तस्मिन् प्रकीर्तिते विष्णौ यत् पापं तत् प्रणश्यतु।
Verse 18
यत् प्राप्य न निवर्तन्ते गन्धस्पर्शदिवर्जितं सूरयस्तत् पदं विष्णोस्तत् सर्वं शमयत्वघं
यत् प्राप्य सूरयः पुनर्न निवर्तन्ते, गन्धस्पर्शविवर्जितं तत् विष्णोः परमं पदम्; तत् सर्वमघं शमयतु।
Verse 19
पापप्रणाशनं स्तोत्रं यः पठेच्छृणुयादपि प्रशमात्यर्थमिति ख , घ , ज च अस्मिन्निति घ सर्वं गमयत्वघमिति झ यः पटेच्छ्रद्धया नर इति ज , झ च यः पठेच्छृणुयान्नर इति ञ शारीरैर् मानसैर् वाग्जैः कृतैः पपैः प्रमुच्यते
पापप्रणाशनं स्तोत्रं यः पठेत् शृणुयादपि, स शारीरैर्मानसैर्वाग्जैः कृतैः पापैः प्रमुच्यते।
Verse 20
सर्वपापग्रहादिभ्यो याति विष्णोः परं पदं तस्मात् पापे कृते जप्यं स्तोत्रं सर्वाघमर्दनं
सर्वपापग्रहादिभ्यः मुक्त्वा विष्णोः परं पदं याति; तस्मात् पापे कृते ‘सर्वाघमर्दन’स्तोत्रं जप्यं।
Verse 21
प्रायश्चित्तमघौघानां स्तोत्रं व्रतकृते वरं प्रायश्चित्तैः स्तोत्रजपैर् व्रतैर् नश्यति पातकं
अघौघानां प्रायश्चित्तं स्तोत्रं व्रतकृते वरम्; प्रायश्चित्तैः स्तोत्रजपैर्व्रतैश्च पातकं नश्यति।
Verse 22
ततः कार्याणि संसिद्ध्यै तानि वै भुक्तिमुक्तये
ततः संसिद्ध्यै तानि कार्याणि, भुक्तिमुक्तये एव च।
Frequently Asked Questions
It indicates expiations that include subtler or more inward/initiatory modes of purification, suggesting a graded framework where remedies address not only acts but also intention and hidden faults.
By framing expiation as a disciplined method for restoring ethical order (supporting worldly stability) while also purifying the inner agent of karma (supporting liberation-oriented transformation).