Adhyaya 174
Chapter 174 — प्रायश्चित्तानि (Expiations)
ਅਗਨੀ ਦੇਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਪੂਜਾ, ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਜਾਂ ਹੋਮ ਛੁੱਟ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਵਿਘਨ ਪੈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਰਿਤੁਅਲ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਛੁੱਟੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਅੱਠ ਸੌ ਜਪ ਅਤੇ ਦੁੱਗਣੀ ਪੂਜਾ; ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਸ਼ੌਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੰਚੋਪਨਿਸ਼ਦ ਮੰਤ੍ਰ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ। ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਮ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਟੁੱਟੀ ਭੇਟ, ਮੰਤ੍ਰ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਦੀ ਗੜਬੜ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹਿੱਸਾ ਤਿਆਗ, ਪ੍ਰੋਛਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਦੁਬਾਰਾ ਜਪ। ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਡਿੱਗਣ/ਟੁੱਟਣ/ਗੁੰਮ ਹੋਣ ਵਰਗੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਈ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਸੌ ਆਹੁਤੀਆਂ। ਅੱਗੇ ਅਧਿਆਇ ਮੋਖਸ਼-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ—ਸੱਚਾ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਪਰਮ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਅਰਥਾਤ ਹਰੀ-ਸਮਰਣ, ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ, ਪਰਾਕ, ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ; ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ਪ੍ਰਣਵ-ਸਤੋਤਰ, ਸੂਰਜ/ਈਸ਼/ਸ਼ਕਤੀ/ਸ਼੍ਰੀਸ਼ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ; ਤੀਰਥ-ਮਹਿਮਾ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਦਾਨ, ਅਤੇ ‘ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਜੋਤਿ’ ਵਾਲੀ ਅਦ੍ਵੈਤ ਭਾਵਨਾ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਨੂੰ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਅਤੇ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਹਿ ਕੇ ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे प्रायश्चित्तानि नाम त्रिसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः हविष्यभुगिति ग ,ट च मातृजायागमे इति ग , छ , ट च अथ चतुःसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः प्रायश्चित्तानि अग्निर् उवाच देवाश्रमार्चनादीनां प्रायश्चित्तन्तु लोपतः पूजालोपे चाष्टशतं जपेद्द्विगुणपूजनं
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਤਿਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਹਵਿਸ਼੍ਯਭੁਕ’ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ‘ਮਾਤ੍ਰੁਜਾਯਾਗਮੇ’ ਪਾਠ-ਭੇਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ‘ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਚੁਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵ-ਪੂਜਾ, ਆਸ਼੍ਰਮ-ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਰਚਨ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲੋਪ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਲੋਪ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੇ ਪੂਜਾ ਛੁੱਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅੱਠ ਸੌ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੋਗੁਣੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 2
पञ्चोपनिषदैर् मन्त्रैर् हुत्वा ब्राह्मणभोजनं सूतिकान्त्यजकोदक्यास्पृष्टे देवे शतं जपेत्
ਪੰਜ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਜੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਜਣੇਪੇ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ, ਰਜਸਵਲਾ, ਬੱਕਰਾ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਸੌ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 3
पञ्चोपनिषदैः पूजां द्विगुणं स्नानमेव च विप्रभोज्यं होमलोपे होमस्नानं तथार्चनं
ਪੰਜ ਉਪਨਿਸ਼ਦ-ਸੰਬੰਧੀ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਦੋ ਵਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ। ਜੇ ਹੋਮ ਛੁੱਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੋਮ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਰਚਨਾ ਦੁਬਾਰਾ ਕਰੇ।
Verse 4
होमद्रव्ये मूषिकाद्यैर् भक्षिते कीटसंयुते तावन्मात्रं परित्यज्य प्रोक्ष्य देवादि पूजयेत्
ਜੇ ਹੋਮ ਦਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਚੂਹਿਆਂ ਆਦਿ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ ਪੈ ਗਏ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਜਿੰਨਾ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇ ਉੱਨਾ ਹੀ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਬਾਕੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਛਣ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 5
अङ्कुरार्पणमात्रन्तु छिन्नं भिन्नं परित्यजेत् अस्पृश्यैश् चैव संस्पृष्टे अन्यपात्रे तदर्पणं
ਜੇ ਅਰਪਣ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਕੁਰਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ। ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਅਸਪ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਅਰਪਣ ਦੂਜੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ।
Verse 6
देवमानुषविघ्नघ्नं पूजाकाले तथैव च मन्त्रद्रव्यादिव्यत्यासे मूलं जप्त्वा पुनर्जपेत्
ਪੂਜਾ ਵੇਲੇ ਦੇਵ-ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਘਨਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ, ਅਤੇ ਜੇ ਮੰਤ੍ਰ, ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜ ਜਾਂ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਮੁੜ (ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ) ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 7
कुम्भेनाष्टशतजपो देवे तु पतिते करात् भिन्ने नष्टे चोपवासः शतहोमाच्छुभं भवेत्
ਜੇ (ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ) ਜਲ-ਕਲਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੋਸ਼ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅੱਠ ਸੌ ਵਾਰ ਜਪ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਦੇਵ-ਮੂਰਤੀ ਹੱਥੋਂ ਡਿੱਗ ਪਵੇ, ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੌ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਹੋਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 8
शतं शहुनेदिति ख , छ च शतहोमाच्छुचिर्भवेदिति ख , घ , ञ च कृते पापे ऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते प्रायश्चित्तन्तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परं
ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ—‘ਸ਼ਾਹੁਨ-ਸੂਤਰ ਦਾ ਸੌ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ’, ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ—‘ਸੌ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਹੋਮ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ’। ਪਰ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਪ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੱਚਾ ਪਛਤਾਵਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਇਕੋ ਪਰਮ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੈ—ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦਾ ਸਿਮਰਨ।
Verse 9
चान्द्रायणं पराको वा प्राजापत्यमघौघनुत् सूर्येशशक्तिश्रीशदिमन्त्रजप्यमघौघनुत्
ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ, ਜਾਂ ਪਰਾਕ ਉਪਵਾਸ, ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ—ਇਹ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ, ਈਸ਼, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਵੀ ਪਾਪ-ਸਮੂਹ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
गायत्रीप्रणवस्तोत्रमन्त्रजप्यमघान्तकं काद्यैर् आवीजसंयुक्तैर् आद्यैर् आद्यैस्तदन्तकैः
ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ-ਸਤੋਤਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਹੈ। ਇਹ ‘ਕ’ ਆਦਿ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ‘ਆਵੀ’ ਬੀਜ ਜੋੜ ਕੇ, ‘ਅ, ਆ’ ਆਦਿ ਆਦਿ-ਸਵਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਸਵਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
सूर्येशशक्तिश्रीशादिमन्त्राः कोट्यधिकाः पृथक् ओंह्रीमाद्याश् चतुर्थ्यन्ता नमोन्ताः सर्वकामदाः
ਸੂਰਜ, ਈਸ਼, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਜੋ ‘ਓਂ’ ਅਤੇ ‘ਹ੍ਰੀਂ’ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋਣ, ਚਤੁਰਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ, ਅਤੇ ‘ਨਮಃ’ ਨਾਲ ਅੰਤ ਹੋਣ—ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 12
नृसिंहद्वादशाष्टार्णमालामन्त्राद्यघौघनुत् आग्नेयस्य पुराणस्य पठनं श्रवणादिकं
ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਦੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰੀ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰ-ਮਾਲਾ ਦਾ ਜਪ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਆਦਿ ਵੀ।
Verse 13
द्विविद्यारूपको विष्णुरग्निरूपस्तु गीयते परमात्मा देवमुखं सर्ववेदेषु गीयते
ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਦੋਹਰੀ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਅਗਨੀ-ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵੀ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹ ‘ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਮੁਖ’ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਗਈ ਹੈ।
Verse 14
प्रवृत्तौ तु निवृत्तौ तु इज्यते भुक्तिमुक्तिदः अग्निरूपस्य विष्णोर्हि हवनं ध्यानमर्चनं
ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉਸੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਗਨੀ-ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹਵਨ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਅਰਚਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 15
जप्यं स्तुतिश् च प्रणतिः शारीराशेषाघौघनुत् दशस्वर्णानि दानानि धान्यद्वादशमेव च
ਜਪ, ਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ ਸੋਨੇ ਦੇ ਦਾਨ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ (ਮਾਪ) ਅਨਾਜ ਦਾ ਦਾਨ ਵੀ।
Verse 16
तुलापुरुषमुख्यानि महादानानि षोडश अन्नदानानि मुख्यानि सर्वाण्यघहराणि हि
ਤੁਲਾਪੁਰੁਸ਼ ਆਦਿ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਮਹਾਦਾਨ ਵਿਧਿਤ ਹਨ; ਪਰ ਸਭ ਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਭ ਦਾਨ ਪਾਪਹਰ ਹਨ।
Verse 18
तिथिवारर्क्षसङ्क्रान्तियोगमन्वादिकालके ब्रतादि सूर्येशशक्तिश्रीशादेरघघातनं
ਤਿਥੀ, ਵਾਰ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਮਨਵਾਦੀ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਵ੍ਰਤ ਆਦਿ ਕਰਮ ਸੂਰਜ, ਈਸ਼ (ਸ਼ਿਵ), ਸ਼ਕਤੀ, ਸ਼੍ਰੀਸ਼ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਆਦਿ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
गङ्गा गया प्रयागश् च काश्ययोध्या ह्य् अवम्तिका प्रवृत्तैस्तु निवृत्तैस्तु इज्यते भुक्तिमुक्तिद इति घ , ङ , झ , ञ च अघनाशनमिति ग कुरुक्षेत्रं पुष्करञ्च नैमिषं पुरुषोत्तमः
ਗੰਗਾ, ਗਿਆ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਕਾਸ਼ੀ, ਅਯੋਧਿਆ ਅਤੇ ਅਵੰਤਿਕਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ (ਗ੍ਰਿਹਸਥ) ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ (ਤਿਆਗੀ) ਦੋਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘ, ਙ, ਝ, ਞ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ‘ਅਘਨਾਸ਼ਨ’ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ‘ਗ’ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਪੁਸ਼ਕਰ, ਨੈਮਿਸ਼ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਵੀ ਹਨ।
Verse 20
शालग्रामप्रभासाद्यं तीर्थञ्चघोघघातकं अहं ब्रह्म परं ज्योतिरिति ध्यानमघौघनुत्
ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਆਦਿ ਤੀਰਥ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਅਹੰ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰੰ ਜੋਤਿ’—ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 21
पुराणं ब्रह्म चाग्नेयं ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरः अवताराः सर्वपूजाः प्रतिष्ठाप्रतिमादिकं
ਇੱਥੇ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਆਗਨੇਯ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ; ਅਵਤਾਰ; ਸਭ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀਆਂ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਸਥਾਪਨਾ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ੇ।
Verse 22
ज्योतिःशास्त्रपुराणानि स्मृतयस्तु तपोव्रतं अर्थशास्त्रञ्च सर्गाद्या आयुर्वेदो धनुर्मतिः
ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ; ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤਪ-ਵ੍ਰਤ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ; ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਸਰਗ) ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇ; ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਧਨੁਰਵੇਦ (ਧਨੁਰਮਤੀ)—ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਨਯੋਗ ਉਪਦੇਸ਼ ਹਨ।
Verse 23
शिक्षा छन्दो व्याकरणं निरुक्तञ्चाभिधानकं कल्पो न्यायश् च मीमांसा ह्य् अन्यत् सर्वं हरिः प्रभुः
ਸ਼િક્ષਾ, ਛੰਦ, ਵਿਆਕਰਨ, ਨਿਰੁਕਤ, ਅਭਿਧਾਨ, ਕਲਪ, ਨਿਆਇ ਅਤੇ ਮੀਮਾਂਸਾ—ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ—ਸਾਰੀ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰਿ ਹੀ ਹੈ।
Verse 24
एके द्वयोर्यतो यस्मिन् यः सर्वमिति वेद यः तं दृष्ट्वान्यस्य पापानि विनश्यन्ति हरिश् च सः
ਉਹ ਇਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—“ਇਹ ਸਭ ਉਹੀ ਹੈ।” ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵੀ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹੀ ਹਰਿ ਹੈ।
Verse 25
विद्याष्टादशरूपश् च सूक्ष्मः स्थूलो ऽपरो हरिः ज्योतिः सदक्षरं ब्रह्म परं विष्णुश् च निर्मलः
ਹਰਿ ਅਠਾਰਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਉਹ ਸੁਖਮ ਤੇ ਸਥੂਲ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਪਰਾਤਪਰ ਹੈ। ਉਹ ਜੋਤਿ ਹੈ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਖਰ-ਯੁਕਤ ਅਖੰਡ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Agni states that when formal worship (pūjā) is omitted, one should perform eight hundred repetitions (japa) and then perform the worship twice over (a doubled worship sequence).
It gives precise corrective rites (japa, homa, fasting, feeding brāhmaṇas, dāna, tīrtha) for defined ritual faults, yet declares that for one who genuinely repents after sin, the supreme single atonement is Hari-smaraṇa (remembrance of Viṣṇu), integrating moral interiority with ritual repair.