Adhyaya 154

Verse 1

१७च्द् नैष्ठिको ब्रह्मचारी वा देहान्तं निवसेद्गुरौ अप्_१५३ इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मचर्याश्रमो नाम त्रिपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथ चतुःपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः विवाहः पुष्कर उवाच विप्रश् चतस्रो विन्देत भार्यास्तिस्रस्तु भूमिपः द्वे च वैश्यो यथाकामं भार्यैकामपि चान्त्यजः

ਨੈਸ਼ਠਿਕ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ “ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਆਸ਼੍ਰਮ” ਨਾਮਕ 153ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ 154ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ “ਵਿਵਾਹ” ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚਾਰ ਪਤਨੀਆਂ, ਰਾਜਾ (ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ) ਤਿੰਨ, ਵੈਸ਼੍ਯ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ, ਅਤੇ ਅੰਤ੍ਯਜ ਇੱਕ ਪਤਨੀ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 2

धर्मकार्याणि सर्वाणि न कार्याण्यसवर्णया पाणिर्ग्राह्यः सवर्णासु गृह्णीयात् क्सत्रिया शरं

ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਾਰ ਤੇ ਕਰਤੱਬ ਅਸਵਰਨ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ। ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਸਮਵਰਨ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਹੀ ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰ-ਅਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਸਵਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 3

वैश्या प्रतीदमादद्याद्दशां वै चान्त्यजा तथा सकृत् कन्या प्रदातव्या हरंस्तां चौरदण्डभाक्

ਵੈਸ਼ਿਆ ਇਸਤਰੀ ਇਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਯੋਗ ਮੁੱਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਅੰਤ੍ਯਜਾ ਇਸਤਰੀ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ (ਇਕਾਈਆਂ) ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ। ਕਨਿਆਦਾਨ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਚੋਰ ਵਾਲੇ ਦੰਡ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ।

Verse 4

अपत्यविक्रयासक्ते निष्कृतिर् न विधीयते कन्यादानं शचीयोगो विवाहो ऽथ चतुर्थिका

ਜੋ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਵਿਕਰੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ। (ਹੁਣ) ਕਨਿਆਦਾਨ, ਸ਼ਚੀਯੋਗ, ਵਿਵਾਹ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ‘ਚਤੁਰਥਿਕਾ’ ਵਰਤ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 5

सतीयोग इति ख , छ च विवाहमेतत् कथितं नामकर्मचतुष्टयं नष्टे मृते प्रव्रजिते क्लीवे च पतिते पतौ

ਖ ਅਤੇ ਛ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਵਾਹ ਨੂੰ “ਸਤੀਯੋਗ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਚਾਰ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪਤੀ ਗੁੰਮ ਹੋਵੇ, ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਤ (ਸੰਨਿਆਸੀ) ਹੋਵੇ, ਕਲੀਵ (ਨਪੁੰਸਕ) ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਪਤਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 6

पञ्चस्वापत्सु नारीणां पतिरन्यो विधीयते मृते तु देवरे देयात् तदभावे यथेच्छया

ਪੰਜ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ। ਪਤੀ ਮਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦੇਵਰ (ਛੋਟੇ ਭਰਾ) ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਉਹ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ।

Verse 7

पूर्वात्रितयमाग्नेयं वायव्यं चोत्तरात्रयं रोहिणौ चेति चरणे भगणः शस्यते सदा

ਪੂਰਬ ਦੇ ਤਿੰਨ ਚਰਨ ਅਗਨੀ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਚਰਨ ਵਾਯੂ-ਸਰੂਪ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਰੋਹਿਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ—ਚਰਨ/ਪਦ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ‘ਭਗਣ’ ਵਰਗੀਕਰਨ ਸਦਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ।

Verse 8

नैकगोत्रान्तु वरयेन्नैकार्षेयाञ्च भार्गव पितृतः सप्तमादूर्ध्वं मातृतः पञ्चमात्तथा

ਹੇ ਭਾਰਗਵ! ਇੱਕੋ ਗੋਤ੍ਰ ਦੀ ਕੁੜੀ, ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਰਿਸ਼ੀ-ਪ੍ਰਵਰ (ਆਰਸ਼ੇਯ) ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਲਈ ਨਾ ਚੁਣੋ। ਪਿਤਾ ਪੱਖੋਂ ਸੱਤਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਪੱਖੋਂ ਪੰਜਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੀ ਵਿਆਹ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ।

Verse 9

आहूय दानं ब्राह्मः स्यात् कुलशीलयुताय तु पुरुषांस्तारयेत्तज्जो नित्यं कन्यप्रदानतः

ਵਰ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਕਨਿਆਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮ ਵਿਆਹ ਹੈ; ਇਹ ਚੰਗੇ ਕੁਲ ਅਤੇ ਸ਼ੀਲ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਸੰਤਾਨ ਕਨਿਆਦਾਨ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖੇ-ਪੁਰਖਿਆਂ ਦਾ ਸਦਾ ਉਧਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 10

तथा गोमिथुनादानाद्विवाहस्त्वार्ष उच्यते प्रार्थिता दीयते यस्य प्राजापत्यः स धर्मकृत्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਮਿਥੁਨ (ਗਾਂ-ਬੈਲ ਦੀ ਜੋੜੀ) ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਜੋ ਵਿਆਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਰਸ਼ ਵਿਆਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਤੇ ਕੁੜੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਹੈ; ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 11

शुल्केन चासुरो मन्दो गान्धर्वो वरणान्मिथः राक्षसो युद्धहरणात् पैशाचः कन्यकाच्छलात्

ਜਿੱਥੇ ਕਨਿਆਦਾਨ ਸ਼ੁਲਕ (ਵਧੂ-ਮੁੱਲ) ਲੈ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਆਸੁਰ ਵਿਆਹ ਹੈ; ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਪਰਸਪਰ ਚੋਣ ਨਾਲ ਗਾਂਧਰਵ; ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਬਲਪੂਰਵਕ ਹਰਨ ਨਾਲ ਰਾਖਸ਼ਸ; ਅਤੇ ਛਲ ਨਾਲ ਕੁੜੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੈਸ਼ਾਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

वैवाहिके ऽह्नि कुर्वीत कुम्भकारमृदा शुचीं जलाशये तु तां पूज्य वाद्याद्यैः स्त्रीं गृहत्रयेत्

ਵਿਆਹ ਦੇ ਦਿਨ ਕੁੰਭਕਾਰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ (ਮੰਗਲ) ਇਸਤਰੀ-ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਬਣਾਈਏ; ਫਿਰ ਜਲਾਸ਼ੇ ਕੋਲ ਵਾਜਿਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਓ।

Verse 13

प्रशुप्ते केशवे नैव विवाहः कार्य एव हि पोषे चैत्रे कुजदिने रिक्ताविष्टितथो न च

ਜਦੋਂ ਕੇਸ਼ਵ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ‘ਪ੍ਰਸ਼ੁਪਤ’ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਤਦ ਵਿਆਹ ਕਦੇ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਪੌਸ਼ ਅਤੇ ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਰਿਕਤਾ ਤੇ ਆਵਿਸ਼ਟੀ ਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 14

न शुक्रजीवे ऽस्तमिते न शशाङ्के ग्रहार्दिते अर्कार्कभौमयुक्ते भे व्यतीपातहते न हि

ਸ਼ੁੱਕਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਅਸਤ ਹੋਣ ਤੇ ਨਹੀਂ; ਚੰਦਰਮਾ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ; ਜਿਸ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ, ਸੂਰਜ-ਸਮਾਨ ਕ੍ਰੂਰ ਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਦਾ ਯੋਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਨਾਲ ਹਤ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸਮੇਂ ਕਰਮ ਲਈ ਅਯੋਗ ਹਨ।

Verse 15

सोम्यं पित्र्यञ्च वायव्यं सावित्रं रोहिणी तथा वैवाहिकेब्दे इति घ , ङ , ञ , ट च वाद्यौघैर् इति ग , घ , ञ च उत्तरात्रितयं मूलं मैत्रं पौष्णं विवाहभं

ਵਿਆਹ ਲਈ ਸੋਮ੍ਯ, ਪਿਤ੍ਰ੍ਯ, ਵਾਯਵ੍ਯ, ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਰੋਹਿਣੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਸ਼ੁਭ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਹ-ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿੱਚ ਘ, ਙ, ਞ, ਟ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਨਕਸ਼ਤਰ; ਅਤੇ ‘ਵਾਦ੍ਯੌਘੈਰ’ ਵਾਲੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਗ, ਘ, ਞ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵੀ। ਅੱਗੇ ਤਿੰਨ ਉੱਤਰਾ, ਮੂਲ, ਮੈਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਣ—ਇਹ ਵਿਆਹ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 16

मानुषाख्यस् तथा लग्नो मानुषाख्यांशकः शुभः तृतीये च तथा षष्ठे दशमैकादशे ऽष्टमे

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਨ ਨੂੰ ‘ਮਾਨੁਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ‘ਮਾਨੁਸ਼’ ਅੰਸ਼ਕ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤੀਜੇ, ਛੇਵੇਂ, ਦਸਵੇਂ, ਗਿਆਰਵੇਂ ਅਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਭਾਵ ਵਿੱਚ।

Verse 17

अर्कार्किचन्दतनयाः प्रशस्ता न कुजो ऽष्टमः सप्तान्त्याष्टमवर्गेषु शेषाः शस्ता ग्रहोत्तमाः

ਸੂਰਜ, ਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਚੰਦਰ-ਪੁੱਤਰ (ਬੁੱਧ) ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ ਹਨ; ਅੱਠਵੇਂ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲ ਸ਼ੁਭ ਨਹੀਂ। ਸੱਤਵੇਂ, ਅੰਤਿਮ (ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ) ਅਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਵਰਗ/ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਬਾਕੀ ਉੱਤਮ ਗ੍ਰਹ ਅਨੁਕੂਲ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 18

तेषामपि तथा मध्यात् षष्ठः शुक्रो न शस्यते वैवाहिके भे कर्तव्या तथैव च चतुर्थिका

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਨੂੰ ਪੈਣ ਵਾਲੀ ਛੱਠੀ ਤਿਥੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਨਹੀਂ। ਵਿਆਹ ਦਾ ਕਰਮ ਸ਼ੁਭ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੋਣ ਤੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਤਿਥੀ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਿਤ/ਵਰਜਿਤ ਮੰਨੀ ਜਾਵੇ।

Verse 19

न दातव्या ग्रहास्तत्र चतुराद्यास्तथैकगाः पर्ववर्जं स्त्रियं गच्छेत् सत्या दत्ता सदा रतिः

ਉਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਚੌਥੀ ਆਦਿ ਤਿਥੀਆਂ ਅਤੇ ‘ਏਕਗ’ (ਇਕੱਲੀਆਂ/ਵਿਸਮ) ਤਿਥੀਆਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਣੀਆਂ। ਪਰਵ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਜਾਵੇ; ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਰਤੀ ਸਦਾ ਧਰਮਯੋਗ/ਪੁੰਨਫਲਦਾਇਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।