Adhyaya 161
Yati-dharma (The Dharma of the Renunciate Ascetic)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯਤੀ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਯਾਤਰਾ ਵਜੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੈਰਾਗ ਉੱਠਦੇ ਹੀ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈਣਾ, ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਇਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰੀ ਅਗਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਅੰਤਰਾਗਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ—ਬਾਹਰੀ ਕਰਮਕਾਂਡ ਤੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਇਕਾਂਤਵਾਸ, ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ, ਅਲਪ ਆਹਾਰ, ਅਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨੀ, ਸਤ੍ਯ-ਸ਼ੁੱਧ ਬਾਣੀ ਤੇ ਆਚਰਨ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰ ਨਾ ਪਵੇ ਐਸੇ ਭਿੱਖਿਆ ਨਿਯਮ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਕੁਟੀਰਕ→ਬਹੂਦਕ→ਹੰਸ→ਪਰਮਹੰਸ ਮੰਗਤੇ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਧਦੀ ਅੰਤਰਮੁਖਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਯਮ-ਨਿਯਮ, ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ (ਗਰਭ/ਅਗਰਭ; ਪੂਰਕ-ਕੁੰਭਕ-ਰੇਚਕ ਮਾਤਰਾ ਸਮੇਤ), ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਣਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਨੂੰ ਯਤੀ-ਚਰਿਆ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਵਾਕ੍ਯ-ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਅਦ੍ਵੈਤ ਨਿਸ਼ਚਯ—ਆਤਮਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ/ਵਾਸੁਦੇਵ/ਹਰੀ—ਦੱਸ ਕੇ ਸੰਨਿਆਸ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਕਠੋਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮੋਖ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਛੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਵਰਤ ਵੀ ਉਲੇਖਿਤ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे वानप्रस्थाश्रमो नाम षष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अथैकषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः यतिधर्मः पुष्कर उवाच यतिर्धर्मं प्रवक्ष्यामि ज्ञानमोक्षादिदर्शकं चतुर्धमायुषो भागं प्राप्य सङ्गात् परिवर्जयेत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਸੱਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਇੱਕ ਸੌ ਇਕਾਹਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਯਤਿਧਰਮ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਯਤੀ ਦਾ ਧਰਮ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਗਿਆਨ, ਮੋਖਸ਼ ਆਦਿ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਮਰ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ ਤਿਆਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 2
यदह्नि विरजेद्धीरस्तदह्नि च परिव्रजेत् प्रजापत्यां निरूप्येष्टिं सर्वदेवसदक्षिणां
ਜਿਸ ਦਿਨ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਵਿਰਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਉਹ ਪਰਿਵ੍ਰਾਜਕ ਬਣ ਕੇ ਨਿਕਲ ਪਵੇ; ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਇਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਕੇ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਦੱਖਿਣਾ ਸਮੇਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰੇ।
Verse 3
आत्मन्यग्नीन् समारोप्य प्रव्रजेद्ब्राह्मणो गृहात् दृष्ट्वावश्यमिति ङ तपश्चोग्रं वने चरेदिति ङ भजेद्दिशमजिम्हग इति ङ सङ्गान् परित्यजेदिति ङ विरजेद्वापि तदह्नि इति ङ एक एव चरेन्नित्यं ग्रासमन्नाथमाश्रयेत्
ਅਗਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਘਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਤ ਹੋਵੇ। ਅਨਿਤਤਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਅਟੱਲਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰੇ; ਟੇਢਾਪਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਿੱਧੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਵੇ; ਸਾਰੇ ਸੰਗ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ ਤਿਆਗੇ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਵਿਰਾਗ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਉਹ ਨਿੱਤ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਵਿਚਰੇ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਗ੍ਰਾਸ ਅੰਨ ਨਾਲ ਜੀਵੇ—ਮਲਕੀਅਤ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਿਲੇ ਭੋਜਨ ‘ਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਰਹੇ।
Verse 4
उपेक्षको ऽसिञ्चयिको मुनिर्ज्ञानसमन्वितः कपालं वृक्षमूलञ्च कुचेलमसहायाता
ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਦਾਸੀਨ, ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੁਨੀ ਹੋਵੇ; ਕਪਾਲ-ਪਾਤਰ ਧਾਰੇ, ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੇਠ ਵੱਸੇ, ਫਟੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰੇ।
Verse 5
समता चैव सर्वस्मिन्नेतन्मुक्तस्य लक्षणं नाभिनन्देन मरणं नाभिनन्देत जीवनं
ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਤਾ—ਇਹੀ ਮੁਕਤ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ; ਉਹ ਨਾ ਮੌਤ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਜੀਵਨ ਦਾ।
Verse 6
कालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिवेत्
ਉਹ ਕੇਵਲ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਨੌਕਰ ਹੁਕਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਪਰਖ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਛਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਪੀਵੇ।
Verse 7
सत्यपूतां वदेद्वाचं मनःपूतं समाचरेत् अलावुदारुपत्राणि मृण्मयं वैष्णवं यतेः
ਯਤੀ ਸੱਚ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਬਾਣੀ ਬੋਲੇ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਆਚਰਨ ਕਰੇ; ਵੈਸ਼ਣਵ ਯਤੀ ਲਈ ਤੂੰਬੀ, ਲੱਕੜ, ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਹੀ ਯੋਗ ਹਨ।
Verse 8
विधूमे न्यस्तमुषले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने वृत्ते शरावसम्पाते भिक्षां नित्यं यतिश् चरेत्
ਯਤੀ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਭਿੱਖਿਆ ਲਈ ਤਦੋਂ ਹੀ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਧੂੰਆ ਨਾ ਰਹੇ (ਪਕਾਈ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ), ਮੂਸਲ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਅੰਗਾਰੇ ਠੰਢੇ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ, ਲੋਕ ਖਾ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਬਰਤਨਾਂ ਦੀ ਖੜਖੜਾਹਟ ਮੁੱਕ ਗਈ ਹੋਵੇ।
Verse 9
मधूकरमसङ्क्लिप्तं प्राक्प्रणीतमयाचितं तात्कालिकञ्चोपपन्नं भैक्षं पञ्चविधं स्मृतं
ਭੈਖ (ਭਿੱਖਿਆ) ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ—ਮਧੂਕਰ-ਵਤ, ਅਸੰਕਲਿਸ਼ਟ (ਅਸੰਚਿਤ), ਪ੍ਰਾਕ੍ਪ੍ਰਣੀਤ, ਅਯਾਚਿਤ, ਅਤੇ ਤਾਤਕਾਲਿਕ-ਉਪਪੰਨ (ਉਚਿਤ ਵੇਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ)।
Verse 10
पाणिपात्री भवेद्वापि पात्रे पात्रात् समाचरेत् अवेक्षेत गतिं नॄणां कर्मदोषसमुद्भवां
ਜੇ ਹੱਥ ਹੀ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨਾਲ ਯਥੋਚਿਤ ਆਚਰਨ ਕਰੇ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ।
Verse 11
शुद्धभावश् चरेद्भर्मं यत्र तत्राश्रमे रतः समः सर्वेषु भूतेषु न लिङ्गं धर्मकारणं
ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ; ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਰਹੇ, ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੇ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖੇ; ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਗ ਧਰਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ।
Verse 12
फलं कतकवृक्षस्य यद्यप्यम्बुप्रसादकं न नामग्रहणादेव तस्य वारि प्रसीदति
ਕਟਕ ਰੁੱਖ ਦਾ ਫਲ ਭਾਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 13
वृक्षमूलानि ख , घ , छ , झ च वृक्षमूलादि इति ट एतच्छुद्धस्येति ङ जीवितमिति ख , घ , ङ , छ , ज च अजिह्मः पण्डकः पङ्गुरन्धो बधिर एव च सद्भिश् च मुच्यते मद्भिरज्ञानात् संसृतो द्विजः
‘ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਮੂਲਾਨਿ’—ਖ, ਘ, ਛ, ਝ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ; ‘ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਮੂਲਾਦਿ’—ਟ ਪਾਠ ਵਿੱਚ; ‘ਏਤਚ್ಛੁੱਧਸ੍ਯ’—ਙ ਪਾਠ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ‘ਜੀਵਿਤਮਿਤਿ’—ਖ, ਘ, ਙ, ਛ, ਜ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ। ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਦਵਿਜ—ਚਾਹੇ ਅਜਿਹਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੰਡਕ, ਲੰਗੜਾ, ਅੰਨ੍ਹਾ ਜਾਂ ਬਹਿਰਾ—ਸੱਜਣਾਂ ਦੁਆਰਾ (ਸਤਸੰਗ/ਸ਼ੁੱਧੀ-ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ) ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
अह्नि रात्र्याञ्च यान् जन्तून् हिनस्त्यज्ञानतो यतिः तेषां स्नात्वा विशुद्ध्यर्थं प्राणायामान् षडाचरेत्
ਦਿਨ ਜਾਂ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਯਤੀ ਅਣਜਾਣੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਛੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 15
अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनं चर्मावनद्धं दुर्गन्धं पूर्णं मूत्रपुरीषयोः
ਇਹ ਦੇਹ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਖੰਭਾ ਹੈ, ਸਨਾਇੂਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝੀ ਹੋਈ, ਮਾਸ ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਪਤ, ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਢੱਕੀ, ਬਦਬੂਦਾਰ ਅਤੇ ਮੂਤਰ-ਮਲ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।
Verse 16
जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरं रजस्वलमनित्यञ्च भूतावासमिमन्त्यजेत्
ਜੋ ਦੇਹ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਪੀੜਿਤ, ਰਜਸਵਲਾ ਦੋਸ਼ ਵਾਲੀ, ਅਨਿੱਤ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 17
धृतिः क्षमा दमो ऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ह्रीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणं
ਧ੍ਰਿਤੀ, ਖ਼ਿਮਾ, ਦਮ (ਸੰਯਮ), ਅਸਤੇਯ, ਸ਼ੌਚ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਹ੍ਰੀ, ਵਿਦਿਆ, ਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਅਕ੍ਰੋਧ—ਇਹ ਦਸ ਧਰਮ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।
Verse 18
चतुर्विधं भैक्षवस्तु कुटीरकवहूदके हंसः परमहंसश् च यो यः पश्चात् स उत्तमः
ਭਿਖ੍ਸ਼ੂ ਜੀਵਨ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਕੁਟੀਰਕ, ਬਹੂਦਕ, ਹੰਸ ਅਤੇ ਪਰਮਹੰਸ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਪਿੱਛੋਂ ਆਵੇ, ਉਹੀ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
एकदण्डी त्रिदण्डी वा योगी मुच्यते बन्धनात् अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ
ਇਕਦੰਡੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਤ੍ਰਿਦੰਡੀ—ਯੋਗੀ ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤਿ, ਅਸਤੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
यमाः पञ्चाथ नियमाः शौचं सन्तोषणन्तपः स्वाध्यायेश्वरपूजा च पद्मकाद्यासनं यतेः
ਪੰਜ ਯਮ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਿਯਮ—ਸ਼ੌਚ, ਸੰਤੋਖ, ਤਪ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਪੂਜਾ; ਨਾਲ ਹੀ ਪਦਮਕ ਆਦਿ ਆਸਨ—ਇਹ ਸਭ ਯਤੀ (ਸੰਨਿਆਸੀ) ਲਈ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਯੋਗ ਹਨ।
Verse 21
प्राणायामस्तु द्विविधः स गर्भो ऽगर्भ एव च जपध्यानयुतो गर्भो विपरीतस्त्वगर्भकः
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਗਰਭ (ਬੀਜ-ਸਹਿਤ) ਅਤੇ ਅਗਰਭ (ਬੀਜ-ਰਹਿਤ)। ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ‘ਗਰਭ’ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ‘ਅਗਰਭ’ ਹੈ।
Verse 22
प्रत्येकं त्रिविधं सोपि पूरकुम्भकरेचकैः पूरणात् पूरको वायोर् निश् चलत्वाच्च कुम्भकः
ਹਰ (ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ) ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਪੂਰਕ, ਕੁੰਭਕ ਅਤੇ ਰੇਚਕ। ਭਰਨ ਕਰਕੇ ‘ਪੂਰਕ’ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਅਚਲ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ‘ਕੁੰਭਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
समाचरेदिति ख , छ च दयास्तेयमिति ङ त्रिदण्डी चेति ङ पद्मकाद्यासनं महत् इति ट रेचनाद्रेचकः प्रोक्तो मात्राभेदेन च त्रिधा द्वादशात्तु चतुर्विंशः षट्त्रिंशन्मात्रिको ऽपरः
ਖ/ਛ ਪਾਠ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸਮਾਚਰੇਤ’—ਅਰਥਾਤ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਙ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ‘ਦਇਆ’ ਅਤੇ ‘ਅਸਤੇਯ’ ਅਤੇ ‘ਤ੍ਰਿਦੰਡੀ’ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ; ਟ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ‘ਪਦਮਕ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਆਸਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਰੇਚਨ’ (ਨਿਕਾਸ) ਤੋਂ ‘ਰੇਚਕ’ ਸ਼ਬਦ ਨਿਰੁਕਤ ਹੈ। ਮਾਤਰਾ-ਭੇਦ ਨਾਲ ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ—ਦ੍ਵਾਦਸ਼-ਮਾਤਰਾ, ਚਤੁਰਵਿੰਸ਼-ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਛੱਤੀ-ਮਾਤਰਾ ਵਾਲਾ।
Verse 24
तालो लघ्वक्षरो मात्रा प्रणवादि चरेच्छनैः प्रत्याहारो जापकानां ध्यानमीश्वरचिन्तनं
ਤਾਲ, ਲਘੁ-ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾ—ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ—ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਕੋਚ ਹੈ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਪ੍ਰਭੂ-ਚਿੰਤਨ ਹੈ।
Verse 25
मनोधृतिर्धारणा स्यात् समाधिर्ब्रह्मणि स्थितिः अयमात्मा परं ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तकं
ਮਨ ਦੀ ਧੀਰਜ ਤੇ ਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਧਾਰਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਸਮਾਧੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਸਤਿ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਨੰਤ।
Verse 26
विज्ञानमानन्दं ब्रह्म तत्त्वमस्यअहमस्मि तत् परम् ब्रह्म ज्योतिरात्मा वासुदेवो विमुक्त ॐ
ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਗਿਆਨ (ਚੇਤਨਾ) ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਹੈ। ‘ਤੱਤ੍ਵਮਸਿ’—ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈਂ; ‘ਅਹਮਸ੍ਮਿ ਤਤ੍’—ਮੈਂ ਉਹੀ ਹਾਂ। ਉਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋਤਿ-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੈ; (ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਨਾਲ) ਮੁਕਤੀ। ਓਂ।
Verse 27
देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितं जाग्रत्स्वप्नसुसुप्त्यादिमुक्तं ब्रह्म तुरोयकं
ਬ੍ਰਹਮ ਦੇਹ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਜਾਗ੍ਰਤ, ਸੁਪਨਾ, ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਮੁਕਤ—ਉਹੀ ਤੁਰੀਆ (ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ) ਹੈ।
Verse 28
नित्यशुद्धबुद्धयुक्तसत्यमानन्दमद्वयं अहं ब्रह्म परं ज्योतिरक्षरं सर्वगं हरिः
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਨਿੱਤ ਸ਼ੁੱਧ, ਬੁੱਧਿ-ਯੁਕਤ (ਚੇਤਨਾ-ਸਰੂਪ), ਸਤਿ, ਆਨੰਦਮਯ ਅਤੇ ਅਦ੍ਵੈਤ; ਪਰਮ ਜੋਤਿ, ਅੱਖਰ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਹਰੀ।
Verse 29
सो ऽसावादित्यपुरुषः सो ऽसावहमखण्ड ॐ सर्वारम्भपरित्यागी समदुःखसुखं क्षमी
ਉਹੀ ਆਦਿਤ੍ਯ-ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ; ਉਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ—ਅਖੰਡ, ਓਂ। (ਉਹ/ਮੈਂ) ਸਭ ਨਵੇਂ ਆਰੰਭ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲਾ, ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾਸ਼ੀਲ ਹੈ।
Verse 30
भावशुद्धश् च ब्रह्माण्डं भित्त्वा ब्रह्म भवेन्नरः आषढ्यां पौर्णमास्याञ्च चातुर्मास्यं व्रतञ्चरेत्
ਭਾਵ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ (ਅਤਿਕ੍ਰਮ ਕਰ ਕੇ) ਬ੍ਰਹਮ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਸ਼ਾਢ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਵਰਤ ਅਰੰਭ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 31
ततो ज्रजेत् नवम्यादौ ह्य् ऋतुसन्धिषु वापयेत् प्रायश्चित्तं यतीनाञ्च ध्यानं वायुयमस् तथा
ਫਿਰ ਨਵਮੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਨਿਯਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਰਿਤੂ-ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੇ। ਇਹ ਯਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ—ਵਾਯੁ ਅਤੇ ਯਮ ਦੇ (ਚਿੰਤਨ) ਸਮੇਤ।
Frequently Asked Questions
Equanimity toward all, non-accumulation, solitary wandering, truth-purified speech and mind, careful non-harming, and indifference to life and death—paired with yogic discipline culminating in Brahman-realization.
It prescribes alms only after the household has finished cooking and eating (no smoke, pestle set down, embers cold), and defines five ethical modes of alms (madhūkara, asaṅklipta, prākpraṇīta, ayācita, tātkālika/upapanna) to prevent coercion, hoarding, and social disruption.
Yama-niyama and āsana support prāṇāyāma (garbha/agarbha; pūraka-kumbhaka-recaka with mātrā timing), leading to pratyāhāra, dhāraṇā, dhyāna (Īśvara-cintana), and samādhi as abiding in Brahman.
It presents non-dual identification statements—Self as Brahman (truth, knowledge, infinite; consciousness-bliss), Brahman as Turīya beyond waking/dream/deep sleep, and the realized Self as Vāsudeva/Hari—framing moksha as direct knowledge.