Adhyaya 156
Chapter 156 — द्रव्यशुद्धिः (Dravya-śuddhi) / Purification of Substances
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪਿਛਲੇ ਆਚਾਰ-ਭਾਗ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ—ਅਸ਼ੁੱਧ ਪਦਾਰਥ ਕਿਵੇਂ ਫਿਰ ਰਿਤੁਅਲ-ਯੋਗ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਮੁੜ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਪਾ ਕੇ, ਤਾਂਬਾ ਖੱਟੇ/ਅਮਲੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਕਾਂਸਾ ਅਤੇ ਲੋਹਾ ਖਾਰਾ ਘੋਲ ਨਾਲ, ਮੋਤੀ ਆਦਿ ਰਤਨ ਧੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਰਤਨ, ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉੱਗੀ ਉਪਜ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਰੱਸੇ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਫਲ, ਬਾਂਸ/ਨਰਕਟ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਘਰ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ—ਦੋਹਾਂ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਪਾਤਰ ਪੂੰਝਣ ਅਤੇ ਛੂਹ-ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ, ਚਿਕਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ; ਘਰੇਲੂ ਥਾਂ ਝਾੜੂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੱਪੜਾ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਕਈ ਕੱਪੜੇ ਛਿੜਕਾਅ ਨਾਲ, ਲੱਕੜ ਰੰਦੇ/ਛੀਲਣ ਨਾਲ; ਗੱਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਛਿੜਕਾਅ ਨਾਲ ਅਤੇ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਓਵਰਫ਼ਲੋ/ਵਹਾ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਖਾਣ-ਛੀਂਕ-ਨੀਂਦ-ਪੀਣ-ਨ੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਆਚਾਰ, ਜਨਤਕ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਆਚਮਨ, ਰਜਸਵਲਾ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਮਲ-ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਨਿਯਮ, ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮ, ਲਿਨਨ/ਸਣ, ਹਿਰਨ-ਵਾਲ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ੋਧਕ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ—ਬਾਹਰੀ ਸਫ਼ਾਈ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे आचाराध्यायो नाम पञ्चपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथ षट्पञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः द्रव्यचुद्धिः पुष्कर उवाच द्रव्यशुद्धिं प्रवक्ष्यामि पुनःपाकेन मृण्मयं शुद्ध्येन् मूत्रपुरीषाद्यैः स्पृष्टाम्रं सुवर्णकं
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਆਚਾਰ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਪਚਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ‘ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਸ਼ੁੱਧੀ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਛਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਮੁੜ ਪਕਾਉਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮੂਤਰ, ਮਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਛੁਹਿਆ ਤਾਂਬਾ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 2
आवर्तितञ्चान्यथा तु वारिणाम्ल्लेन ताम्रकं क्षारेण कांस्यलोहानां मुक्तादेः क्षालनेन तु
ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਾਂਬਾ ਖੱਟੇ ਪਾਣੀ (ਅਮਲੀ ਦ੍ਰਵ) ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਾਂਸਾ ਅਤੇ ਲੋਹਾ ਖਾਰ ਵਾਲੇ ਘੋਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੋਤੀ ਆਦਿ ਧੋਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 3
अब्जानां चैव भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च शाकरज्जुमूलफलवैदलानां तथैव च
ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਜਲਜ ਉਤਪੰਨ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਭਾਂਡਿਆਂ, ਪੱਥਰ ਦੇ ਬਣੇ ਸਭ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਅਤੇ ਸਾਗ-ਸਬਜ਼ੀ, ਰੱਸੀਆਂ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਂਸ/ਬੇਤ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 4
मार्जनाद्यज्ञपात्राणां पाणिना यज्ञकर्मणि उष्णाम्बुना सस्नेहानां शुद्धिः सम्मार्जनाद्गृहे
ਯੱਗ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਯੱਗ-ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪੋਂਛਣ (ਮਾਰਜਨ) ਅਤੇ ਹੱਥ ਨਾਲ (ਘਸ ਕੇ) ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਿਕਣੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝਾੜੂ-ਪੋਛਾ ਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਨਾਲ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 5
दुष्टानामिति ट शोधनान्म्रक्षणाद्वस्त्रे मृत्तिकाद्भिर्विशोधनं बहुवस्त्रे प्रोक्षणाच्च दारवाणाञ्च तक्षणात्
ਅਪਵਿੱਤਰ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਸ਼ੋਧਨ ਅਤੇ ਪੋਂਛਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੱਪੜੇ ਮਿੱਟੀ ਆਦਿ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬਹੁਤੇ ਕੱਪੜੇ ਪ੍ਰੋਛਣ (ਛਿੜਕਾਅ) ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਰੰਦਾ/ਖੁਰਚ ਕੇ (ਤਕਸ਼ਣ) ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 6
प्रोक्षणात् संहतानान्तु द्रवाणाञ्च तथोत्प्लवात् शयनासनयानानां शूर्पस्य शकटस्य च
ਸੰਹਤ (ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ) ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਦੇ ਪ੍ਰੋਛਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਦ੍ਰਵ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਲ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ/ਉਤਪਲਵਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਯਿਆ, ਆਸਨ, ਵਾਹਨ, ਸ਼ੂਰਪ ਅਤੇ ਸ਼ਕਟ (ਗੱਡੀ) ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਹੈ।
Verse 7
शुद्धिः सम्प्रोक्षणाज् ज्ञेया पलालेन्धनयोस् तथा शुद्धार्थकानाङ्कल्केन शृङ्गदन्तमयस्य च
ਸ਼ੁੱਧੀ ਸੰਪ੍ਰੋਛਣ (ਮੰਤ੍ਰ-ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਛਿੜਕਣ) ਨਾਲ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਪਲਾਲ/ਭੂਸੇ ਅਤੇ ਇੰਧਨ (ਲੱਕੜ) ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ। ਸ਼ਿੰਗ ਜਾਂ ਦੰਤ (ਹਾਥੀਦੰਤ) ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਸ਼ੁੱਧੀ-ਹਿਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੇ ਕਲਕ (ਲੇਪ/ਅਵਸ਼ੇਸ਼) ਨਾਲ ਘਸ ਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 8
गोबालैः पलपात्राणामस्थ्नां स्याच्छृङ्गवत्तथा निर्यासानां गुडानाञ्च लवणानां च शोषणात्
ਗੋਬਾਲ (ਗਾਂ ਦੇ ਵਾਲ/ਰੋਮ) ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਹੱਡੀ ਤੋਂ ਪਲ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੇ ਬਰਤਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਸਿੰਗ ਵਰਗੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਨਿਰਿਆਸ (ਰਾਲ), ਗੁੜ ਅਤੇ ਲਵਣ (ਨਮਕ) ਸੁਕਾਉਣ (ਸ਼ੋਸ਼ਣ) ਨਾਲ ਘਣ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
कुशुम्भकुसुमानाञ्च ऊर्णाकार्पासयोस् तथा शुद्धन्नदीगतं तोयं पुण्यन्तद्वत् प्रसारितं
ਕੁਸ਼ੁੰਭ (ਕੁਸੁਮ) ਦੇ ਫੁੱਲ, ਉਨ ਅਤੇ ਕਾਰਪਾਸ (ਕਪਾਹ)—ਅਤੇ ਨਦੀ ਤੋਂ ਲਿਆ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ—ਜਦੋਂ ਫੈਲਾ ਕੇ/ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਕੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਵਨ (ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 10
मुखवर्जञ्च गौः शुद्धा शुद्धमश्वाजयोर्मुखं नारीणाञ्चैव वत्सानां शकुनीनां शुनो मुखं
ਗਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਵੱਛੜਿਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 11
मुखैः प्रस्रवणे वृत्ते मृगयायां सदा शुचि भुक्त्वा क्षुत्वा तथा सुप्त्वा पीत्वा चाम्भो विगाह्य च
ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੰਧਰਾਂ ਤੋਂ ਮਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਹੋਣ ਤੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਵੇਲੇ ਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਛੀਂਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੌਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸ਼ੌਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 12
रथ्यामाक्रम्य चाचामेद्वासो विपरिधाय च मार्जारश् चङ्क्रमाच्छुद्धश् चतुर्य्थे ऽह्नि रजस्वला
ਗਲੀ/ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਕਦਮ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਸਾਫ਼ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਬਿੱਲੀ ਦੇ ਤੁਰ ਜਾਣ ਨਾਲ (ਜਿਸ ਵਸਤੂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਤੁਰੇ) ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਜਸਵਲਾ ਇਸਤਰੀ ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 13
स्नाता स्त्री पञ्चमे योग्या दैवे पित्र्ये च कर्मणि पञ्चापाने दशैकस्मिन्नुभयोः सप्त मृत्तिकाः
ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਤਰੀ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਦੇਵ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰਣੀ ਹੈ। ਮਲ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੌਚ ਲਈ ਪੰਜ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਡੱਲੇ, ਮੂਤਰ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਤੇ ਸੱਤ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਡੱਲੇ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 14
एकां लिङ्गे मृदं दद्यात् करयोस्त्रिद्विमृत्तिकाः ब्रह्मचारिवनस्थानां यतीनाञ्च चतुर्गुणं
ਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਦੋ ਭਾਗ ਮਿੱਟੀ। ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਅਤੇ ਯਤੀ (ਸੰਨਿਆਸੀ) ਲਈ ਇਹ ਮਾਤਰਾ ਚੌਗੁਣੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 15
श्रीफलैर् अंशुपट्टानां क्षौमाणाङ्गौरसर्षपैः शोधनाभ्युक्षणाद्वस्त्रे इति घ , ङ च शुद्धिः पर्युक्ष्य तोयेन मृगलोम्नां प्रकीर्तिता
ਅੰਸ਼ੁਪੱਟ (ਰੇਸ਼ਮੀ) ਕੱਪੜੇ ਸ਼੍ਰੀਫਲ (ਨਾਰੀਅਲ) ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕ੍ਸ਼ੌਮ (ਅਲਸੀ/ਸਣ) ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਗੌਰ-ਸਰਸੋਂ (ਸਫ਼ੈਦ ਰਾਈ) ਨਾਲ—ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਛਿੜਕ ਕੇ—ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮ੍ਰਿਗਲੋਮ (ਹਿਰਣ ਦੇ ਵਾਲ) ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 16
पुष्पाणाञ्च फलानाञ्च प्रोक्षणाज्जलतो ऽखिलं
ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਜਲ ਦੇ ਛਿੜਕਾਅ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ) ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It specifies substance-by-substance purification methods (re-firing earthenware; acidulated water for copper; alkali for bronze/iron; washing for pearls; hot water for greasy items; planing for wood; sprinkling for compacted items; overflow for liquids) and gives numeric clay counts for post-excretion cleansing, including increased quantities for brahmacārins, vānaprasthas, and renunciants.
By codifying śauca as actionable discipline in both yajña and household life, it protects ritual efficacy and ethical order; external purification (materials, spaces, bodies) is presented as a prerequisite for eligibility in divine and ancestral rites and as a support for inner restraint and dharmic living.