Adhyaya 165
Adhyaya 165 — नानाधर्माः (Various Dharmas)
ਅਗਨੀ–ਵਸਿਸ਼ਠ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ-ਨਿਯਮ; ਗ੍ਰਹਣ-ਸੰਧੀ ਵੇਲੇ ਦਾਨ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਧੀ; ਅਤੇ ਅੱਗ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਦੀ ਠੀਕ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਔਰਤਾਂ, ਜ਼ਬਰ/ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਅਸ਼ੌਚ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ੁੱਧਤਾ-ਚਰਚਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਦ੍ਵੈਤ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਵੀ ਹੈ—ਜੋ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ‘ਦੂਜਾ’ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਵਿਰੋਧ-ਭੇਦ ਢਿੱਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਯੋਗ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਨਿਰੋਧ ਨੂੰ ਪਰਮ ਯੋਗ, ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ/ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲਯ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਤੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ (ਗਾਇਤ੍ਰੀ) ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਫਲ (ਨੀਚ ਜਨਮ, ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ) ਦੱਸ ਕੇ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼—ਪਾਪਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਹੀ ਅਨੁੱਤਰ ਹੈ; ਕਰਮਕਾਂਡ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਦਾ ਸਮਨ્વਯ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे नवग्रहहोमो नाम चतुःषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चषष्त्यधिकशततमो ऽध्यायः नानाधर्माः अग्निर् उवाच ध्येय आत्मा स्थितो यो ऽसौ हृदये दीपवत् प्रभुः अनन्यविषयं कृत्वा मनो बुद्धिस्मृतीन्द्रियं
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਨਵਗ੍ਰਹ ਹੋਮ’ ਨਾਮਕ 164ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ 165ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਨਾਨਾ ਧਰਮ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਭੂ-ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ; ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰੋ।
Verse 2
श्राद्धन्तु ध्यायिने देयं गव्यं दधि घृतं पयः प्रियङ्गवो मसूराश् च वार्ताकुः कोद्रवो न हि
ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ-ਨਿਸ਼ਠ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਗਵ੍ਯ ਪਦਾਰਥ: ਦਹੀਂ, ਘੀ ਅਤੇ ਦੁੱਧ; ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਿਯੰਗੁ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਮਸੂਰ। ਪਰ ਵਾਰਤਾਕੁ (ਬੈਂਗਣ) ਅਤੇ ਕੋਦ੍ਰਵ (ਮੋਟਾ ਮਿਲੇਟ) ਨਹੀਂ ਵਰਤਣੇ।
Verse 3
सैंहिकयो यदा सूर्यं ग्रसते पर्वसन्धिषु हस्तिच्छाया तु सा ज्ञेया श्राद्धदानादिके ऽक्ष्या
ਜਦੋਂ ਸਿੰਹਿਕਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਹੁ ਪರ್ವ-ਸੰਧੀ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਂ ‘ਹਾਥੀ-ਛਾਂ’ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ; ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਇਹ ਅਖ਼ਯ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ।
Verse 4
सदा दुःस्थ इति ख , छ च मनुष्याणामिति ङ व्यापिने देयमिति ङ पित्रे चैव यदा सोमो हंसे चैव करे स्थिते तिथिर्वैवस्वतो नाम सा छाया कुञ्जरस्य तु
(ਸੰਕੇਤ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ) ‘ਸਦਾ ਦੁੱਖੀ’—ਖ (ਅਤੇ ਛ), ‘ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ’—ਙ, ਅਤੇ ‘ਵਿਆਪੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ’—ਙ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ‘ਹੰਸ’ ਅਤੇ ‘ਕਰ’ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤਿਥੀ ‘ਵੈਵਸਵਤ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਛਾਇਆ ਕੁੰਜਰ (ਹਾਥੀ) ਰੂਪ ਹੈ।
Verse 5
अग्नौकरणशेषन्तु न दद्याद्वैश्वदेविके अग्न्यभावे तु विप्रस्य हस्ते दद्यात्तु दक्षिणे
ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਬਚਤ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਪਰ ਜੇ ਅੱਗ ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 6
न स्त्री दुष्यति जारेण न विप्रो वेदकर्मणा बलात्कारोपभुक्ता चेद्वैरिहस्तगतापि वा
ਇਸਤ੍ਰੀ ਜਾਰ-ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇ ਉਹ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੈਰੀ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮਲੀਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ।
Verse 7
सन्त्यजेद् दूषितान्नारीमृतुकाले न शुद्ध्यति य आत्मत्र्यतिरेकेण द्वितीयं नात्र पश्यति
ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਰਿਤੁਕਾਲ (ਰਜੋ-ਕਾਲ) ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਜੋ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ‘ਦੂਜਾ’ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਨਿਯਮ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 8
ब्रह्मभूतः स एवेह योगी चात्मरतो ऽमलः विषयेन्द्रियसंयोगात् केचिद् योगं वदन्ति वै
ਇੱਥੇ ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਭੂਤ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਪੁਰਖ ਯੋਗੀ ਹੈ। ਪਰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਯੋਗ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
अधर्मो धर्मबुद्ध्या तु गृहीतस्तैर् अपण्डितैः आत्मनो मनसश् चैव संयोगञ्च तथा परे
ਅਪੰਡਿਤ ਲੋਕ ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਲਟੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
Verse 10
वृत्तिहीनं मनः कृत्वा क्षेत्रज्ञं परमात्मनि एकीकृत्य विमुच्येत बन्धाद्योगो ऽयमुत्तमः
ਮਨ ਨੂੰ ਸਭ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਕੇ, ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਏਕ ਕਰ ਦੇਣ ਨਾਲ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਉੱਤਮ ਯੋਗ ਹੈ।
Verse 11
कुटुम्बैः पञ्चभिर्यामः षष्ठस्तत्र महत्तरः देवासुरमनुष्यैर् वा स जेतुं नैव शक्यते
ਪੰਜ ਕੁਟੁੰਬਾਂ (ਸਹਾਇਕ ਸਮੂਹਾਂ) ਨਾਲ ਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਉੱਥੇ ਛੇਵਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ—ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 12
वहिर्मुखानि सर्वाणि कृत्वा चाभिमुखानि वै मनस्येवेन्द्रियग्रामं मनश्चात्मनि योजयेत्
ਸਭ ਬਾਹਰ-ਮੁਖੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ-ਮੁਖੀ ਕਰਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਮਨ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 13
सर्वभावविनिर्मुक्तं क्षेत्रज्ञं ब्रह्मणि न्यसेत् एतज्ज्ञानञ्च ध्यानञ्च शेषो ऽन्यो ग्रन्थविस्तरः
ਸਾਰੇ ਭਾਵਾਂ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਦੇ। ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਧਿਆਨ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਸਭ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੀ ਹੈ।
Verse 14
चौरहस्तगतापि वेति ख , घ , ञ च द्वितीयं नानुपश्यतीति घ , ट च स जेतुं न च शक्यत इति ग , ङ च शेषा ये ग्रन्थविस्तरा इति ङ यन्नास्ति सर्वलोकस्य तदस्तीति विरुध्यते कथ्यमानं तथान्यस्य हृदये नावतिष्ठते
ਚੋਰ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵੀ (ਬਚਨ) ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ‘ਦੂਜਾ’ (ਪ੍ਰਮਾਣ/ਤਸਦੀਕ) ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਭੁੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜਿੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬਾਕੀ ਪਾਠ ਸਿਰਫ਼ ਗ੍ਰੰਥ-ਵਿਸਤਾਰ ਹਨ। ਜੋ ਗੱਲ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਹੈ’ ਕਹਿਣਾ ਵਿਰੋਧ ਹੈ; ਐਸਾ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਉਹ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ।
Verse 15
असंवेद्यं हि तद् ब्रह्म कुमारी स्त्रीमुखं यथा अयोगी नैव जानाति जात्यन्धो हि घटं यथा
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣਯੋਗ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਸਤ੍ਰੀ-ਮੁਖ (ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਅਨੁਭਵ) ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਤਿਵੇਂ ਅਯੋਗੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਜਨਮਾਂਧ ਘੜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
Verse 16
सत्र्यसन्तं द्विजं दृष्ट्वा स्थानाच्चलति भास्करः एष मे मण्डलं भित्त्वा परं ब्रह्माधिगच्छति
ਸਤਰ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭਾਸਕਰ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹਿਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—“ਇਹ ਮੇਰੇ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”
Verse 17
उपवासव्रतञ्चैव स्नानन्तीर्थं फलन्तपः द्विजसम्पादनञ्चैव सम्पन्नन्तस्य तत् फलं
ਉਪਵਾਸ-ਵ੍ਰਤ, ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ, ਤਪ ਦਾ ਫਲ, ਅਤੇ ਦਵਿਜ-ਸੰਪਾਦਨ (ਸੇਵਾ/ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ)—ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਲਈ ਇਹੀ ਫਲਰੂਪ ਪੁੰਨ ਹੈ।
Verse 18
एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परन्तपः सावित्र्यास्तु परं नास्ति पावनं परमं स्मृतः
ਇਕ ਅੱਖਰ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਹੇ ਪਰੰਤਪ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤਪ ਹੈ। ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ (ਗਾਇਤ੍ਰੀ) ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਪਰਮ ਪਾਵਨ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 19
पूर्वं स्त्रियः सुरैर् भुक्ताः सोमगन्धर्ववह्निभिः भुञ्जते मानुषाः पश्चान्नैता दुष्यन्ति केनचित्
ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ—ਸੋਮ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਨੇ—ਭੋਗਿਆ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।
Verse 20
असवर्णेन यो गर्भः स्त्रीणां योनौ निषिच्यते अशुद्धा तु भवेन्नारी यावत्छल्यं न मुञ्चति
ਅਸਵਰਨ ਪੁਰਖ ਵੱਲੋਂ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੀ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਗਰਭ ਨਿਸ਼ੇਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀ ਤਦ ਤੱਕ ਅਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਸ਼ਲ੍ਯ (ਪਰਾਇਆ ਦ੍ਰਵ/ਅਵਸ਼ੇਸ਼) ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ।
Verse 21
निःसृते तु ततः शल्ये रजसा शुद्ध्यते ततः ध्यानेन सदृशन्नास्ति शोधनं पापकर्मणां
ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਲ੍ਯ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮਿੱਟੀ/ਧੂੜ (ਰਜ) ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਧਨਾ ਲਈ ਧਿਆਨ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਹੀਂ।
Verse 22
श्वपाकेष्वपि भुञ्जानो ध्यानेन हि विशुद्ध्यति आत्मा ध्याता मनो ध्यानं ध्येयो विष्णुः फलं हरिः
ਸ਼ਵਪਾਕਾਂ (ਚੰਡਾਲਾਂ) ਵਿਚ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਧਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਧਿਆਤਾ ਹੈ, ਮਨ ਧਿਆਨ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰਿ ਹੀ ਫਲ (ਪ੍ਰਾਪਤੀ) ਹੈ।
Verse 23
अक्षयाय यतिः श्राद्धे पङ्क्तिपावनपावनः आरूढो नैष्ठिकन्धर्मं यस्तु प्रच्यवते द्विजः
ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਯਤੀ ਅਕਸ਼ਯ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਭੋਜਨ-ਪੰਕਤੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਦ੍ਵਿਜ ਨੈਸ਼ਠਿਕ ਧਰਮ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਵੇ, ਉਹ ਐਸਾ ਨਹੀਂ।
Verse 24
स्वसंवेद्यं हि तद् ब्रह्म इति ग , ङ च सुसंवेद्यं हि तद् ब्रह्म इति ज , ट च स्वयं वेद्यं हि तद् ब्रह्म इति घ , ञ च प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुद्ध्येत्स आत्महा ये च प्रव्रजिताः पत्न्यां या चैषां वीजसन्ततिः
“ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਸਵ-ਸੰਵੇਦ੍ਯ ਹੈ”—ਇਹ ਗ, ਙ ਪਾਠ; “ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਸੁ-ਸੰਵੇਦ੍ਯ ਹੈ”—ਇਹ ਜ, ਟ ਪਾਠ; “ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਸਵਯੰ ਵੇਦ੍ਯ ਹੈ”—ਇਹ ਘ, ਞ ਪਾਠ। (ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਬਾਰੇ) ਆਤਮਹੰਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਨਾ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੋ ਪਤਨੀ-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਤ ਹੋਏ, ਨਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੀਜ-ਜਨਿਤ ਸੰਤਾਨ ਲਈ।
Verse 25
विदुरा नाम चण्डाला जायन्ते नात्र संशयः शतिको म्रियते गृध्रः श्वासौ द्वादशिकस् तथा
ਵਿਦੁਰਾ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਚੰਡਾਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ‘ਸ਼ਤਿਕ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਮਰ ਕੇ ਗਿਦ੍ਹ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਸ਼ਵਾਸ’ ਵੀ ‘ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਿਕ’ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 26
भासो विंशतिवर्षाणि सूकरो दशभिस् तथा अपुष्पो विफलो वृक्षो जायते कण्टकावृतः
ਭਾਸ (ਚੀਲ) ਵੀਹ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਕਰ ਦਸ ਸਾਲ। ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਫਲ-ਰਹਿਤ ਹੀ ਜੰਮਦਾ ਹੈ।
Verse 27
ततो दावाग्निदग्धस्तु स्थाणुर्भवति सानुगः ततो वर्षशतान्यष्टौ द्वे तिष्ठत्यचेतनः
ਫਿਰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ ਉਹ ਅੰਕੁਰਾਂ ਸਮੇਤ ਠੂੰਠ (ਸਥਾਣੁ) ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਠ ਸੌ ਦੋ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼-ਸਮਾਨ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
पूर्णे वर्षसहस्रे तु जायते ब्रह्मराक्षसः प्लवेन लभते मोक्षं कुलस्योत्सादनेन वा
ਪੂਰੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ‘ਪਲਵ’ ਨਾਮਕ ਸ਼ੁੱਧਿਕਰ ਪਾਰ-ਉਤਾਰਕ ਰੀਤ ਨਾਲ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦੇ ਉੱਛੇਦ ਨਾਲ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
योगमेव निषेवेतेत नान्यं मन्त्रमघापहं
ਕੇਵਲ ਯੋਗ ਦਾ ਹੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮੰਤਰ ਨਹੀਂ।
Frequently Asked Questions
It recommends cow-products (curd, ghee, milk) along with priyaṅgu grain and masūra lentils, while excluding vārtāku (brinjal/eggplant) and kodrava (a coarse millet).
The chapter treats the eclipse at parvan-sandhi as an ‘elephant-shadow’ period with imperishable efficacy (akṣaya) for śrāddha and dāna.
By making the mind free of modifications (vṛtti-śūnya) and unifying the kṣetrajña (knower of the field) in the Supreme Self/Brahman, resulting in release from bondage.
The Sāvitrī (Gāyatrī) mantra is praised as unsurpassed in purification, and prāṇāyāma is called the highest tapas.