Adhyaya 151
Duties outside the Varṇa Order (वर्णेतरधर्माः) — Agni Purana, Chapter 151
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਰਸਾ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਅਗਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੂ ਆਦਿ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਹੇ, ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮ—ਜੋ ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਰਾਹੀਂ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ—ਉਹ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨਗੇ। ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ‘ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਏਤਰ’ ਧਰਮ, ਅਰਥਾਤ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ/ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰਵਭੌਮ ਨੈਤਿਕ ਕਰਤੱਬ, ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤ੍ਯ, ਦਇਆ, ਅਨੁਗ੍ਰਹ; ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ—ਤੀਰਥ-ਸੇਵਨ, ਦਾਨ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਅਮਾਤਸਰਯ; ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸਤੰਭ—ਦੇਵ ਤੇ ਦ੍ਵਿਜ ਸੇਵਾ, ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ, ਧਰਮ-ਸ਼੍ਰਵਣ, ਪਿਤ੍ਰ-ਪੂਜਾ। ਰਾਜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਤ੍ਯ ਭਕਤੀ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣਾ, ਖ਼ਿਮਾ ਅਤੇ ਆਸਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਨਾਗਰਿਕ-ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸਾਂਝੇ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ (ਯਜ੍ਞ, ਅਧਿਆਪਨ, ਦਾਨ) ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ-ਵੈਸ਼੍ਯ-ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਸਵਕਰਮ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਨੁਲੋਮ/ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ ਸੰਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ, ਰੋਕਾਂ, ਵਿਆਹ-ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹੱਦਾਂ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਕਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਦੋਹਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਆਚਾਰ/ਕਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਸਮਾਜਿਕ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਜੋਂ ਉਭਾਰਦਿਆਂ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे मन्वन्तराणि नाम पञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथैकपञ्चाशदधिकशततनो ऽध्यायः वर्णेतरधर्माः अग्निर् उवाच मन्वादयो भुक्तिमुक्तिधर्मांश्चीर्त्वाप्नुवन्ति यान् प्रोचे परशुरामाय वरुणोक्तन्तु पुष्करः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਮਨਵੰਤਰ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜਾਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਇੱਕ ਸੌ ਇਕਵੰਜਾ ਅਧਿਆਇ—‘ਵਰਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਧਰਮ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਨੁ ਆਦਿ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਵਰਤਕਾਂ ਨੇ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਜਿਹੜੇ ਧਰਮ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਵਰੁਣ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 2
पुष्कर उवाच वर्णाश्रमेतराणान्ते धर्मान्वक्ष्यामि सर्वदान् मन्वादिभिर् निगदितान् वासुदेवादितुष्टिदान्
ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਰਨ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਉਪਸੰਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਰਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਜੋ ਮਨੁ ਆਦਿ ਨੇ ਕਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 3
अहिंसा सत्यवचनन्दया भूतेष्वनुग्रहः तीर्थानुसरणं दानं ब्रह्मचर्यम्मत्सरः
ਅਹਿੰਸਾ, ਸੱਚਾ ਬਚਨ, ਦਇਆ, ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ, ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸੇਵਨ, ਦਾਨ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਅਤੇ ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤਤਾ—ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।
Verse 4
देवद्विजातिशुश्रूषा गुरूणाञ्च भृगूत्तम श्रवणं सर्वधर्माणां पितॄणां पूजनं तथा
ਹੇ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦਵਿਜਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ; ਸਭ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸ੍ਰਵਣ; ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੀ (ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ)।
Verse 5
भक्तिश् च नृपतौ नित्यं तथा सच्छास्त्रनेत्रता आनृशंष्यन्तितिक्षा च तथा चास्तिक्यमेव च
ਰਾਜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿੱਤ ਭਗਤੀ; ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣਾ; ਦਇਆ; ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ; ਅਤੇ ਵੇਦ-ਪ੍ਰਮਾਣਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ (ਆਸਤਿਕਤਾ)—ਇਹ ਵੀ (ਧਰਮ) ਹਨ।
Verse 6
वर्णाश्रमाणां सामान्यं धर्माधर्मं समीरितं यजनं याजनं दानं वेदाद्यध्यापनक्रिया
ਵਰਨਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਧਰਮ‑ਅਧਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਯੱਗ ਕਰਨਾ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਯੱਗ ਕਰਵਾਉਣਾ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਵੇਦ ਆਦਿ ਦਾ ਅਧਿਐਨ‑ਅਧਿਆਪਨ।
Verse 7
प्रतिग्रहञ्चाध्ययनं विप्रकर्माणि निर्दिशेत् दानमध्ययनञ्चैव यजनञ्च यथाविधिः
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ (ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰਨਾ) ਅਤੇ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਨ ਦੇਣਾ, ਅਧਿਐਨ‑ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯੱਗ ਕਰਨਾ।
Verse 8
क्षत्रियस्य सवैश्यस्य कर्मेदं परिकीर्तितं क्षत्रियस्य विशेषेण पालनं दुष्टनिग्रहः
ਖੱਤਰੀ ਲਈ, ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ, ਇਹ ਕਰਤੱਬ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਖੱਤਰੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਰਮ ਹੈ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ (ਦੰਡ)।
Verse 9
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यस्य परिकीर्तितं शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा सर्वशिल्पानि वाप्यथ
ਖੇਤੀ, ਗੋ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਵੈਸ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਭ ਕਲਾਵਾਂ/ਹُنਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵੀ (ਵਿਧਿਤ) ਹਨ।
Verse 10
मौञ्जीबन्धनतो जन्म विप्रादेश् च द्वितीयकं आनुलोम्येन वर्णानां जातिर्मातृसमा स्मृता
ਮੌਂਜੀ-ਬੰਧਨ (ਉਪਨਯਨ) ਤੋਂ (ਦਵਿਜ ਦਾ) ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਜਾ ਜਨਮ; ਆਨੁਲੋਮ੍ਯ (ਨਿਯਮਤ ਕ੍ਰਮ) ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਜਾਤ ਮਾਤਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 11
चण्डालो ब्राह्मणीपुत्रः शूद्राच्च प्रतिलोमतः सूतस्तु क्षत्रियाज्जातो वैश्याद्वै देवलस् तथा
ਬਰਾਹਮਣੀ ਇਸਤਰੀ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਪੁਰਖ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਜੰਮਿਆ ਪੁੱਤਰ ਚੰਡਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਤਰੀ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਿਆ ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਸੂਤ ਜੰਮਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਲ ਵੀ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
पुक्कसः क्षत्रियापुत्रः शूद्रात् स्यात् प्रतिलोमजः मागधः स्यात्तथा वैश्याच्छूद्रादयोगवो भवेत्
ਖ਼ਤਰੀਆ ਇਸਤਰੀ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਪੁਰਖ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਜੰਮਿਆ ਪੁੱਤਰ ਪੁੱਕਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਸ਼ਿਆ ਇਸਤਰੀ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਨਾਲ ਜੰਮਿਆ ਮਾਗਧ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾ ਇਸਤਰੀ ਤੋਂ ਵੈਸ਼ਿਆ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਅਯੋਗਵ ਜੰਮਦਾ ਹੈ।
Verse 13
वैश्यायां प्रतिलोमेभ्यः प्रतिलोमाः सहस्रशः धर्मरूपमिति ग , घ , ङ , ञ च विवाहः सदृशैस्तेषां नोत्तमैर् नाधमैस् तथा
ਵੈਸ਼ਿਆ ਇਸਤਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ ਸੰਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ ਵੰਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਧਰਮਸੰਮਤ ਵਿਆਹ-ਰੂਪ ‘ਗ, ਘ, ਙ, ਞ’ ਵਰਗਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਸਮਾਨ ਦਰਜੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਵੇ—ਨਾ ਉੱਚਿਆਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਨੀਵਿਆਂ ਨਾਲ।
Verse 14
चण्डालकर्म निर्दिष्टं बध्यानां घातनं तथा स्त्रीजीवन्तु तद्रक्षाप्रोक्तं वैदेहकस्य च
ਚੰਡਾਲ ਦਾ ਕਰਮ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੰਡ-ਕ੍ਰਿਆ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਇਸਤਰੀਆਂ ਆਪਣੀ ਜੀਵਿਕਾ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਵੈਦੇਹਕ ਦਾ ਕੰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 15
सूतानामश्वसारथ्यं पुक्कसानाञ्च व्याधता स्तुतिक्रिया माघ्धानां तथा चायोगशस्य च
ਸੂਤਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਅਸ਼ਵ-ਸਾਰਥੀ—ਘੋੜੇ ਹੰਕਾ ਕੇ ਰਥ ਚਲਾਉਣਾ ਹੈ। ਪੁੱਕਸਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਵਿਆਧਤਾ—ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ। ਮਾਗਧਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸ্তুਤੀ-ਕ੍ਰਿਆ—ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ-ਕਾਵਿ/ਗਾਇਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਯੋਗਸ਼ਵ ਦਾ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ্তুਤੀ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 16
रङ्गावतरणं प्रोक्तं तथा शिल्पैश् च जीवनं वहिर्ग्रामनिवासश् च मृतचेलस्य धारणं
ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਉਤਰਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹُنਰ/ਸ਼ਿਲਪ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਣਾ, ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੱਸਣਾ ਅਤੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣਾ (ਬਹਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ) ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 17
न संस्पर्शस्तथैवान्यैश् चण्डालस्य विधीयते ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा देहत्यागो ऽत्र यः कृतः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਡਾਲ ਨਾਲ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਰੀਰਕ ਛੂਹ-ਛਾਤ ਮਨਾਹ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਜਾਂ ਗਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ।
Verse 18
स्त्रीबालाद्युपपतो वा वाह्याणां सिद्धिकारणं सङ्करे जातयो ज्ञेयाः पितुर्मातुश् च कर्मतः
ਇਸਤ੍ਰੀ, ਬੱਚੇ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਨਾਚਾਰਕ ਸੰਬੰਧ ਜਾਂ ਬਾਹਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਰਗ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ (ਸਮਾਜਿਕ) ਸਿੱਧੀ/ਮਾਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਕਰ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀਆਂ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ/ਆਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
They are universal ethical and devotional-civic duties—non-violence, truth, compassion, benevolence, pilgrimage observance, charity, celibate restraint, freedom from envy, service to devas/dvijas/gurus, listening to dharma, ancestor worship, loyalty to the king, scriptural guidance, forbearance, and āstikya.
It frames ethics and regulated conduct as disciplines that sustain society (protection, rightful occupations, marriage norms) while simultaneously purifying the practitioner, presenting dharma as the bridge between worldly stability and liberation.
In cases of mixture (saṅkara), jāti is to be understood with reference to the conduct/occupation (karma) of both father and mother, indicating a Dharma-śāstra method that links social identity to prescribed function.