Adhyaya 172
Chapter 172 — “Expiations beginning with the Secret (Rites)” (Rahasya-ādi-prāyaścitta)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਉਪਸੰਹਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਪੜਾਅਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਰਹੱਸ੍ਯ-ਆਦਿ’ ਗੁਪਤ/ਅੰਤਰਮੁਖ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਦੰਡ ਨਹੀਂ; ਸੰਗਲਪ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਸੰਯਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਉਪਾਅ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਧਾਰ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਅਗਨੇਯ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ—ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਉਤਥਾਨ ਦਾ ਸਮਨਵਯ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪਿਛਲੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਵਿਧਾਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਖਰ ਬਣ ਕੇ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਰਵਜਨਿਕ ਦਵਾ ‘ਸਤੋਤਰ-ਜਪ’ ਵੱਲ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੋੜ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੁਨਰ-ਸਮਰੂਪਤਾ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਧਕ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵਾਂ ਵੱਲ ਵਧੇ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुरेणे रहस्यादिप्रायश्वित्तं नाम एकसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ द्विसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः सर्वपापप्रायश्चित्तानि पुष्कर उवाच परदारपरद्रव्यजीवहिंसादिके यदा प्रवर्तते नृणां चित्तं प्रायश्चित्तं स्तुतिस्तदा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਰਹੱਸਿਆਦਿ-ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਬਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ‘ਸਰਵਪਾਪ-ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਤਿਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਚਿੱਤ ਪਰ-ਇਸਤਰੀ, ਪਰ-ਧਨ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਹਿੰਸਾ ਆਦਿ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਤਦ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਸ্তুਤੀ (ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ) ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 2
विष्णवे विष्णवे नित्यं विष्णवे विष्णवे नमः नमामि विष्णुं चित्तस्थमहङ्कारगतिं हरिं
ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ—ਸਦਾ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਹਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਗਤੀ/ਆਧਾਰ ਹੈ।
Verse 3
चित्तस्थमीशमव्यक्तमनन्तमपराजितं विष्णुमीड्यमशेषेण अनादिनिधनं विभुं
ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਅਵ੍ਯਕਤ, ਅਨੰਤ, ਅਪਰਾਜਿਤ; ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਣਯੋਗ; ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਅਨਾਦਿ ਅਤੇ ਅਨੰਤ।
Verse 4
विष्णुश्चित्तगतो यन्मे विष्णुर्बुद्धिगतश् च यत् यच्चाहङ्कारगो विष्णुर्यद्विष्णुर्मयि संस्थितः
ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ—ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਹੈ।
Verse 5
करोति कर्मभूतो ऽसौ स्थवरस्य चरस्य च तत् पापन्नाशमायातु तस्मिन्नेव हि चिन्तिते
ਉਹ ਆਪ ਕਰਮ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਥਾਵਰ ਅਤੇ ਜੰਗਮ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਪਾਪ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 6
ध्यातो हरति यत् पापं स्वप्ने दृष्टस्तु भावनात् तमुपेन्द्रमहं विष्णुं प्रणतार्तिहरं हरिं
ਜਿਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਉਪੇਂਦ੍ਰ, ਉਸ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪੀੜ ਹਰਣ ਵਾਲੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 7
जगत्यस्मिन्निराधारे मज्जमाने तमस्यधः हस्तावलम्बनं विष्णुं प्रणमामि परात् परं
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵੱਲ ਹੇਠਾਂ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ—ਹੱਥ ਦਾ ਸਹਾਰਾ, ਬਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਆਸਰਾ—ਪਰਾਤਪਰ ਪਰਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 8
सर्वेश्वरेश्वर विभो परमात्मन्नधोक्षज हृषीकेश हृषीकेश हृषीकेश नमो ऽस्तु ते
ਹੇ ਸਭ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ, ਹੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ; ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਹੇ ਅਧੋક્ષਜ; ਹੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Verse 9
नृसिंहानन्त गोविन्द भूतभवन केशव विष्णवे विष्णवे इति ज , ञ च दुरुक्तं दुष्कृतं ध्यातं शमयाघन्नमो ऽस्तु ते
ਹੇ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ, ਅਨੰਤ, ਗੋਵਿੰਦ, ਭੂਤ-ਭਵਨ, ਕੇਸ਼ਵ; ‘ਵਿਸ਼ਣਵੇ ਵਿਸ਼ਣਵੇ’—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਅਤੇ ‘ਜ’ ‘ਞ’ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਦੁਸ਼ਟ ਬੋਲ, ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਅਤੇ ਪਾਪੀ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ। ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Verse 10
यन्मया चिन्तितं दुष्टं स्वचित्तवशवर्तिना अकार्यमहदत्युग्रन्तच्छमन्नय केशव
ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦੁਸ਼ਟ ਸੋਚਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਅਨੁਚਿਤ ਅਤੇ ਅਤਿ ਉਗਰ ਹੈ—ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਕੇ ਨਿਵਾਰ; ਮਾਫ਼ ਕਰ ਕੇ ਦਬਾ ਦੇ।
Verse 11
ब्रह्मण्यदेव गोविन्द परमार्थपरायण जगन्नाथ जगद्धातः पापं प्रशमयाच्युत
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯਦੇਵ ਗੋਵਿੰਦ, ਹੇ ਪਰਮ ਅਰਥ ਦੇ ਪਰਾਇਣ; ਹੇ ਜਗੰਨਾਥ, ਹੇ ਜਗਤ ਦੇ ਧਾਤਾ—ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ, ਮੇਰਾ ਪਾਪ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ।
Verse 12
यथापराह्णे सायाह्णे मध्याह्णे च तथा निशि कायेन मनसा वाचा कृतं पापमजानता
ਅਪਰਾਹਣ, ਸਾਯਾਹਣ, ਮੱਧਾਹਣ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ—ਦੇਹ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਅਣਜਾਣੇ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਜੋ ਪਾਪ ਹੈ (ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਲਈ ਸਵੀਕਾਰ)।
Verse 13
जानता च हृषीकेश पुण्डरीकाक्ष माधव नामत्रयोच्चारणतः स्वप्ने यातु मम क्षयं
ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਧਵ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਨਾਮ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੇਰਾ ਖ਼ਸਾਰਾ (ਕਲੇਸ਼) ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 14
शारीरं मे हृषीकेश पुण्डरीकाक्ष माधव पापं प्रशमयाद्य त्वं बाक्कृतं मम माधव
ਹੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਹੇ ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ਸ਼, ਹੇ ਮਾਧਵ—ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਾਪ ਅਤੇ ਬੋਲੀਂ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿਓ, ਹੇ ਮਾਧਵ।
Verse 15
यद्भुञ्जन्यत्स्वपंस्तिष्ठन् गच्छन् जाग्रद् यदास्थितः कृतवान् पापमद्याहं कायेन मनसा गिरा
ਖਾਂਦਿਆਂ, ਸੁੱਤਿਆਂ, ਖੜ੍ਹਿਆਂ, ਤੁਰਦਿਆਂ, ਜਾਗਦਿਆਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ—ਮੈਂ ਜੋ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰੀਰ, ਮਨ ਅਤੇ ਬੋਲ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।
Verse 16
यत् स्वल्पमपि यत् स्थूलं कुयोनिनरकाबहं तद्यातु प्रशमं सर्वं वासुदेवानुकीर्तनात्
ਪਾਪ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਡਾ—ਜੋ ਕੁਜਨਮ ਅਤੇ ਨਰਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਨਾਮ-ਅਨੁਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ।
Verse 17
परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमञ्च यत् तस्मिन् प्रकीर्तिते विष्णौ यत् पापं तत् प्रणश्यतु
ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਧਾਮ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਪ੍ਰਕੀਰਤਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜੋ ਵੀ ਪਾਪ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 18
यत् प्राप्य न निवर्तन्ते गन्धस्पर्शदिवर्जितं सूरयस्तत् पदं विष्णोस्तत् सर्वं शमयत्वघं
ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨੀ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਜੋ ਗੰਧ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰੇ।
Verse 19
पापप्रणाशनं स्तोत्रं यः पठेच्छृणुयादपि प्रशमात्यर्थमिति ख , घ , ज च अस्मिन्निति घ सर्वं गमयत्वघमिति झ यः पटेच्छ्रद्धया नर इति ज , झ च यः पठेच्छृणुयान्नर इति ञ शारीरैर् मानसैर् वाग्जैः कृतैः पपैः प्रमुच्यते
ਜੋ ਇਸ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਸੁਣਦਾ ਵੀ ਹੈ—ਉਹ ਸਰੀਰ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
सर्वपापग्रहादिभ्यो याति विष्णोः परं पदं तस्मात् पापे कृते जप्यं स्तोत्रं सर्वाघमर्दनं
ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ ਆਦਿ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਾਪ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ‘ਸਰਵਾਘ-ਮਰਦਨ’ ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 21
प्रायश्चित्तमघौघानां स्तोत्रं व्रतकृते वरं प्रायश्चित्तैः स्तोत्रजपैर् व्रतैर् नश्यति पातकं
ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੀ ਉਪਾਅ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਸਤੋਤਰ-ਜਪ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਸਤੋਤਰ-ਜਪ ਅਤੇ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਪਾਤਕ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
ततः कार्याणि संसिद्ध्यै तानि वै भुक्तिमुक्तये
ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਉਹ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ, ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ।
Frequently Asked Questions
It indicates expiations that include subtler or more inward/initiatory modes of purification, suggesting a graded framework where remedies address not only acts but also intention and hidden faults.
By framing expiation as a disciplined method for restoring ethical order (supporting worldly stability) while also purifying the inner agent of karma (supporting liberation-oriented transformation).