Adhyaya 163
Śrāddha-kalpa-kathana (Exposition of the Śrāddha Procedure)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਐਸਾ ਧਰਮ-ਨਕਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਭੁਕਤੀ (ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੋਤਾ ਅਤੇ ਅਪਰਾਹਣ ਵਿੱਚ ਸਤਕਾਰ; ਬੈਠਕ ਪੂਰਬਮੁਖੀ, ਦੇਵਕਾਰਜ ਲਈ ਜੁੜੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਕਾਰਜ ਲਈ ਵਿਜੋੜ ਗਿਣਤੀ, ਮਾਤ੍ਰ-ਪੱਖ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਨਿਯਮ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ-ਯੁਕਤ ਪਾਤਰ, ਅੰਨਕਣ ਛਿੜਕਣਾ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਜੌ/ਤਿਲ ਮਿਲਾਉਣਾ, ਅਰਘ੍ਯ ਦਾਨ, ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅਪਸਵ੍ਯ ਹੋ ਕੇ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ। ਪਿਤ੍ਰਯਜ੍ਞ-ਰੀਤ ਨਾਲ ਹੋਮ, ਹੁਤਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ, ਪਾਤਰ-ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਸਮੇਤ ਪਾਠ ਰਾਹੀਂ ਅੰਨ-ਸ਼ੁੱਧੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਤੇ ਜਲ-ਦਾਨ, ਦੱਖਣਮੁਖ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ, ਸ੍ਵਸ੍ਤੀ ਅਤੇ ਅਕ੍ਸ਼ਯ੍ਯੋਦਕ, ਸ੍ਵਧਾ-ਵਾਕਾਂ ਨਾਲ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ, ਵਿਧਿਵਤ ਵਿਸਰਜਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨਿਯਮ। ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸਪੀੰਡੀਕਰਣ ਦਾ ਭੇਦ, ਮੌਤ-ਦਿਨ/ਮਾਸਿਕ/ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਚੱਕਰ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਦਾਨਾਂ ਦੇ ਫਲ, ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ, ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਦੇਵਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਆਯੁ, ਧਨ, ਵਿਦਿਆ, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे धर्मशास्त्रं नाम द्विषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ त्रिषष्ठ्यधिकशततमो ऽध्यायः श्राद्धकल्पकथनं पुष्कर उवाच श्राद्धकल्पं प्रवक्ष्यामि भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु निमन्त्र्य विप्रान् पूर्वेद्युः स्वागतेनापराह्णतः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ’ ਨਾਮਕ ਇਕ ਸੌ ਬਾਹਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਇਕ ਸੌ ਤ੍ਰੇਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਲਪ ਦਾ ਕਥਨ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਵਿਧੀ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਸੁਣੋ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਮੰਤਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਅਪਰਾਹਣ ਵੇਲੇ ਯਥੋਚਿਤ ਸਵਾਗਤ-ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 2
प्राच्योपवेशयेत् पीठे युग्मान्दैवे ऽथ पित्रके अयुग्मान् प्राङ्मुखान्दैवे त्रीन् पैत्रे चैकमेव वा
ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਆਸਨ ਲਗਾ ਕੇ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ) ਬਿਠਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਜੋੜੀ ਗਿਣਤੀ, ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਵਿਅੰਜ ਗਿਣਤੀ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ। ਦੇਵ-ਅਰਪਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੂਰਬਮੁਖ ਹੋਣ; ਪੈਤ੍ਰ-ਅਰਪਣ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵੀ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 3
मातामहानामप्येवन्तन्त्रं वा वैश्यदेविकं प्राणिप्रक्षालनं दत्त्वा विष्टरार्थं कुशानपि
ਮਾਤਾਮਹਾਂ (ਨਾਨਾ ਆਦਿ) ਲਈ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹੀ ਤੰਤਰ—ਵੈਸ਼ਵਦੇਵਿਕ ਵਿਧੀ—ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰਾਣੀ-ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਾਲਨ’ ਦੇ ਕੇ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਟਰ (ਆਸਨ) ਲਈ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਵੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 4
आवाहयेदनुज्ञातो विश्वे देवास इत्य् ऋचा यवैरन्ववकीर्याथ भाजने सपवित्रके
ਅਨੁਮਤੀ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ‘ਵਿਸ਼ਵੇ ਦੇਵਾਸਃ…’ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚਾ ਦੁਆਰਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪਵਿਤ੍ਰ (ਕੁਸ਼-ਵਲਯ) ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਛਿੜਕੇ।
Verse 5
शन्नोदेव्या पयः क्षिप्त्वा यवोसीति यवांस् तथा यादिव्या इतिमन्त्रेण हस्ते ह्य् अर्घं विनिक्षिपेत्
‘ਸ਼ੰਨੋ ਦੇਵਿਆ’ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਦੁੱਧ ਅਰਪਣ ਵਿੱਚ ਪਾਏ; ‘ਯਵੋऽਸਿ’ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੌ ਮਿਲਾਏ। ਫਿਰ ‘ਯਾ ਦਿਵਿਆ’ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ।
Verse 6
दत्वोदकं गन्धमाल्यं धूपदानं प्रदीपकं अपसव्यं ततः कृत्वा पितॄणामप्रदक्षिणं
ਜਲ, ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਦੀਵਾ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਨੂੰ ਅਪਸਵ੍ਯ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਅਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰੇ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ)।
Verse 7
द्विगुणांस्तु कुशान् कृत्वा ह्य् उशन्तस्त्वेत्यृचा पितॄन् आवाह्य तदनुज्ञातो जपेदायान्तु नस्ततः
ਕੁਸ਼ ਨੂੰ ਦੋਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ‘ਉਸ਼ੰਤਸਤ੍ਵਾ…’ ਚਾ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਨੁਮਤੀ ਲੈ ਕੇ ‘ਆਯਾਂਤੁ ਨਃ ਤਤਃ’ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 8
यवार्थास्तु तिलैः कार्याः कुर्यादर्घ्यादि पूर्ववत् दत्त्वार्घ्यं संश्रवान् शेषान् पात्रे कृत्वा विधानतः
ਜੌ ਨਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਤਿਲ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਕਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਰੇ। ਅਰਘ੍ਯ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਸ਼੍ਰਵ ਸਮੇਤ ਬਚਿਆ ਹਿੱਸਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰੇ।
Verse 9
पितृभ्यः स्थानमसीति न्युब्जं पात्रं करोत्यधः अग्नौ करिष्य आदाय पृच्छत्यन्नं घृतप्लुतं
“ਤੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਆਸਨ ਹੈਂ” ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਭਾਂਡੇ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਅੰਨ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁਗਿਆ/ਸਵੀਕਾਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ।
Verse 10
कुरुष्वेति ह्य् अनुज्ञातो हुत्वाग्नौ पितृयज्ञवत् हुतशेषं प्रदद्यात्तु भाजनेषु समाहितः
“ਕਰ” ਦੀ ਅਨੁਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਪਿਤ੍ਰਯਜ्ञ ਵਾਂਗ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ, ਮਨ ਇਕਾਗਰ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੂਤ-ਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦੇਵੇ।
Verse 11
यथालाभोपपन्नेषु रौप्येषु तु विशेषतः दत्वान्नं पृथिवीपात्रमिति पात्राभिमन्त्रणं
ਜਿਵੇਂ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ—ਅੰਨ ਰੱਖ ਕੇ “ਇਹ ਪૃਥਵੀ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਹੈ” ਕਹਿ ਕੇ ਭਾਂਡੇ ਦਾ ਅਭਿਮੰਤਰਣ (ਸੰਸਕਾਰ) ਕਰੇ।
Verse 12
कृत्वेदं विष्णुरित्यन्ने द्विजाङ्गुष्ठं निवेशयेत् सव्याहृतिकां गायत्रीं मधुवाता इति त्यचं
“ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ” ਕਹਿ ਕੇ ਅੰਨ ਉੱਤੇ ਦਵਿਜ ਦਾ ਅੰਗੂਠਾ ਰੱਖੇ। ਫਿਰ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਗਾਇਤਰੀ ਅਤੇ “ਮਧੁਵਾਤਾਃ…” ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਰਿਚਾ ਦਾ ਵੀ ਅਭਿਮੰਤਰਣ ਲਈ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 13
जप्त्वा यथासुखं वाच्यं भुञ्जीरंस्ते ऽपि वाग्यताः अन्नमिष्टं हविष्यञ्च दद्याज्जप्त्वा पवित्रकं
ਜਪ ਕਰ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੋਵੇ ਤਿਵੇਂ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵੀ ਬੋਲ-ਸੰਯਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਭੋਜਨ ਕਰਨ। ਫਿਰ ਮੁੜ ਜਪ ਕਰ ਕੇ ਮਨਪਸੰਦ ਅੰਨ ਅਤੇ ਹਵਿਸ-ਯੋਗ ਭੇਟ ਪਵਿਤ੍ਰਕ ਸਮੇਤ ਦੇਵੇ।
Verse 14
अन्नमादाय तृप्ताः स्थ शेषं चैवान्नमस्य च तदन्नं विकिरेद् भूमौ दद्याच्चापः सकृत् सकृत्
ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਅੰਨ ਦਾ ਬਚਿਆ ਹਿੱਸਾ ਵੱਖ ਰੱਖੇ। ਉਹ ਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਅਰਪਣ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਰੇ।
Verse 15
सर्वमन्नमुपादाय सतिलं दक्षिणामुखः उच्छिष्टसन्निधौ पिण्डान् प्रदद्यात् पितृयज्ञवत्
ਸਾਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅੰਨ ਤਿਲਾਂ ਸਮੇਤ ਲੈ ਕੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਪਿਤ੍ਰ-ਯਜ्ञ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 16
मातामहानामप्येवं दद्यादाचमनं ततः स्वस्ति वाच्यं ततः कुर्यादक्षय्योदकमेव च
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾਮਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਆਚਮਨ ਦਾ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸਵਸਤੀ-ਵਚਨ ਪਾਠ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਅਕਸ਼ਯ੍ਯੋਦਕ’ ਨਾਮਕ ਅਖੁੱਟ ਜਲ-ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 17
दत्वा तु दक्षिणां शक्त्या स्वधाकारमुदाहरेत् वाच्यतामित्यनुज्ञातः स्वपितृभ्यः स्वधोच्यतां
ਯਥਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ‘ਸਵਧਾ’ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ। ‘ਵਾਚ੍ਯਤਾਮ’ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ‘ਸਵਧਾ’ ਕਹੇ।
Verse 18
मातामहानामित्यादिः, स्वपितृभ्यः स्वधोच्यतामित्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति कुर्युरस्तु स्वधेत्युक्ते भूमौ सिञ्चेत्ततो जलं प्रीयन्तामिति वा दैवं विश्वे देवा जलं ददेत्
‘ਮਾਤਾਮਹਾਨਾਮ… ਸਵਪਿਤ੍ਰਭ੍ਯਃ ਸਵਧੋਚ੍ਯਤਾਮ’ ਤੱਕ ਦਾ ਪਾਠ ਝ-ਹਸਤਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ‘ਕੁਰ੍ਯੁਰਸਤੁ ਸਵਧੇ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਢਾਲੇ; ਜਾਂ ‘ਪ੍ਰੀਯੰਤਾਮ’ ਕਹੇ। ਜਾਂ ਦੇਵ-ਅਰਪਣ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਦੇਵੇ।
Verse 19
दातारो नो ऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च श्रद्धा च नो माव्यगमद्बहुदेयं च नो स्त्विति
ਸਾਡੇ ਦਾਤੇ ਵਧਣ; ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਸੰਤਾਨ ਵੀ ਫਲੇ-ਫੂਲੇ। ਸਾਡੀ ਸ਼ਰਧਾ ਕਦੇ ਨਾ ਡੋਲ੍ਹੇ, ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਦਾ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਹੋਵੇ—ਇਉਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 20
इत्युक्त्वा तु प्रिया वाचः प्रणिपत्य विसर्जयेत् वाजे वाज इति प्रीतपितृपूर्वं विसर्जनं
ਇਹ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਦਾ ਕਰੇ। ‘ਵਾਜੇ ਵਾਜ’ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
यस्मिंस्तु संश्रवाः पूर्वमर्घपात्रे निपातिताः पितृपात्रं तदुत्तानं कृत्वा विप्रान् विसर्जयेत्
ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸ਼੍ਰਵਾਃ (ਬਚਿਆ/ਵਾਧੂ ਅਰਪਣ) ਅਰਘ੍ਯ-ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਪਿਤ੍ਰ-ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਉੱਤਾਨ ਕਰਕੇ (ਸਮਾਪਤੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ) ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰੇ।
Verse 22
प्रदक्षिणमनुब्रज्य भक्त्वा तु पितृसेवितं ब्रह्मचारी भवेत्तान्तु रजनीं ब्राह्मणैः सह
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਚੱਲ ਕੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਭੋਜਨ ਖਾ ਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਸੇ।
Verse 23
एवं प्रदक्षिणं कृत्वा वृद्धौ नान्दीमुखान् पितॄन् यजेत दधिकर्कन्धुमिश्रान् पिण्डान् यवैः क्रिया
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾਂਦੀਮੁਖ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਕਰਕੰਧੂ (ਬੇਰ) ਮਿਲੇ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਯਵ (ਜੌ) ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਕਰੇ।
Verse 24
एकोद्दिष्टं दैवहीनमेकार्घैकपवित्रकं आवाहनाग्नौकरणरहितं ह्य् अपसव्यवत्
ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਇਕੋ ਪਵਿਤ੍ਰ (ਕੁਸ਼-ਵਲਯ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ‘ਆਵਾਹਨ-ਅਗਨੀ’ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਅਤੇ ਅਪਸਵ੍ਯ ਢੰਗ ਨਾਲ (ਜਨੇਊ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 25
उपतिष्ठतामित्यक्षय्यस्थाने पितृविसर्जने अभिरम्यतामिति वदेद् ब्रूयुस्ते ऽभिरताः स्म ह
ਪਿਤ੍ਰ-ਵਿਸਰਜਨ ਵੇਲੇ ‘ਅਕ੍ਸ਼ਯ੍ਯ-ਸਥਾਨ’ ਉੱਤੇ ‘ਉਪਤਿਸ਼ਠਤਾਮ੍’ (ਹੁਣ ਉੱਠੋ/ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰੋ) ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ‘ਅਭਿਰਮ੍ਯਤਾਮ੍’ (ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਕਰੋ) ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 26
गन्धोदकतिलैर् युक्तं कुर्यात् पात्रचतुष्टयं अर्घार्थपितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत्
ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਅਤੇ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਚਾਰ ਪਾਤਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਪਾਤਰ ਤੋਂ ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ (ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਿੱਸਾ) ਉਡੇਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 27
ये समाना इति द्वाभ्यां शेषं पूर्ववदाचरेत् एतत् सपिण्डीकरणमेकोद्दिष्टं स्तिया सह
‘ਯੇ ਸਮਾਨਾਃ…’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਕਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਵਿਧੀ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਸ਼ਰਾਧ।
Verse 28
अर्वाक्सपिण्डीकरणं यस्य संवत्सराद् भवेत् पितृपूर्वं विसर्जयेदिति ख , छ , झ च स्त्र्या अपीति ख , छ च तस्याप्यन्नं सोदकुम्भं दद्यात् संवत्सरं द्विजे
ਜਿਸ ਦਾ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰੇ—ਇਹ ਖ, ਛ, ਝ ਪਾਠ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਖ ਅਤੇ ਛ ਪਾਠ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਅੰਨ ਅਤੇ ਜਲ-ਕੁੰਭ ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 29
मृताहनि च कर्तव्यं प्रतिमासन्तु वत्सरं प्रतिसंवत्सरं कार्यं श्राद्धं वै मासिकान्नवत्
ਮੌਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਸਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵੀ ਮਾਸਿਕ ਅੰਨ-ਅਰਪਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੋਵੇ।
Verse 30
हविष्यान्नेन वै मासं पायसेन तु वत्सरं मात्स्यहारिणकौरभ्रशाकुनच्छागपार्षतैः
ਹਵਿਸ਼੍ਯ ਅੰਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਨਿਯਮ ਰੱਖੋ, ਅਤੇ ਪਾਇਸ (ਦੁੱਧ-ਚੌਲ) ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੱਛੀ, ਹਰਣ, ਵਰਾਹ, ਮੇਢਾ, ਪੰਛੀ, ਬੱਕਰਾ ਅਤੇ ਖਰਗੋਸ਼ ਆਦਿ ਮਨਜ਼ੂਰ ਆਹਾਰ ਹਨ।
Verse 31
ऐणरौरववाराहशाशैर् मांसैर् यथाक्रमं मासवृद्ध्याभितृप्यन्ति दत्तैर् एव पितामहाः
ਏਣ, ਰੁਰੂ, ਵਰਾਹ ਅਤੇ ਸ਼ਸ਼ (ਖਰਗੋਸ਼) ਦੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਾਮਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਹੀਨੇ ਦਰ ਮਹੀਨੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਓਹਨਾਂ ਹੀ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 32
खड्गामिषं महाशल्कं मधुयुक्तान्नमेव च लोहामिषं कालशाकं मांसं वार्धीनसस्य च
ਖਡਗ (ਗੈਂਡੇ) ਦਾ ਮਾਸ, ਮਹਾਸ਼ਲਕ (ਵੱਡੀ ਛਿਲਕਿਆਂ ਵਾਲੀ ਮੱਛੀ), ਸ਼ਹਦ ਮਿਲਿਆ ਅੰਨ, ਲੋਹਾਮਿਸ਼ (ਰੋਹਿਤ-ਪ੍ਰਕਾਰ) ਦਾ ਮਾਸ, ਕਾਲ-ਸ਼ਾਕ, ਅਤੇ ਵਾਰਧੀਨਸ ਨਾਮਕ ਜਲਚਰ ਦਾ ਮਾਸ—ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਹਾਰ ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਹਨ।
Verse 33
यद्ददाति गयास्थञ्च सर्वमानन्त्यमुच्यते तथा वर्षात्रयोदश्यां मघासु च न संशयः
ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਜੋ ਕੁਝ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਖਾ-ਰਿਤੂ ਦੀ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਘਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਵੀ ਉਹੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 34
कन्यां प्रजां वन्दिनश् च पशून् मुख्यान् सुतानपि घृतं कृषिं च वाणिज्यं द्विशफैकशफं तथा
ਕੰਨਿਆ, ਆਸ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਜਾ, ਵੰਦਿਗਣ, ਉੱਤਮ ਪਸ਼ੂ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ; ਘੀ, ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰ; ਅਤੇ ਦੋ-ਖੁਰੇ ਤੇ ਇਕ-ਖੁਰੇ ਪਸ਼ੂ—ਇਹ ਸਭ ਦਾਨ/ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 35
ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रान् स्वर्णरूप्ये सकुप्यके ज्ञातिश्रैष्ठ्यं सर्वकामानाप्नोति श्राद्धदः सदा
ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਕੁਪ੍ਯਕ (ਅਧਾਤੂ) ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਰਾਧਦਾਤਾ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਤੇਜ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 36
प्रतिपत्प्रभृतिष्वेतान्वर्जयित्वा चतुर्दशीं शस्त्रेण तु हता ये वै तेषां तत्र प्रदीयते
ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ—ਚੌਦਵੀਂ ਤਿਥੀ ਛੱਡ ਕੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏਆਂ ਲਈ ਹੀ ਨਿਯਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 37
स्वर्गं ह्य् अपत्यमोजश् च शौर्यं क्षेत्रं बलं तथा पुत्रश्रैष्ठ्यं ससौभाग्यमपत्यं मुख्यतां सुतान्
ਸੰਤਾਨ ਹੀ ਸਵਰਗ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਉਹੀ ਓਜ, ਸ਼ੌਰਯ, ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਬਲ ਵੀ ਹੈ। ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਤੇ ਸੁਭਾਗ ਨਾਲ—ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਧਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਪਰਮ ਧਨ ਹਨ।
Verse 38
मात्स्याविहारिणौरभ्रशाकुनच्छागपार्षतैर् इति छ दत्तैर् इहेति घ , ङ , ञ च मधुमुद्गान्नमेव वेति ङ सर्वमानन्त्यमश्नुते इति घ , ङ च स्वर्णमिति ख , छ च प्रवृत्तचक्रतां पुत्रान् वाणिज्यं प्रसुतां तथा अरोगित्वं यशो वीतशोकतां परमाङ्गतिं
ਮੱਛੀ, ਮਾਸ, ਪੰਛੀ, ਬੱਕਰਾ ਆਦਿ ਯੋਗ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਦ, ਮੁਦਗ (ਮੂੰਗ) ਅਤੇ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਖੁੱਟ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਕਾਰਜ-ਚੱਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ, ਪੁੱਤਰ, ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ, ਸੰਤਾਨ, ਆਰੋਗਤਾ, ਯਸ਼, ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 39
घनं विद्यां भिषकसिद्धिं रूप्यं गाश्चाप्यजाविकं अश्वानायुश् च विधिवत् यः श्राद्धं सम्प्रयच्छति
ਜੋ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਠੋਸ ਧਨ, ਵਿਦਿਆ, ਵੈਦਿਕ-ਸਿੱਧੀ, ਚਾਂਦੀ, ਗਾਂਵਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ-ਭੇਡਾਂ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 40
कृत्तिकादिभरण्यन्ते स कामानाप्नुयादिमान् वसुरुद्रादितिसुताः पितरः श्राद्धदेवताः
ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਤੋਂ ਭਰਣੀ ਤੱਕ, ਜੋ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਸੂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਆਦਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਪਿਤਰ—ਇਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ਹਨ।
Verse 41
प्रीणयन्ति मनुष्याणां पितॄन् श्राद्धेन तर्पिताः आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च
ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ ਪਿਤਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਯੁ, ਸੰਤਾਨ, ਧਨ, ਵਿਦਿਆ, ਸਵਰਗ, ਮੋਖਸ਼ ਅਤੇ ਸੁਖ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 42
प्रयच्छन्ति तथा राज्यं प्रीता नॄणां पितामहाः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਰਾਜ-ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Invitation and reception of brāhmaṇas, regulated seating (deva vs pitṛ), mantra-led invocations, arghya and related offerings with pavitra-equipped vessels, apasavya pitṛ-circumambulation, pitṛyajña-style fire offering, distribution of remnants, piṇḍa-dāna facing south, svasti and akṣayya-udaka, dakṣiṇā with svadhā, and formal visarjana/dismissal.
It defines ekoddiṣṭa as deva-hīna (without offerings to gods), with a single arghya and single pavitra, performed without āvāhana-agni, and carried out in apasavya mode—marking it as a focused rite for a single departed person.
It is the rite that integrates the newly departed into the ancestral line, described here as an ekoddiṣṭa-related procedure performed with specific mantras (“ye samānāḥ…”), and stated to be done together with the wife; it also notes variant readings about early performance before one year.
The Vasus, Rudras, and Ādityas, together with the Pitṛs, are declared the presiding deities of śrāddha.
It explicitly frames śrāddha as bhukti-mukti-prada and concludes that satisfied pitṛs grant both worldly goods (āyuḥ, prajā, dhana, vidyā, rājya) and transcendent ends (svarga, mokṣa, sukha).