Adhyaya 173
Prāyaścitta — Definitions of Killing, Brahmahatyā, and Graded Expiations
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਕਰਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੈ। ‘ਵਧ’ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਿਯੋਗ (ਮੌਤ) ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੋਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਧੀ ਹੱਤਿਆ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ—ਹੱਤਿਆ ਕਰਵਾਉਣਾ, ਸਾਂਝੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ, ਅਤੇ ਪਰੋਖ ਕਾਰਣ ਬਣਨਾ (ਜਿਵੇਂ ਜ਼ੁਲਮ/ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਆਤਮਹੱਤਿਆ) ਵੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਪਾਤਕ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੇਸ਼, ਕਾਲ, ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਿਰਧਾਰਣ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਲਈ ਮਹਾਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ—ਆਤਮਤਿਆਗ, ਲੰਬੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹ-ਧਾਰਣ ਅਤੇ ਭਿੱਖਿਆ-ਜੀਵਨ, ਅਤੇ ਆਚਰਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਘਟਾਵਾਂ—ਗਿਣਵਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਵਰਣ ਅਤੇ ਨਾਜ਼ੁਕਤਾ (ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਇਸਤਰੀ, ਬੱਚੇ, ਰੋਗੀ) ਅਨੁਸਾਰ ਦੰਡ-ਕ੍ਰਮ, ਗੋਹਤਿਆ, ਚੋਟ, ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਕਸਮਾਤ ਮੌਤ ਆਦਿ ਦੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਸ਼ੌਚ-ਅਸ਼ੌਚ/ਭੋਜਨ-ਦੂਸ਼ਣ, ਮਦਿਰਾ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਿਧ ਸੇਵਨ, ਚੋਰੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ/ਰਾਜਦੰਡ ਦਾ ਨਿਆਂ, ਅਤੇ ਗੁਰੂਤਲਪ ਆਦਿ ਕਾਮ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਲਈ ਮੌਤ-ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਜਾਂ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਮੂਹ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਔਖਧੀ ਦੋਵੇਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सर्वपापप्रायश्चित्ते पापनाशनस्तोत्रं नाम द्विसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ त्रिसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः प्रायश्चित्तं अग्निर् उवाच प्रायश्चित्तं ब्रह्णोक्तं वक्ष्ये पापोपशान्तिदं स्यात् प्राणवियोगफलो व्यापारो हननं स्मृतं
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਸਰਵ-ਪਾਪ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਪ੍ਰਕਰਣ ਅੰਦਰ ‘ਪਾਪਨਾਸ਼ਨ ਸਤੋਤਰ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਬਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੌ ਤਿਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁਆਰਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਪਾਪ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜਿਸ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਿਯੋਗ (ਮੌਤ) ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਹਨਨ’ (ਵਧ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 2
रागाद् द्वेषात् प्रमादाच्च स्वतः परत एव वा ब्राह्मणं घातयेद्यस्तु स भवेद्ब्रह्मघातकः
ਜੋ ਰਾਗ, ਦ੍ਵੈਸ਼ ਜਾਂ ਪ੍ਰਮਾਦ ਕਰਕੇ—ਆਪਣੇ ਹੱਥੋਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਾਹੀਂ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਵਧ ਕਰਵਾਏ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਘਾਤਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
बहूनामेककार्याणां सर्वेषां शस्त्रधारिणां यद्येको घातकस्तत्र सर्वे ते घातकाः स्मृताः
ਜਦੋਂ ਕਈ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਇੱਕੋ ਸਾਂਝੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਉੱਥੇ ਘਾਤਕ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਹੀ ਘਾਤਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
आक्रोशितस्ताडितो वा धनैव्वा परिपीडितः ततः कर्माणीति ख , ग , घ , छ च यमुद्दिश्य त्यजेत् प्राणांस्तमाहुर्ब्रह्मघातकं
ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਗਾਲਾਂ, ਮਾਰ-ਪੀਟ ਜਾਂ ਧਨ-ਬਲ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ—ਉਪਰੋਕਤ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਬਣਾ ਕੇ—ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮੌਤ ਹੋਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਘਾਤਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
औषधाद्युपकारे तु न पापं स्यात् कृते मृते पुत्रं शिष्यन्तथा भार्यां शासते न मृते ह्य् अघं
ਦਵਾਈ ਆਦਿ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਲਈ ਕੀਤਾ ਕੰਮ, ਜੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮੌਤ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਅਣਜਾਣੇ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।
Verse 6
देशं कालञ्च यः शक्तिं पापञ्चावेक्ष्य यत्नतः प्रायश्चित्तं प्रकल्प्यं स्याद्यत्र चोक्ता ब निष्कृतिः
ਦੇਸ, ਕਾਲ, ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਯਤਨਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤੀ ਦੱਸੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਯੋਗ ਮੁਕਤੀ-ਰੂਪ ਮੰਨੀ ਜਾਵੇ।
Verse 7
गवार्थे ब्राह्मणार्थे वा सद्यः प्राणान् परित्यजेत् प्रास्येदात्मानमग्नौ वा मुच्यते ब्रह्महत्यया
ਗਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਖਾਤਰ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦੇਵੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਤਮ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 8
शिरःकपाली ध्वजवान् भैक्षाशी कर्म वेदयन् ब्रह्महा द्वादशाब्दानि मितभुक् शुद्धिमाप्नुयात्
ਬ੍ਰਹਮਣ-ਹੰਤਾ ਕਪਾਲ (ਖੋਪੜੀ) ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਧੁੱਜਾ ਲੈ ਕੇ, ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਕਰਮ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੋਇਆ, ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਮਿਤਾਹਾਰੀ ਰਹੇ ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
षड्भिर्वर्षैः शुद्धचारी ब्रह्महा पूयते नरः विहितं यदकामा मां कामात्तु द्विगुणं स्मृतं
ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਣ-ਹੰਤਾ ਮਨੁੱਖ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਧਾਨ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਉਹੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਪਰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੋਗੁਣਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 10
प्रायश्चित्तं प्रवृत्तस्य बधे स्यात्तु त्रिवार्षिकं ब्रह्मघ्नि क्षत्रे द्विगुणं विट्च्छूद्रे द्विगुणं त्रिधा
ਜੋ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋਗੁਣਾ; ਕਸ਼ਤਰੀਯ-ਵਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋਗੁਣਾ; ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਯ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਵਧ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋਗੁਣਾ ਹੋ ਕੇ ਤ੍ਰਿਧਾ—ਅਰਥਾਤ ਕਹੇ ਗਏ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਣਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 11
अन्यत्र विप्रे सकलं पादोनं क्षत्रिये मतं वैश्ये ऽर्धपादं क्षत्रे स्याद्वृद्धस्त्रीबालरोगिषु
ਹੋਰ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ/ਦੰਡ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਾਤਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਲਈ ਇੱਕ ਪਾਦ (ਚੌਥਾਈ) ਘੱਟ, ਵੈਸ਼ ਲਈ ਅੱਧੀ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਇਸਤਰੀ, ਬੱਚੇ ਤੇ ਰੋਗੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਯਥੋਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਨਰਮ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 12
तुरीयो ब्रह्महत्यायाः क्षत्रियस्य बधे स्मृतं वैश्ये ऽष्टमांशो वृत्तस्थे शूद्रे ज्ञेयस्तु षोडशः
ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਦੇ ਵਧ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਵੈਸ਼ ਦੇ ਵਧ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ; ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਯੋਗ ਜੀਵਿਕਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਵਧ ਵਿੱਚ ਸੋਲਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 13
अप्रदुष्टां स्त्रियं हत्वा शूद्रहत्याव्रतं चरेत् पञ्चगव्यं पिवेद्गोघ्नो मासमासीत संयतः
ਨਿਰਦੋਸ਼ (ਅਪ੍ਰਦੂਸ਼ਟਾ) ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ-ਹਤਿਆ ਲਈ ਵਿਹਿਤ ਵਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਗੋ-ਹੰਤਾ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਪੀ ਕੇ, ਸੰਯਮ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।
Verse 14
गोष्ठे शयो गो ऽनुगामी गोप्रदानेन शुद्ध्यति कृच्छ्रञ्चैवातिकृच्छ्रं वा पादह्रासो नृपादिषु
ਜੋ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸੌਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਗਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਦਾ/ਅਨਧਿਕਾਰ ਦਖ਼ਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੋ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਰਾਜਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਜਾਂ ਅਤਿਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਦ-ਹ੍ਰਾਸ (ਪਦਵੀ/ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਹਾਨੀ) ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 15
अतिवृद्धामतिकृशामतिबालाञ्च रोगिणीं न संस्कृतिरिति छ बधे ऽस्य तु इति छ हत्वा पूर्वविधानेन चरेदर्धव्रतं द्विजः
ਅਤਿ ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਅਤਿ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਜਾਂ ਰੋਗੀ ਲਈ ਪੂਰਾ ਸੰਸਕਾਰ-ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਦਵਿਜ ਐਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਪੂਰਵ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ਅਰਧ-ਵ੍ਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 16
ब्राह्मणान् भोजयेच्छक्त्या दद्याद्धेमतिलदिकं मुष्टिचपेटकीलेन तथा शृङ्गादिमोटने
ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ; ਅਤੇ ਮੁੱਕੇ, ਚਪੇੜ, ਕੀਲ/ਖੂੰਟੀ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਹੋਈ ਚੋਟ ਅਤੇ ਸਿੰਗ ਆਦਿ ਟੁੱਟਣ ਦੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ਸੋਨਾ, ਤਿਲ ਆਦਿ ਦਾਨ ਕਰੇ।
Verse 17
लगुडादिप्रहारेण गोबधं तत्र निर्दिशेत् दमेन दामने चैव शकटादौ च योजने
ਉੱਥੇ ਲਾਠੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਨੂੰ ‘ਗੋਵਧ’ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੰਡਯੋਗ ਦੱਸੇ; ਅਤੇ ‘ਦਮ’ ਨਾਮਕ ਜੁਰਮਾਨੇ, ਗਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ, ਅਤੇ ਗੱਡੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੋਤਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ।
Verse 18
स्तम्भशृङ्खलपाशैर् वा मृते पादोनमाचरेत् काष्ठे शान्तपनं कुर्यात् प्राजापत्यन्तु लोष्ठके
ਜੇ ਖੰਭੇ, ਜੰਜੀਰ ਜਾਂ ਫਾਹੇ ਨਾਲ (ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਦੀ) ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਚੌਥਾਈ ਘਟਾ ਕੇ ਕਰੇ। ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਂਤਪਨ ਵਰਤ, ਅਤੇ ਲੋਸ਼ਠ/ਇੱਟ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਵਰਤ ਕਰੇ।
Verse 19
तप्तकृच्छ्रन्तु पाषाणे शस्त्रे चाप्यतिकृच्छ्रकं मार्जारगोधानकुलमण्डूकश्वपतत्रिणः
ਬਿੱਲੀ, ਗੋਧਾ, ਨਕੁਲ, ਮੇਂਡਕ, ਕੁੱਤਾ ਅਤੇ ਪੰਛੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਪਤ-ਕ੍ਰਿਛ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ; ਅਤੇ ਜੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਤਿ-ਕ੍ਰਿਛ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰੇ।
Verse 20
हत्वा त्र्यहं पिवेत् क्षीरं कृच्छ्रं चान्द्रायणं चरेत् व्रतं रहस्ये रहसि प्रकाशे ऽपि प्रकाशकं
ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਦੁੱਧ ਪੀਵੇ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਛ੍ਰ ਤੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਆਚਰੇ—ਇਹ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਗੁਪਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 21
प्राणायामशतं कार्यं सर्वपापापनुत्तये पानकं द्राक्षमधुकं खार्जरन्तालमैक्षवं
ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਸੌ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅੰਗੂਰ, ਮਧੂਕ, ਖਜੂਰ, ਤਾੜ-ਫਲ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਮਿੱਠਾ ਪਾਨਕ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 22
मध्वीकं टङ्कमाध्वीकं मैरेयं नारिकेलजं न मद्यान्यपि मद्यानि पैष्टी मुख्या सुरा स्मृता
ਮਧਵੀਕ, ਟੰਕ-ਮਾਧਵੀਕ, ਮੈਰੇਯ ਅਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਪੇਯ—ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪੇਯ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਦ੍ਯ ਹਨ; ਪਰ ਮੁੱਖ ‘ਸੁਰਾ’ ਅਨਾਜ ਤੋਂ ਬਣੀ ਪੈਸ਼ਟੀ ਮਦਿਰਾ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 23
त्रैवर्णस्य निषिद्धानि पीत्वा तप्त्वाप्यपः शुचिः कणान् वा भक्षयेदब्दं पिण्याकं वा सकृन्निशि
ਤ੍ਰੈਵਰਣ (ਦ੍ਵਿਜ) ਜੇ ਨਿਸ਼ਿਧ ਪੇਯ ਪੀ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕੇਵਲ ਅਨਾਜ ਦੇ ਕਣ ਖਾਏ, ਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪਿੰਯਾਕ (ਖਲੀ) ਲਏ।
Verse 24
सुरापाणापनुत्यर्थं बालवामा जटी ध्वजी अज्ञानात् प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंस्पृष्टमेव च
ਸੁਰਾ ਪੀਣ ਦੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਲਵ੍ਰਤੀ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਕੇ, ਵਾਮ-ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਟਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਧਵਜ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਸੁਰਾ-ਸੰਸਪਰਸ਼ਿਤ ਵਿਣ-ਮੂਤਰ ਖਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਇਹੀ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 25
पुनः संस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः मद्यमाण्डस्थिता आपः पीत्वा सप्तदिनं व्रती
ਤਿੰਨੇ ਦ੍ਵਿਜ ਵਰਣ ਮੁੜ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ। ਮਦ੍ਯ ਦੇ ਮਾਂਡ (ਤਲਛਟ/ਖਮੀਰ) ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਸੱਤ ਦਿਨ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰੇ।
Verse 26
चाण्डालस्य तु पानीयं पीत्वा स्यात् षड्दिनं व्रती चण्डालकूपभाण्डेषु पीत्वा शान्तपनं चरेत्
ਚਾਂਡਾਲ ਦਾ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲੈਣ ਤੇ ਛੇ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚਾਂਡਾਲ ਦੇ ਕੂਏਂ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਵਰਤੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤਪਨ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 27
पञ्चगव्यं त्रिरान्ते पीत्वा चान्त्यजलं द्विजः मत्स्यकण्टकशम्बूकशङ्खशुक्तिकपर्दकान्
ਇੱਕ ਦਵਿਜ ਨਿਯਤ ਅਵਧੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਪੀ ਕੇ ਅਤੇ ਅੰਤ੍ਯਜ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਲ ਵੀ ਲੈ ਕੇ, ਮੱਛੀ ਦੇ ਕੰਡੇ/ਹੱਡੀਆਂ, ਘੋਂਘਾ, ਸ਼ੰਖ, ਸੀਪੀ ਦਾ ਖੋਲ ਅਤੇ ਕੌੜੀਆਂ ਦੇ (ਸੇਵਨ/ਸਪਰਸ਼) ਦੋਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
पीत्वा नवोदकं चैव पञ्चगव्येन शुद्ध्यति शवकूपोदकं पीत्वा त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति
ਨਵੋਦਕ (ਤਾਜ਼ਾ ਪਾਣੀ) ਪੀ ਲੈਣ ਤੇ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਵ-ਕੂਏਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਤੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 29
अन्त्यावसायिनामन्नं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् आपत्काले शूद्रगृहे मनस्तापेन शुद्ध्यति
ਅੰਤ੍ਯਾਵਸਾਇਆਂ ਦਾ ਅੰਨ ਖਾ ਲੈਣ ਤੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਆਪਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਘਰ (ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਤੇ) ਕੇਵਲ ਮਨ ਦੀ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 30
शूद्रभाजनभुक् विप्रः पञ्चगव्यादुपोषितः कन्दुपक्वं स्नेहपक्वं स्नेहं च दधिशक्तवः
ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚੋਂ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਵਿਪ੍ਰ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਦੇ ਆਸਰੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ। (ਅਨੁਮਤ ਆਹਾਰ) ਉਬਲੇ ਕੰਦ-ਮੂਲ, ਘੀ ਵਿੱਚ ਪਕਿਆ ਭੋਜਨ, ਘੀ ਆਪ, ਅਤੇ ਦਹੀਂ ਮਿਲੀ ਸੱਤੂ/ਯਵਾਗੂ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 31
शूद्रादनिन्द्यान्येतानि गुडक्षीररसादिकं अस्नातभुक् चोपवासी दिनान्ते तु जपाच्छुचिः
ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਤੋਂ ਗੁੜ, ਦੁੱਧ, ਫਲ-ਰਸ ਆਦਿ ਲੈਣਾ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤੇ ਖਾਏ, ਉਹ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਜਪ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ।
Verse 32
मूत्रोच्चार्यशुचिर्भुक्त्वा त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति केशकीटावपन्नं च पादस्पृष्टञ्च कामतः
ਮੂਤਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਬਿਨਾਂ ਜੋ ਖਾਏ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਲਾਂ ਜਾਂ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ ਭੋਜਨ ਵੀ ਦੋਸ਼ਯੋਗ ਹੈ।
Verse 33
भ्रूणघ्नावेक्षित्तं चैव सस्पृष्टं वाप्युदक्यया काकाद्यैर् अवलीढं च शुनासंस्पृष्टमेव च
ਭ੍ਰੂਣਘਾਤੀ ਵੱਲੋਂ ਵੇਖਿਆ, ਰਜਸਵਲਾ ਇਸਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਛੂਹਿਆ, ਕਾਂ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਚਾਟਿਆ, ਜਾਂ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਭੋਜਨ/ਨੈਵੇਦ੍ਯ—ਇਹ ਸਭ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 34
गवाद्यैर् अन्नमाघ्रातं भुक्त्वा त्र्यहमुपावसेत् रेतोविण्मूत्रभक्षी तु प्राजापत्यं समाचरेत्
ਗਾਂ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਸੁੰਘਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਨ ਖਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ। ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਵੀਰਯ, ਵਿਸ਼ਠਾ ਜਾਂ ਮੂਤਰ ਖਾਧਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰੇ।
Verse 35
चान्द्रायण नवश्राद्धे पराको मासिके मतः पक्षत्रये ऽतिकृच्छ्रं स्यात् षण्मासे कृच्छ्रमेव च
ਨਵਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੋਸ਼ ਲਈ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਸਿਕ ਕਰਮ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਈ ਪਰਾਕ। ਤਿੰਨ ਪੱਖਾਂ ਤੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਤਿਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ, ਅਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਹੋਣ ਤੇ ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ।
Verse 36
आब्दिके पादकृच्छ्रं स्यादेकाहः पुनराव्दिके पूर्वेद्युर्वार्षिकं श्राद्धं परेद्युः पुनराव्दिकं
ਆਬਦਿਕ ਸ਼ਰਾਧ ਲਈ ‘ਪਾਦਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ’ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਪੁਨਰਾਬਦਿਕ ਲਈ ਇਕ ਦਿਨ ਦਾ ਉਪਵਾਸ/ਵ੍ਰਤ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰੇ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਫਿਰ ਪੁਨਰਾਬਦਿਕ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰੇ।
Verse 37
निषिद्धभक्षणे भुक्ते प्रायश्चित्तमुपोषणं भूस्तृणं लशुनं भुक्त्वा शिशुकं कृच्छ्रमाचरेत्
ਨਿਸ਼ਿਧ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਉਪਵਾਸ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ, ਘਾਹ ਜਾਂ ਲਸਣ ਖਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ‘ਸ਼ਿਸ਼ੁਕ’ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਕਰੇ।
Verse 38
लशुनं गृञ्जनं भुक्त्वेति ङ शिशुकृच्छ्रं समाचरेदिति ख अभोज्यानान्तु भुक्त्वान्नं स्त्रीशूद्रोच्छिष्टमेव च जग्ध्वा मांसमभक्ष्यञ्च सप्तरात्रं पयः पिवेत्
ਲਸਣ ਜਾਂ ਪਿਆਜ਼ ਖਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ‘ਸ਼ਿਸ਼ੁ-ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ’ ਕਰੇ। ਪਰ ਅਭੋਜ੍ਯ ਅੰਨ, ਇਸਤਰੀ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਉੱਛਿਸ਼ਟ, ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਿਧ ਮਾਸ ਖਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਕੇਵਲ ਦੁੱਧ ਪੀਵੇ।
Verse 39
मधु मांसञ्च यो ऽश्नीयाच्छावं सूतकमेव वा प्राजापत्यं चरेत् कृच्छ्रं ब्रह्मचारी यतिर्व्रती
ਜੋ ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਮਾਸ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸ਼ਾਵ/ਸੂਤਕ ਦੀ ਅਸ਼ੌਚ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ (ਭੋਜਨ) ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ-ਯਤੀ ਵਾਂਗ ਵ੍ਰਤੀ ਹੋ ਕੇ ‘ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ’ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰੇ।
Verse 40
अन्ययेन परस्वापहरणं स्तेयमुच्यते मुसलेन हतो राज्ञा स्वर्णस्तेयी विशुद्ध्यति
ਅਨਿਆਇ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਹੜਪ ਕਰਨਾ ‘ਸਤੇਯ’ (ਚੋਰੀ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਚੋਰ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਜੇ ਮੁਸਲ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਉਹ (ਉਸ ਪਾਪ ਤੋਂ) ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 41
अधःशायी जटाधारी पर्णमूलफलाशनः एककालं समश्नानो द्वादशाब्दे विशुद्ध्यति
ਜੋ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਂਵੇ, ਜਟਾਧਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਪੱਤੇ‑ਮੂਲ‑ਫਲ ਖਾਏ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਮਿਤਾਹਾਰ ਕਰੇ—ਉਹ ਐਸੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
रुक्मस्तेयी सुरापश् च ब्रह्महा गुरुतल्पगः स्तेयं कृत्वा सुरां पीत्वा कृच्छ्रञ्चाब्दं चरेन्नरः
ਸੋਨਾ ਚੁਰਾਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ‑ਹੰਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਜਾ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਚੋਰੀ ਕਰਕੇ ਤੇ ਸੁਰਾ ਪੀ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਕ ਸਾਲ ‘ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ’ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 43
मणिमुक्ताप्रवालानां ताम्रस्य रजतस्य च अयस्कांस्योपलानाञ्च द्वादशाहं कणान्नभुक्
ਮਣੀ, ਮੋਤੀ, ਪ੍ਰਵਾਲ, ਤਾਂਬਾ, ਚਾਂਦੀ, ਲੋਹਾ, ਕਾਂਸਾ ਅਤੇ ਪੱਥਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ (ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ) ਬਾਰਾਂ ਦਿਨ ‘ਕਣਾਨ্ন’ ਅਰਥਾਤ ਸਾਦਾ ਅਨਾਜੀ ਆਹਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 44
मनुष्याणान्तु हरणे स्त्रीणां क्षेत्रगृहस्य च वापीकूपतडागानां शुद्धिश्चान्द्रायणं स्मृतं
ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅਪਹਰਨ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਹਰਨ, ਖੇਤ ਜਾਂ ਘਰ ਦੀ ਚੋਰੀ, ਅਤੇ ਕੂਆਂ‑ਬਾਵੜੀ‑ਤਲਾਬ ਆਦਿ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ‘ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ’ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 45
भक्ष्यभोज्यापहरणे यानशय्यासनस्य च पुष्पमूलफलानाञ्च पञ्चगव्यं विशोधनं
ਖਾਣਯੋਗ ਅਤੇ ਪਕਿਆ ਭੋਜਨ ਅਪਹਰਣ (ਜਾਂ ਅਪਵਿਤ੍ਰ) ਹੋ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਵਾਹਨ, ਸੇਜਾ, ਆਸਨ, ਤੇ ਫੁੱਲ‑ਮੂਲ‑ਫਲ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ—ਸ਼ੁੱਧੀ ‘ਪੰਚਗਵ੍ਯ’ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 47
तृणकाष्ठद्रुमाणाञ्च शुष्कान्नस्य गुडस्य च चेलचर्मामिषाणाञ्च त्रिरात्रं स्यादभोजनं
ਜੇ ਕੋਈ ਤ੍ਰਿਣ, ਕਾਠ, ਦਰੱਖ਼ਤ ਆਦਿ (ਅਸ਼ੁੱਧ ਪਦਾਰਥ), ਅਤੇ ਸੁੱਕਾ ਅੰਨ, ਗੁੜ, ਨਾਲ ਹੀ ਕੱਪੜਾ, ਚਮੜਾ ਤੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਅਭੋਜਨ (ਉਪਵਾਸ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 48
पितुः पत्नीञ्च भगिनीमाचार्यतनयान्तथा आचार्याणीं सुतां स्वाञ्च गच्छंश् च गुरुतल्पगः
ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਆਪਣੀ ਭੈਣ, ਆਚਾਰਯ ਦੀ ਧੀ, ਆਚਾਰਯ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਆਪਣੀ ਧੀ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਭੋਗ ਕਰੇ, ਉਹ ‘ਗੁਰੁਤਲਪਗ’ (ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਜ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 49
गुरुतल्पे ऽभिभाष्यैनस्तप्ते पच्यादयोमये शूमीं ज्वलन्तीञ्चाश्लिष्य मृतुना स विशुद्ध्यति
ਗੁਰੁਤਲਪ-ਲੰਘਣ ਦੇ ਪਾਪ ਦੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤਪਤ ਲੋਹੇ ਉੱਤੇ ਦਗਧ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਜਲਦੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਇਸਤਰੀ-ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਮੌਤ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 50
चान्द्रायणान् वा त्रीन्मासानभ्यस्य गुरुतल्पगः एवमेव विधिं कुर्याद् योषित्सु पतितास्वपि
ਜਾਂ ਗੁਰੁਤਲਪਗ ਪੁਰਸ਼ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਪਤਿਤ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਵਿਧੀ (ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ) ਲਾਗੂ ਹੈ।
Verse 51
यत् पुंसः परदारेषु तच्चैनां कारयेद्व्रतं रेतः सिक्त्वा कुमारीषु चाण्डालीषु सुतासु च
ਪਰ-ਇਸਤਰੀ ਗਮਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ ਲਈ ਜੋ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਵਰਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ—ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਕੁਆਰੀਆਂ, ਚਾਂਡਾਲੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੇਤਸ (ਵੀਰਯ) ਦਾ ਸਿੰਚਨ ਕਰਵਾਇਆ ਹੋਵੇ।
Verse 52
सपिण्डापत्यदारेषु प्राणत्यागो विधीयते यत् करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनं द्विजः
ਸਪਿੰਡ ਇਸਤਰੀ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਨੂੰਹ ਨਾਲ ਅਨੈਤਿਕ ਸੰਬੰਧ ਕਰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਣ-ਤਿਆਗ ਹੀ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਦਵਿਜ ਇੱਕ ਰਾਤ ਵੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲੀ ਦਾ ਸੰਗ ਕਰੇ ਤਾਂ ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 53
तद्भैक्ष्यभुग् जपन्नित्यं त्रिभिर्वर्षैर् व्यपोहति पितृव्यदारगमने भ्रातृभार्यागमे तथा
ਉਹ ਭਿੱਖਿਆ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਚਾਚੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਜਾਣ ਅਤੇ ਭਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 54
चाण्डालीं पुक्कसीं वापि स्नुषाञ्च भगिनीं सखीं मातुः पितुः स्वसारञ्च निक्षिप्तां शरणागतां
ਚਾਹੇ ਚਾਂਡਾਲੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੁੱਕਸੀ, ਜਾਂ ਨੂੰਹ, ਭੈਣ, ਸਖੀ, ਅਤੇ ਮਾਂ ਜਾਂ ਪਿਉ ਦੀ ਭੈਣ—ਜੋ ਤਿਆਗੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਹੋ ਕੇ ਆਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 55
मातुलानीं स्वसारञ्च सगोत्रामन्यमिच्छतीं शिष्यभार्यां गुरोर्भार्यां गत्वा चान्द्रायणञ्चरेत्
ਮਾਤੁਲਾਨੀ (ਮਾਮੇ ਦੀ ਪਤਨੀ), ਆਪਣੀ ਭੈਣ, ਸਗੋਤ੍ਰ ਇਸਤਰੀ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕਰਨ ਤੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It defines killing as any act whose result is prāṇa-viyoga—separation of the life-breath—emphasizing outcome-based culpability alongside agency (direct or indirect).
The expiation should be prescribed after assessing deśa (place), kāla (time), śakti (capacity), and the specific nature/weight of the sin, selecting the stated niṣkṛti appropriate to that case.
The chapter repeatedly deploys Kṛcchra/Ati-kṛcchra/Tapta-kṛcchra, Prājāpatya, Parāka, and Cāndrāyaṇa, along with pañcagavya, fasting, japa, and prāṇāyāma as modular tools.