Adhyaya 159
Purification Concerning the Unsanctified (Asaṃskṛta) and Related Cases (असंस्कृतादिशौचम्)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ (ਯਥਾਵਿਧੀ ਸੰਸਕਾਰ-ਯੁਕਤ) ਅਤੇ ਅਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਮਰਨੋਂਪਰੰਤ ਫਲ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਹਰਿ-ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਸਵਰਗ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੋਖ ਵੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਹੈ। ਗੰਗਾ-ਸੰਬੰਧੀ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ—ਅਸਥੀ-ਕਸ਼ੇਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਥੀਆਂ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ, ਉਨਾ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਵਰਗਵਾਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪਤਿਤਾਂ ਲਈ ਵਿਧੀ-ਨਿਸ਼ੇਧ ਦੱਸ ਕੇ ਵੀ, ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਪਤਿਤ ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਨਾਰਾਇਣ-ਬਲੀ ਨੂੰ ਅਨੁਗ੍ਰਹ-ਰੂਪ ਉਪਾਅ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮੌਤ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ, ਸੰਸਾਰੀ ਲਗਾਵਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਪਰਲੋਕ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਹੀ ਸਾਥੀ (ਯਮ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਲੇਖ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਰਮ ਦੀ ਅਟੱਲਤਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਚੱਕਰ, ਕੱਪੜੇ ਬਦਲਣ ਵਾਂਗ ਪੁਨਰਜਨਮ, ਅਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਸੰਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ੋਕ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे स्रावाद्यशौचं नाम अष्टपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथैकोनषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः असंस्कृतादिशौचं पुष्कर उवाच संस्कृतस्यासंस्कृतस्य स्वर्गो मोक्षो हरिम्मृतेः अस्थ्नाङ्गङ्गाम्भसि क्षेपात् प्रेतस्याभ्युदयो भवेत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗ્નੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਸ੍ਰਾਵਾਦ੍ਯਾਸ਼ੌਚ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਅਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ‘ਅਸੰਸਕ੍ਰਿਤਾਦਿ-ਸ਼ੌਚ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਉਨਾਹਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਅਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਹਰਿ-ਸਮਰਨ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ ਦਾ ਅਭ੍ਯੁਦਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
आपात इति ख , छ च अननेप्येवमेवं स्यादित्यादिः, भोक्तुरेकमहोन्यथेत्यन्तः पाठः घ , झ , ञ पुस्तकत्रयेषु नास्ति गङ्गातोये नरस्यास्थि यावत्तावद्दिवि स्थतिः आत्मनस्त्यागिनां नास्ति पतितानां तथा क्रिया
ਪਾਠਾਂਤਰ-ਟਿੱਪਣੀ: ਖ ਅਤੇ ਛ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ‘ਆਪਾਤ…’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਅਨਨੇਪ੍ਯੇਵਮੇਵੰ ਸ੍ਯਾਦ…’ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ਅਤੇ ਅੰਤ ਦਾ ‘ਭੋਕ੍ਤੁਰੇਕਮਹੋऽਨ੍ਯਥਾ’ ਪਾਠ ਘ, ਝ, ਞ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। — ਸ਼ਲੋਕ: ਗੰਗਾ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਸਥੀ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਸਮਾਂ ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਤਮ-ਤਿਆਗੀ (ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਅਤੇ ਪਤਿਤਾਂ ਲਈ ਅਜਿਹੀ ਕ੍ਰਿਆ (ਅੰਤ੍ਯੇਸ਼ਟੀ ਆਦਿ) ਵਿਹਿਤ ਨਹੀਂ।
Verse 3
तेषामपि तथा गाङ्गे तोये ऽस्थ्नां पतनं हितं तेषां दत्तं जलं चान्नं गगने तत् प्रलीयते
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਅਸਥੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਲ ਤੇ ਅੰਨ (ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ) ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
अनुग्रहेण महता प्रेतस्य पतितस्य च नारायणबलिः कार्यस्तेनानुग्रहमश्नुते
ਵੱਡੀ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ ਅਤੇ ਪਤਿਤ ਲਈ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ-ਬਲੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 5
अक्षयः पुण्डरीकाक्षस्तत्र दत्तं न नश्यति पतनात्रायते यस्मात् तस्मात् पात्रं जनार्दनः
ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ਸ਼ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਅਖ਼ਯ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜਨਾਰਦਨ ਹੀ ਪਰਮ ਪਾਤਰ ਹੈ।
Verse 6
पततां भुक्तिमुक्त्यादिप्रद एको हरिर्ध्रुवं दृष्ट्वा लोकान् म्रियमाणान् सहायं धर्ममाचरेत्
ਪਤਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਗ, ਮੁਕਤੀ ਆਦਿ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਹਰੀ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸਵੰਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਹਾਇਕ ਵਜੋਂ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 7
मृतो ऽपि बान्धवः शक्तो नानुगन्तुं नरं मृतं जायावर्जं हि सर्वस्य याम्यः पन्था विभिद्यते
ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਮਰੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਭ ਦਾ ਯਾਮ੍ਯ ਪੰਥ (ਯਮ-ਮਾਰਗ) ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
धर्म एको व्रजत्येनं यत्र क्वचन गामिनं श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकं
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਿਤੇ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕੱਲ੍ਹ ਦਾ ਕੰਮ ਅੱਜ ਕਰ, ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਕਰ।
Verse 9
न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतः वास्य न वा कृतं क्षेत्रापणगृहासक्तमन्यत्रगतमानसं
ਮੌਤ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ—ਕੰਮ ਹੋਏ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਏ ਹੋਣ। ਜੋ ਖੇਤਾਂ, ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਘਰਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਹੋਰ ਥਾਂ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 10
वृकीवीरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति न कालस्य प्रियः कश्चिद् द्वेष्यश्चास्य न विद्यते
(ਵ੍ਰਕੀਵੀਰਣ ਤੱਕ) ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ ਮੌਤ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਲ ਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਵੈਰੀ।
Verse 11
आयुष्ये कर्मणि क्षीणे प्रसह्य हरिते जनं नाप्राप्तकालो म्रियते बिद्धः शरशतैर् अपि
ਜਦੋਂ ਆਯੁ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਕਾਲ ਬਲਪੂਰਵਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਉਹ ਸੈਂਕੜੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ।
Verse 12
कुशाग्रेणापि संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति पन्था विभज्यते इति ग धर्म एवेति ज औषधानि न मन्त्राद्यास्त्रायन्ते मृत्युनान्वितं
ਕੁਸ਼ ਦੇ ਅਗਰ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਛੂਹ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਲ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—‘ਰਾਹ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ’ (ਅਰਥਾਤ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗਤੀ ਨਿਯਤ ਹੈ); ਅਸਲ ਰੱਖਿਆ ਧਰਮ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਵਾਈਆਂ ਨਹੀਂ ਬਚਾਉਂਦੀਆਂ, ਨਾ ਮੰਤ੍ਰ ਆਦਿ—ਜੋ ਮੌਤ ਨਾਲ ਜੁੜ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ।
Verse 13
वत्सवत् प्राकृतं कर्म कर्तारं विन्दति ध्रुवं अव्यक्तादि व्यक्तमध्यमव्यक्तनिधनं जगत्
ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਕਰਮ ਬੱਛੜੇ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆਪਣੇ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਅਕਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਅਵ੍ਯਕਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
कौमारादि यथा देहे तथा देहान्तरागमः नवमन्यद्यथा वस्त्रं गृह्णात्येवं शरीरिकं
ਜਿਵੇਂ ਇਸੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਆਦਿ ਦਸ਼ਾਵਾਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੋਰ ਦੇਹ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਨਵਾਂ, ਵੱਖਰਾ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਹੋਰ ਦੇਹ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
देही नित्यमबध्यो ऽयं यतः शोकं ततस्त्यजेत्
ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਅਬੱਧ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It recommends Narāyaṇa-bali as an act of great compassion, presenting it as a grace-conferring rite even for those otherwise considered ritually problematic.
It reframes rites within a mokṣa-oriented ethic: cultivate Dharma urgently, detach from worldly procrastination, remember Hari at death, understand karma and rebirth, and abandon grief by recognizing the Self’s essential non-bondage.