Adhyaya 153
Chapter 153 — Brahmacarya-āśrama-dharma (The Dharma of the Student Stage)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਧਰਮ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਚੱਕਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਜੋਂ ਦੱਸ ਕੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਉਤਥਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਰਿਤੁ-ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਗਰਭਾਧਾਨ/ਗਰਭ-ਸੰਸਕਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਧੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਜਨਮ-ਸੰਸਕਾਰ—ਸੀਮੰਤ, ਜਾਤਕਰਮ, ਨਾਮਕਰਮ—ਅਤੇ ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮਕਰਨ ਦੀ ਰੀਤ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਚੂੜਾਕਰਮ ਆਦਿ ਅਤੇ ਵਰਣ ਤੇ ਉਮਰ-ਸੀਮਾ ਮੁਤਾਬਕ ਉਪਨਯਨ ਦਾ ਸਮਾਂ; ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਮੇਖਲਾ, ਅਜਿਨ, ਡੰਡਾ, ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਉਪਵੀਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਹੈ। ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਕਰਤੱਬ—ਸ਼ੌਚ, ਸਦਾਚਾਰ, ਅਗਨੀ-ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ—ਉਲਲੇਖਿਤ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਪ੍ਰਤੀਕਤਾ, ਨਿੱਤ ਆਹੁਤੀ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਅਤੇ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ, ਹਿੰਸਾ, ਪਰ-ਨਿੰਦਾ, ਅਸ਼ਲੀਲ ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ੇਧ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੇਦ-ਸਵੀਕਾਰ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਸਮਾਵਰਤਨ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਗਿਆਨ-ਵ੍ਰਤ ਵਜੋਂ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे गृहस्थवृत्तयो नाम व्रिपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथ त्रिपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः ब्रह्मचर्याश्रमधर्मः पुष्कर उवाच धर्ममाश्रमिणां वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु षोडशर्तुनिशा स्त्रीणामाद्यस्तिस्रस्तु गर्हिताः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗ્નੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਗ੍ਰਿਹਸਥਵ੍ਰਿੱਤਯਃ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਬਾਵਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਇੱਕ ਸੌ ਤਿਰਪਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਸੁਣੋ, ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ‘ਤੁ-ਰਾਤਾਂ’ (ਉਰਵਰ ਰਾਤਾਂ) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਨਿੰਦਿਤ ਹਨ।
Verse 2
व्रजेद्युग्मासु पुत्रार्थी कर्माधानिकमिष्यते गर्भस्य स्पष्टताज्ञाने सवनं स्पन्दनात् पुरा
ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ (ਤੁ-ਕਾਲ ਦੀਆਂ) ਜੁਗਮ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ (ਪਤਨੀ ਕੋਲ) ਜਾਵੇ; ਉਸ ਲਈ ਗਰਭਾਧਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ‘ਆਧਾਨਿਕ ਕਰਮ’ ਵਿਹਿਤ ਹੈ। ਗਰਭ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਜਾਣਨ ਲਈ, ਭ੍ਰੂਣ ਦੀ ਹਿਲਚਲ/ਸਪੰਦਨ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਸਵਨ’ (ਨਿਯਤ ਵਿਧੀ) ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 3
षष्ठे ऽष्टमे वा सीमन्तं पुत्रीयं नामभं शुभं अच्छिन्ननाड्यां कर्तव्यं जातकर्म विचक्षणैः
ਛੇਵੇਂ ਜਾਂ ਅੱਠਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਸੀਮੰਤ-ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੰਤਾਨ-ਪ੍ਰਦ ਸ਼ੁਭ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਨਾਲ਼ੀ ਕੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਾਤਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 4
अशौचे तु व्यतिक्रान्ते नामकर्म विधीयते शर्मान्तं ब्राह्मस्योक्तं वर्मान्तं क्षत्रियस्य तु
ਅਸ਼ੌਚ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੇ ਨਾਮਕਰਮ (ਨਾਮਕਰਨ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ‘-ਸ਼ਰਮਨ’ ਅੰਤ ਵਾਲਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰੀ ਲਈ ‘-ਵਰਮਨ’ ਅੰਤ ਵਾਲਾ ਨਾਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ।
Verse 5
गुप्तदासात्मकं नाम प्रशस्तं वैश्यशूद्रयोः शर्मान्तं ब्रह्मणस्योक्तं वर्मान्तं क्षत्रियस्य च
ਵੈਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ‘-ਗੁਪਤ’ ਜਾਂ ‘-ਦਾਸ’ ਵਾਲਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ‘-ਸ਼ਰਮਨ’ ਅੰਤ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰੀ ਲਈ ‘-ਵਰਮਨ’ ਅੰਤ ਵਾਲਾ ਨਾਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 6
गुप्तदासात्मकं नाम प्रशस्तं वैश्यशूद्रयोः बालं निवेदयेद्भर्त्रे तव पुत्रो ऽयमित्युत
ਵੈਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ‘-ਗੁਪਤ’ ਜਾਂ ‘-ਦਾਸ’ ਕਿਸਮ ਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਤੀ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਹੋ—“ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।”
Verse 7
यथाकुलन्तु चूडाकृद् ब्राह्मणस्योपनायनं गर्भाष्टमे ऽष्टमे वाब्दे गर्भादेकादशे नृपे
ਕੁਲ-ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਚੂੜਾਕਰਮ (ਮੁੰਡਨ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਉਪਨਯਨ ਗਰਭ-ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਠਵੇਂ ਸਾਲ—ਜਾਂ ਜਨਮ-ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਠਵੇਂ ਸਾਲ—ਅਥਵਾ ਗਰਭ ਤੋਂ ਗਿਆਰਵੇਂ ਸਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 8
गर्भात्तु द्वादशे वैश्ये षोडशाब्दादितो न हि मुञ्जानां वल्कलानान्तु क्रमान्मौज्ज्याः प्रकीर्तिताः
ਵੈਸ਼੍ਯ ਲਈ ਗਰਭ-ਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਸਾਲ ਉਪਨਯਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਸਾਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ (ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ) ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੌਂਜੀ (ਪਵਿੱਤਰ ਮੇਖਲਾ) ਮੁੰਜ ਘਾਹ ਅਤੇ ਵਲਕਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 9
मार्गवैयाध्रवास्तानि चर्माणि व्रतचारिणां पर्णपिप्पलविल्वानां क्रमाद्दण्डाः प्रकीर्तिताः
ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮ੍ਰਿਗ (ਹਿਰਣ) ਅਤੇ ਵਿਆਘ੍ਰ (ਬਾਘ) ਦੇ ਚਮੜੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਡੰਡ ਪਰਨ (ਪਲਾਸ਼), ਪਿੱਪਲ (ਅਸ਼ਵੱਥ) ਅਤੇ ਬਿਲਵ ਦੇ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਬਣੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 10
केशदेशललाटास्यतुल्याः प्रोक्ताः क्रमेण तु अवक्राः सत्वचः सर्वे नाविप्लुष्टास्तु दण्डकाः
ਉਹ ਡੰਡ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਸ਼-ਦੇਸ਼, ਲਲਾਟ ਅਤੇ ਮੁਖ ਦੇ ਮਾਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਭ ਡੰਡ ਸਿੱਧੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਛਾਲ ਵਾਲੇ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਡੰਡਕ ਨਾ ਫੋਲੇ ਪਏ ਹੋਣ, ਨਾ ਸੜੇ ਹੋਏ।
Verse 11
वासोपवीते कार्पासक्षौमोर्णानां यथाक्रमं आदिमध्यावसानेषु भवच्छब्दोपलक्षितं
ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਉਪਵੀਤ ਦੇ ਬਾਰੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਪਾਹ, ਖ਼ੌਮ (ਲਿਨਨ/ਸਣ) ਅਤੇ ਉਨ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਬੋਲਚਾਲ ਦੇ ਆਰੰਭ, ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਭਵਤ੍’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਆਦਰ-ਸੂਚਕ ਸੰਬੋਧਨ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
प्रथमं तत्र भ्हिक्षेत यत्र भिक्षा ध्रुवं भवेत् स्त्रीणाममन्त्रतस्तानि विवाहस्तु समन्त्रकः
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਭਿੱਖ ਮੰਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਭਿੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਿਲੇ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ ਵੇਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਵਿਆਹ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 13
उपनीय गुरुः शिष्यं सिक्षयेच्छौचमादितः आचारमग्निकार्यं च सन्ध्योपासनमेव च
ਉਪਨਯਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੌਚ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਸਦਾਚਾਰ, ਅਗਨਿਕਾਰਜ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਵੇ।
Verse 14
आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः श्रियं प्रत्यङ्मुखी भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते उदङ्मुखः
ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਆਯੁ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਯਸ਼, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ‘ਤ’—ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚਾ ਕ੍ਰਮ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
सायं प्रातश् च जुहुयान् नामेध्यं व्यस्तहस्तकं मधु मांस जनैः सार्धं गीतं नृत्यञ्च वै त्यजेत्
ਸ਼ਾਮ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਹੋਮ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਬੇਤਰਤੀਬ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਅਨੁਚਿਤ ਕਰਮ, ਮਧੁ ਤੇ ਮਾਸ, ਭੋਗ ਲਈ ਲੋਕ-ਸੰਗਤ, ਅਤੇ ਗੀਤ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰੇ।
Verse 16
नृत्यञ्च वर्जयेदिति ख , ग , घ , ङ , छ , ञ , ट च सायं प्रातश्चेत्यादिः, नृत्यञ्च वै त्यजेदित्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति हिंसाम्परापवादं च अश्लीलं च विशेषतः दण्डादि धारयेन्नष्टमप्सु क्षिप्त्वान्यधारणं
‘ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਤੋਂ ਬਚੇ’—ਇਹ ਪਾਠ ਕੁਝ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ; ‘…ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਤਿਆਗੇ’ ਵਾਲਾ ਅੰਤ ਜ-ਪ੍ਰਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਹਿੰਸਾ, ਪਰ-ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੇ। ਡੰਡ ਆਦਿ ਧਾਰਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ ਹੋਰ ਧਾਰਨ ਕਰੇ।
Verse 17
वेदस्वीकरणं कृत्वा स्रायाद्वै दत्तदक्षिणः
ਵੇਦ ਦਾ ਵਿਧਿਵਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਸਮਾਪਤੀ-ਕਰਮ ਵਜੋਂ ਸਨਾਨ ਕਰੇ।
Frequently Asked Questions
It specifies saṃskāra sequencing and technical constraints—timing for sīmanta and upanayana, varṇa-linked naming suffixes, and standardized materials and quality-controls for the student’s girdle, skins, and staff.
By treating disciplined study, purity, sandhyā worship, and restraint as a single vow-structure: regulated conduct stabilizes the senses, supports Vedic learning, and aligns daily life with ṛta/dharma, thereby serving both social duty and liberation.