Adhyaya 166

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नानाधमा नाम पञ्चषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ षट्षष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः वर्णधर्मादिकथनं पुष्कर उवाच वेदस्मार्तं प्रवक्ष्यामि धर्मं वै पञ्चधा स्मृतं वर्णत्वमेकमाश्रित्य यो ऽधिकारः प्रवर्तते

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਨਾਨਾਧਮਾ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਪੈਂਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਇੱਕ ਸੌ ਛਿਆਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—‘ਵਰਨਧਰਮ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਣਨ’। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਵੇਦ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ, ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਅਰਥਾਤ ਇਕੋ ਵਰਨ-ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਜੋ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਪ੍ਰਵਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 2

धर्मं वै परमामृतमिति ख , छ च वर्णधर्ंअः स विज्ञ्येयो यथोपनयनन्त्रिषु यस्त्वाश्रमं समाश्रित्य पदार्थः संविधीयते

‘ਧਰਮ ਹੀ ਪਰਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ’—ਇਉਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਉਪਨਯਨ-ਤੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਵਰਨਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਜਿਸ ਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਜੋ ਨਿਯਤ ਆਚਰਨ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮਧਰਮ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧੀ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 3

उक्त आश्रमधर्मस्तु भिन्नपिण्डादिको यथा उभयेन निमित्तेन यो विधिः सम्प्रवर्तते

ਆਸ਼ਰਮਧਰਮ ਕਹੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਿੰਨਪਿੰਡ ਆਦਿ ਕਰਮ ਵੀ ਸਮਝਣਯੋਗ ਹਨ—ਅਰਥਾਤ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤਾਂ ਕਰਕੇ ਜੋ ਵਿਧੀ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਹੈ।

Verse 4

नैमित्तिकः स विज्ञेयः प्रायश्चित्तविधिर्यथा ब्रह्मचारी गृही चापि वानप्रस्थो यतिर् नृप

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਜਾਂ ਯਤੀ—ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਨੈਮਿੱਤਿਕ’ (ਨਿਮਿੱਤ-ਜਨਿਤ) ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 5

उक्त आश्रमधर्मस्तु धर्मः स्यात् पञ्चधा परः षाड्गुण्यस्याभिधाने यो दृष्टार्थः स उदाहृतः

ਜੋ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਪਰ’ (ਉੱਚ) ਧਰਮ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ਾਡਗੁਣ੍ਯ (ਛੇ ਨੀਤੀਆਂ) ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਰਥ (ਪ੍ਰਤੱਖ ਲਾਭ ਵਾਲਾ) ਹੈ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 6

स त्रेधा मन्त्रयागाद्यदृष्टार्थ इति मानवाः उभयार्थो व्यवहारस्तु दण्डधारणमेव च

ਉਹ (ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਯਾਸ) ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ, ਯਾਗ-ਪੂਜਾ ਆਦਿ; ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਰਥ’ (ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਫਲ ਲਈ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਵ੍ਯਵਹਾਰ (ਨਿਆਂਕ ਕਾਰਵਾਈ) ਦੋਵੇਂ ਉਦੇਸ਼ ਸਾਧਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੰਡ-ਧਾਰਣ (ਦੰਡ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ) ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ।

Verse 7

तुल्यार्थानां विकल्पः स्याद् यागमूलः प्रकीर्तितः वेदे तु विहितो धर्मः स्मृतौ तादृश एव च

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਅਰਥ (ਅਤੇ ਫਲ) ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਲਪ (ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੋਣ) ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਯਾਗ-ਮੂਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਜੋ ਧਰਮ ਵਿਹਿਤ ਹੈ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ।

Verse 8

अनुवादं स्मृतिः सूते कार्यार्थमिति मानवाः गुणार्थः परिसङ्ख्यार्थो वानुवादो विशेषतः

ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ‘ਅਨੁਵਾਦ’ ਨੂੰ ਕਾਰਜਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪੁਨਰ-ਕਥਨ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—(1) ਗੁਣਾਰਥ, (2) ਪਰਿਸੰਖਿਆਰਥ।

Verse 9

विशेषदृष्ट एवासौ फलार्थ इति मानवाः स्यादष्टचत्वारिंशद्भिः संस्कारैर् ब्रह्मलोकगः

ਇਹ ਫਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ; ਹੇ ਮਨੁੱਖੋ, ਅੱਠਚਾਲੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनः ततः जातकर्म नामकृतिरन्नप्राशनचूडकं

ਗਰਭਾਧਾਨ, ਪੁੰਸਵਨ, ਫਿਰ ਸੀਮੰਤੋন্নਯਨ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਤਕਰਮ, ਨਾਮਕ੍ਰਿਤੀ (ਨਾਮਕਰਨ), ਅੰਨਪ੍ਰਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਚੂਡਾਕਰਮ (ਮੁੰਡਨ)।

Verse 11

संस्कारश्चोपनयनं वेदव्रतचतुष्टयं स्नानं स्वधर्मचारिण्या योगः स्याद्यज्ञपञ्चकं

ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਨਯਨ, ਚਾਰ ਵੇਦ-ਵ੍ਰਤ, ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧਿ-ਸਨਾਨ, ਯੋਗ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਯਜ್ಞਾਂ ਦਾ ਪੰਚਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

Verse 12

धर्म एष सनातन इति ङ अर्थवादं स्मृतिः सूत इति ख , छ च वार्थवादो विशेषत इति ख , छ च देवयज्ञः पितृयज्ञो मनुष्यभूतयज्ञकौ ब्रह्मयज्ञः सप्तपाकयज्ञसंस्थाः पुरो ऽष्टकाः

“ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ”—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਸੂਤ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਅਰਥਵਾਦ (ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਤਮਕ/ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਉਕਤੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਰਥਵਾਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯਜ्ञ ਹਨ—ਦੇਵਯਜ्ञ, ਪਿਤ੍ਰਯਜ्ञ, ਮਨੁੱਖਯਜ्ञ ਅਤੇ ਭੂਤਯਜ्ञ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਯਜ्ञ। ਪਾਕਯਜ्ञ-ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸੱਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਪੁਰੋ’ਸ਼ਟਕਾ ਨਾਮਕ ਕਰਮ ਵੀ ਹਨ।

Verse 13

पार्वणश्राद्धं श्रावण्याग्रहायणी च चैत्र्यपि आश्वयुजी सप्तहविर्यज्ञसंस्थास्ततः स्मृताः

ਪਾਰਵਣ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਸ਼੍ਰਾਵਣੀ, ਆਗ੍ਰਹਾਯਣੀ, ਚੈਤਰੀ ਅਤੇ ਆਸ਼ਵਯੁਜੀ—ਇਹ ਹਵਿਰਯਜ्ञਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਸਥਾਪਿਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਸਮ੍ਰਿਤ ਹਨ।

Verse 14

अग्न्याधेयमग्निहोत्रं दर्शः स्यात् पशुबन्धकः चातुर्मास्याग्रहायेष्टिर्निरूढः पशुबन्धकः

ਅਗਨਿਆਧਾਨ ਅਤੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਮ ਹਨ। ਦਰਸ਼ ਯੱਗ ਨੂੰ ਪਸ਼ੁਬੰਧ (ਪਸ਼ੂ-ਆਹੁਤੀ) ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ, ਆਗ੍ਰਹਾਯਣੇਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਨਿਰੂਢ ਵੀ ਪਸ਼ੁਬੰਧ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 15

सौत्रामणिसप्तसोमसंस्थाग्निष्टोम आदितः अत्यग्निष्टोम उक्थश् च षोडशी वाजपेयकः

ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਸੋਮ-ਯੱਗ ਸੱਤ ਸੋਮਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸੌਤ੍ਰਾਮਣੀ, ਅਤ੍ਯਗਨਿਸ਼ਟੋਮ, ਉਕਥ੍ਯ, ਸ਼ੋਡਸ਼ੀ ਅਤੇ ਵਾਜਪੇਯ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

Verse 16

अतिरात्रास् तथा स्तोम अष्टौ चात्मगुणास्ततः दया क्षमानसूया च अनायासो ऽथ मङ्गलं

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸਤੋਮ-ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ; ਫਿਰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੱਠ ਗੁਣ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ—ਦਇਆ, ਖ਼ਿਮਾ, ਅਨਸੂਯਾ (ਦ੍ਵੇਸ਼-ਰਹਿਤਤਾ), ਅਨਾਯਾਸ (ਅਕਲੇਸ਼) ਅਤੇ ਮੰਗਲ (ਸ਼ੁਭਤਾ) ਆਦਿ।

Verse 17

अकार्पण्यास्पृहाशौचं यस्यैते स परं व्रजेत् प्रचारे मैथुने चैव प्रस्रावे दन्तधावने

ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਕਾਰਪਣ੍ਯ (ਕੰਜੂਸੀ ਦਾ ਅਭਾਵ), ਅਸਪ੍ਰਿਹਾ (ਲਾਲਸਾ-ਰਹਿਤਤਾ) ਅਤੇ ਸ਼ੌਚ (ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ) ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਲਣ-ਫਿਰਣ, ਮੈਥੁਨ, ਮੂਤਰ-ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਦੰਤਧਾਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਨਿਯਮ ਪਾਲਣਯੋਗ ਹਨ।

Verse 18

स्नानभोजनकाले च पट्सु मौनं समाचरेत् पुनर्दानं पृथक्पानमाज्येन यपसा निशि

ਸਨਾਨ ਵੇਲੇ, ਭੋਜਨ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨਿਆਂ ਮੌਨ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਵਧੂ ਦਾਨ ਵੀ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੀ ਨਾਲ, ਯਪਸ-ਵ੍ਰਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੱਖਰਾ ਪਾਨ ਕਰੇ।

Verse 19

दन्तच्छेदनमुष्णं च सप्त शक्तुषु वर्जयेत् स्नात्वा पुष्पं न गृह्णीयाद् देवायोग्यन्तदीरितं

ਸੱਤ ਸ਼ਕਤੁ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦੰਤਛੇਦਨ (ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ) ਅਤੇ ਗਰਮ (ਜਲ/ਆਹਾਰ) ਦਾ ਸੇਵਨ ਵਰਜਿਤ ਹੈ। ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫੁੱਲ ਨਾ ਤੋੜੋ; ਇਹ ਦੇਵ-ਅਰਪਣ ਲਈ ਅਯੋਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 20

अन्यगोत्रोप्यसम्बद्धः प्रेतस्याग्निन्ददाति यः पिण्डञ्चोदकदानञ्च स दशाहं समापयेत्

ਹੋਰ ਗੋਤ ਦਾ, ਬੇਸਬੰਧ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਜੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਨੂੰ ਚਿਤਾ-ਅਗਨੀ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਤੇ ਉਦਕ-ਦਾਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਸਾਹ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 21

उदकञ्च तृणं भस्म द्वारम्पन्थास्तथैव च अग्न्याधानमग्निहोत्रमिति ख , छ च अन्यगोत्रो ऽन्यसम्बन्ध इति ख , घ , ञ च एभिरन्तरितं कृत्वा पङ्क्तिदोषो न विद्यते

ਜੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾਣੀ, ਘਾਹ, ਰਾਖ, ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਜਾਂ ਰਾਹ ਰੱਖ ਕੇ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਅਗਨਿਆਧਾਨ ਤੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵੀ ਅੰਤਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ‘ਪੰਕਤੀ-ਦੋਸ਼’ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੇ ਗੋਤ ਜਾਂ ਵੱਖਰੇ ਸੰਬੰਧ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਜਿਹਾ ਅੰਤਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਪੰਕਤੀ-ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 22

पञ्च प्राणाहुतीर्दद्यादनामाङ्गुष्ठयोगतः

ਅਨਾਮਿਕਾ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਯੋਗ (ਮੁਦਰਾ) ਨਾਲ ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ-ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।