Adhyaya 167
Ayuta–Lakṣa–Koṭi Fire-offerings (अयुतलक्षकोटिहोमाः) — Graha-yajña Vidhi
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ‘ਗ੍ਰਹ-ਯਜ੍ਞ’ ਦੀ ਵਿਧੀ ਮੁੜ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਵਿਜੈ ਲਈ ਹੈ। ਉਹ ਹੋਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮਾਪ—ਅਯੁਤ (10,000), ਲੱਖ (100,000) ਅਤੇ ਕੋਟਿ (10,000,000)—ਦੱਸ ਕੇ ਅਗਨੀ-ਕੁੰਡ ਤੋਂ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਧਿਦੇਵਤਾ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ, ਕਾਠ-ਸਮਿਧਾ-ਹਵਿਸ਼੍ਯ ਮਿਸ਼ਰਣ, 108 ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਤੇ 108 ਕੁੰਭ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ, ਵਸੋਧਾਰਾ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਮੰਤ੍ਰ—ਮਹਾਦੇਵਾਂ, ਨਵਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਾਨ (ਸੋਨਾ, ਗਾਂ, ਜ਼ਮੀਨ, ਰਤਨ, ਵਸਤ੍ਰ, ਸ਼ਯ੍ਯਾ) ਨਾਲ ਫਲ-ਸਿੱਧੀ ਜੋੜੀ ਗਈ ਹੈ; ਯੁੱਧ-ਵਿਜੈ, ਵਿਆਹ, ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਆਦਿ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਲੱਖ/ਕੋਟਿ ਹੋਮ ਲਈ ਕੁੰਡ ਦੇ ਮਾਪ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਕਲਪ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਕਰਮ ਸਮੇਤ ਅਭਿਚਾਰ/ਵਿਦ੍ਵੇਸ਼ਣ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਰਮ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਸਮਨ੍ਵਯ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे वर्णधर्मादिर्नाम षट्षष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ सप्तषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अयुतलक्षकोटिहोमाः अग्निर् उवाच श्रीशान्तिविजयाद्यर्थं ग्रहयज्ञं पुनर्वदे ग्रहयज्ञो ऽयुतहोमलक्षकोट्यात्मकस्त्रिधा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਵਰਣਧਰਮ ਆਦਿ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਛਿਆਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਇੱਕ ਸੌ ਸੜਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਅਯੁਤ-ਲੱਖ-ਕੋਟਿ ਹੋਮ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼੍ਰੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਵਿਜੈ ਆਦਿ ਲਈ ਮੈਂ ਗ੍ਰਹ-ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਗ੍ਰਹ-ਯਜ੍ਞ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਅਯੁਤ (ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ), ਲੱਖ (ਇੱਕ ਲੱਖ) ਅਤੇ ਕੋਟਿ (ਇੱਕ ਕਰੋੜ) ਹੋਮ-ਪਰਿਮਾਣ ਵਾਲਾ।
Verse 2
वेदेरैशे ह्य् अग्निकुण्डाद् ग्रहानावाह्य मण्डले सौम्ये गुरुर्बुधश् चैशे शुक्रः पूर्वदले शशी
ਵੇਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਗਨਿਕੁੰਡ ਤੋਂ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰੇ। ਸੌਮ੍ਯ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇ ਬੁੱਧ; ਪੂਰਬੀ ਦਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਸ਼ਸ਼ੀ (ਚੰਦਰਮਾ) ਰੱਖੇ।
Verse 3
आग्नेये दक्षिणे भौमो मध्ये स्याद्भास्करस् तथा शनिराप्ये ऽथ नैरृत्ये राहुः केतुश् च वायवे
ਆਗਨੇਯ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਭੌਮ (ਮੰਗਲ) ਰੱਖੋ; ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਹੋਵੇ। ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀ; ਫਿਰ ਨੈਰਿਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਰਾਹੂ ਅਤੇ ਵਾਯਵ੍ਯ ਵਿੱਚ ਕੇਤੂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।
Verse 4
ईशश्चोमा गुहो विष्णुर्ब्रह्मेन्द्रौ यमकालकौ चित्रगुप्तश्चाधिदेवा अग्निरापः क्षितिर्हरिः
ਈਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਅਤੇ ਉਮਾ, ਗੁਹ (ਸਕੰਦ), ਵਿਸ਼ਣੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰ, ਯਮ ਅਤੇ ਕਾਲ, ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ—ਇਹ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਯਾਦ ਕਰਨਯੋਗ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ, ਆਪਹ (ਜਲ), ਖ਼ਿਤੀ (ਧਰਤੀ) ਅਤੇ ਹਰੀ ਵੀ।
Verse 5
इन्द्र ऐन्द्री देवता च प्रजेशो ऽहिर्विधिः क्रमात् एते प्रत्यधिदेवाश् च गणेशो दुर्गयानिलः
ਇੰਦਰ, ਐਂਦਰੀ ਦੇਵੀ, ਪ੍ਰਜੇਸ਼ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਅਹਿ (ਸਰਪ-ਸ਼ਕਤੀ) ਅਤੇ ਵਿਧਿ (ਵਿਧਾਤਾ—ਬ੍ਰਹਮਾ) ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯਧਿਦੇਵਤਾ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਗਣੇਸ਼, ਦੁਰਗਾ ਅਤੇ ਅਨਿਲ (ਵਾਯੂ) ਵੀ।
Verse 6
खमश्विनौ च सम्पूज्य यजेद्वीजैश् च वेदजैः अर्कः पलाशः खदिरो ह्य् अपामार्गश् च पिप्पलः
ਖ (ਆਕਾਸ਼) ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੌ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਵੇਦਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਿਕਸ਼ਿਤ ਦਵਿਜ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ ਕਰੇ। ਸਮਿਧਾ/ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਲਈ ਅਰਕ, ਪਲਾਸ਼, ਖਦਿਰ, ਅਪਾਮਾਰਗ ਅਤੇ ਪਿੱਪਲ ਨਿਯਤ ਹਨ।
Verse 7
उदुम्बरः शमी दुर्वा कुशाश् च समिधः क्रमात् मध्वाज्यदधिसंमिश्रा होतव्याश्चाष्टधा शतम्
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਿਧਾਂ ਉਦੁੰਬਰ, ਸ਼ਮੀ, ਦੁਰਵਾ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਦੀਆਂ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ, ਘਿਉ ਤੇ ਦਹੀਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਣ ਕਰਨੀਯਾਂ ਹਨ।
Verse 8
एकाष्टशतुरः कुम्भान् पूर्य पूर्णाहुतिन्तथा वसोर्धारान्ततो दद्याद्दक्षिणाञ्च ततो ददेत्
ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਕੁੰਭ ਭਰ ਕੇ ਫਿਰ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਵਸੋਰਧਾਰਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਣੀ ਹੈ।
Verse 9
यजमानं चतुर्भिस्तैर् अभिषिञ्चेत् समन्त्रकैः सुरास्त्वामभिषिञ्चन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
ਉਹਨਾਂ ਚਾਰਾਂ (ਜਲ/ਪਾਤਰਾਂ) ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਯਜਮਾਨ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰੇ—“ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਾ ਤੈਨੂੰ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਨ।”
Verse 10
वासुदेवो जगन्नाथस् तथा सङ्कर्षणः प्रभुः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश् च भवन्तु विजयाय ते
ਜਗੰਨਾਥ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ—ਇਹ ਸਭ ਤੇਰੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਹੋਣ।
Verse 11
आखण्डलो ऽग्निर्भगवान् यमो वै नैरृतस् तथा वरुणः पवनश् चैव धनाध्यक्षस् तथा शिवः
ਆਖੰਡਲ (ਇੰਦਰ), ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ, ਯਮ, ਅਤੇ ਨੈਰ੍ਰਿਤ; ਵਰੁਣ, ਪਵਨ (ਵਾਯੂ), ਧਨਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ (ਕੁਬੇਰ) ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ।
Verse 12
ब्रह्मणा सहितः शेषो दिक्पालाः पान्तु वः सदा कीर्तिर्लक्ष्मीर्धृतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया मतिः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ ਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਪਾਲਕ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ; ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਮੇਧਾ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਸ਼ਰਧਾ, ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਸਮ੍ਯਕ ਮਤਿ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਵੱਸਣ।
Verse 13
बुद्धिर् लज्जा वपुः शान्तिस्तुष्टिः कान्तिश् च मातरः एतास्त्वामभिषिञ्चन्तु धर्मपत्न्याः समागताः
ਬੁੱਧੀ, ਲੱਜਾ, ਵਪੁ (ਦੇਹ-ਕਲਿਆਣ), ਸ਼ਾਂਤੀ, ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਅਤੇ ਕਾਂਤੀ—ਇਹ ਮਾਤਾ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਜੋਂ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰਾ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਨ।
Verse 14
आदित्यश् चन्द्रमा भौमो बुधजीवशितार्कजाः ग्रहास्त्वामभिषिञ्चन्तु राहुः केतुश् च तर्पिताः
ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ, ਮੰਗਲ, ਬੁੱਧ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਸ਼ੁੱਕਰ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀ—ਇਹ ਗ੍ਰਹਿ ਤੇਰਾ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਨ; ਅਤੇ ਰਾਹੂ ਤੇ ਕੇਤੂ ਵੀ ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ।
Verse 15
देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ऋषयो मनवो गावो देवमातर एव च
ਦੇਵ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ; ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ ਅਤੇ ਪੰਨਗ; ਰਿਸ਼ੀ, ਮਨੂ, ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਮਾਤਾਵਾਂ (ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ) ਵੀ।
Verse 16
देवपत्न्यो द्रुमा नागा दैत्याश्चाप्सरसाङ्गणाः अस्त्राणि सर्वशास्त्राणि राजानो वाहनानि च
ਦੇਵ-ਪਤਨੀਆਂ, ਰੁੱਖ, ਨਾਗ, ਦੈਤ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ; ਅਸਤ੍ਰ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਵਾਹਨ ਵੀ—(ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ)।
Verse 17
औषधानि च रत्नानि कालस्यावयवाश् च ये सरितः सागराः शैलास्तीर्थानि जलदा नदाः
ਔਖਧੀਆਂ ਅਤੇ ਰਤਨ, ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਜਿਹੜੇ-ਜਿਹੜੇ ਅਵਯਵ ਹਨ; ਦਰਿਆ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਤੀਰਥ, ਵਰਖਾ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਅਤੇ ਧਾਰਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਜਗਤ ਦੇ ਗਿਣੇ ਹੋਏ ਅੰਗ ਹਨ।
Verse 18
एते त्वामभिषिञ्चन्तु सर्वकामार्थसिद्धये अलङ्कृतस्ततो दद्याद्धेमगोन्नभुवादिकं
ਇਹ (ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯ/ਦੇਵ) ਤੈਨੂੰ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਧ ਹੋਣ। ਫਿਰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਜ-ਧਜ ਕੇ ਸੋਨਾ, ਗਾਂ, ਅਨਾਜ, ਜ਼ਮੀਨ ਆਦਿ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ।
Verse 19
कपिले सर्वदेवानां पूजनीयासि रोहिणि तीर्थदेवमयी यस्मादतःशान्तिं प्रयच्छ मे
ਹੇ ਕਪਿਲਾ, ਹੇ ਰੋਹਿਣੀ! ਤੂੰ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਤੀਰਥ-ਦੇਵਤਾ-ਮਈ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਖ਼ਸ਼।
Verse 20
पुण्यस्त्वं शङ्ख पुण्यानां मङ्गलानाञ्च मङ्गलं विष्णुना विधृतो नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे
ਹੇ ਸ਼ੰਖ! ਤੂੰ ਪੁੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਮੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਮੰਗਲ ਹੈਂ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੈਨੂੰ ਨਿੱਤ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਖ਼ਸ਼।
Verse 21
धर्म त्वं वृषरूपेण जगदानन्दकारकः अष्टमूर्तेरधिष्टानमतः शान्तिं प्रयच्छ मे
ਹੇ ਧਰਮ! ਬ੍ਰਿਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਜਗਤ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਤੂੰ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਖ਼ਸ਼।
Verse 22
हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमवीजं विभावसोः अनन्तपुण्यफलदमतः शान्तिं प्रयच्छ मे
ਹੇ ਵਿਭਾਵਸੁ (ਅਗਨੀ)! ਤੂੰ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਵਰਨ-ਬੀਜ ਸਰੂਪ ਹੈਂ; ਅਨੰਤ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਖ਼ਸ਼।
Verse 23
पीतवस्त्रयुगं यस्माद्वासुदेवस्य वल्लभं प्रदानात्तस्य वै विष्णुरतः शान्तिं प्रयच्छ मे
ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਣ।
Verse 24
विष्णुस्त्वं मत्स्यरूपेण यस्मादमृतसम्भवः चन्द्रार्कवाहनो नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे
ਤੂੰ ਮੱਛੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਵਾਹਨ ਵਾਲੇ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਨਿੱਤ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਖ਼ਸ਼।
Verse 25
यस्मात्त्वं पृथिवी सर्वा धेनुः केशवसन्निभा सर्वपापहरा नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे
ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਹੈਂ—ਕੇਸ਼ਵ ਸਮਾਨ ਧੇਨੂ ਵਾਂਗ—ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਸਭ ਪਾਪ ਹਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਖ਼ਸ਼।
Verse 26
यस्मादायसकर्माणि तवाधीनानि सर्वदा लाङ्गलाद्यायुधादीनि अतः शान्तिं प्रयच्छ मे
ਲੋਹੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਹਨ—ਹਲ ਆਦਿ ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਤ—ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਖੇਮ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਖ਼ਸ਼।
Verse 27
यस्मात्त्वं स्सर्वयज्ञानामङ्गत्वेन व्यवस्थितः योनिर्विभावसोर्नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे
ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਸਭ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈਂ ਅਤੇ ਵਿਭਾਵਸੁ (ਅੱਗ) ਦਾ ਨਿੱਤ ਸਰੋਤ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਖ਼ਸ਼।
Verse 28
गवामङ्गेषु तिष्ठन्ति भुवनानि चतुर्दश यस्मात्तस्माच्छिवं मे स्यादिह लोके परत्र च
ਕਿਉਂਕਿ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਭੁਵਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Verse 29
धर्मकामार्थसिद्धये इति ख यस्मादशून्यं शयनं केशवस्य शिवस्य च शय्या ममाप्यशून्यास्तु दत्ता जन्मनि जन्मनि
“ਧਰਮ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ”—ਇਉਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਕੇਸ਼ਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸ਼ਯਨ ਕਦੇ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਮੇਰੀ ਸ਼ੈਯਾ ਵੀ ਜਨਮ ਜਨਮਾਂਤਰ ਖਾਲੀ ਨਾ ਰਹੇ।
Verse 30
यथा रत्नेषु सर्वेषु सर्वे देवाः प्रतिष्ठिताः तथा शान्तिं प्रयच्छन्तु रत्नदानेन मे सुराः
ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੇਵ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਰਤਨ-ਦਾਨ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਗਣ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਣ।
Verse 31
यथा भूमिप्रदानस्य कलां नार्हन्ति षोडशीं दानान्यन्यानि मे शान्तिर्भूमिदानाद्भवत्विह
ਜਿਵੇਂ ਭੂਮੀ-ਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਸੋਲਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਹੋਰ ਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਭੂਮੀ-ਦਾਨ ਰਾਹੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।
Verse 32
ग्रहयज्ञो ऽयुतहोमो दक्षिणाभी रणे जितिः विवाहोत्सवयज्ञेषु प्रतिष्ठादिषु कर्मषु
ਗ੍ਰਹ-ਯਜ੍ਞ, ਅਯੁਤ-ਹੋਮ (ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ) ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਰਣ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਿਆਹ-ਸੰਸਕਾਰ, ਉਤਸਵ-ਯਜ੍ਞ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 33
सर्वकामाप्तये लक्षकोटिहोमद्वयं मतं गृहदेशे मण्डपे ऽथ अयुते हस्तमात्रकं
ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਲੱਖ-ਹੋਮ ਅਤੇ ਕਰੋੜ-ਹੋਮ—ਇਹ ਦੋਹਰਾ ਵਿਧਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਅਯੁਤ (ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ) ਕਰਮ ਲਈ ਕੁੰਡ ਦਾ ਮਾਪ ਇਕ ਹੱਥ-ਮਾਤਰ ਹੋਵੇ।
Verse 34
मेखलायोनिसंयुक्तं कुण्डञ्चत्वार ऋत्विजः स्वयमेको ऽपि वा लक्षे सर्वं दशगुणं हि तत्
ਮੇਖਲਾ ਅਤੇ ਯੋਨੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕੁੰਡ ਬਣਾਕੇ ਚਾਰ ਰਿਤਵਿਜ ਹੋਣ; ਜਾਂ ਲੱਖ-ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਆਪ ਇਕੱਲਾ ਵੀ ਯਜਨ ਕਰੇ ਤਾਂ ਸਮੂਹ ਫਲ ਦਸ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
चतुर्हस्तं द्विहस्तं वा तार्क्षञ्चात्राधिकं यजेत् सामध्वनिशीरस्त्वं वाहनं पमेष्ठिनः
ਇੱਥੇ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਚਾਰ-ਭੁਜਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਦੋ-ਭੁਜਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਚੇ (ਵਧੇਰੇ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਸਾਮ-ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਿਰ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਪਮੇਸ਼ਠਿਨ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੈਂ।
Verse 36
विषयापहरो नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे पूर्ववत् कुण्डमामन्त्र्य लक्षहोमं समाचरेत्
“ਹੇ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਯ-ਅਪਹਰ (ਦੋਸ਼-ਨਿਵਾਰਕ), ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।” ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕੁੰਡ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲੱਖ-ਹੋਮ (ਇੱਕ ਲੱਖ ਆਹੁਤੀਆਂ) ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 37
वसोर्धारां ततो दद्याच्छय्याभूषादिकं ददेत् तत्रापि दश चाष्टौ च लक्षहोमे तथर्त्विजः
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਸੋਰਧਾਰਾ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੈਜ, ਗਹਿਣੇ ਆਦਿ ਦਾ ਦਾਨ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਹੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਲੱਖ-ਹੋਮ ਲਈ ਦਸ ਅਤੇ ਅੱਠ, ਅਰਥਾਤ ਅਠਾਰਾਂ, ਰਿਤਵਿਜ (ਪੁਜਾਰੀ) ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ।
Verse 38
पुत्रान्नराज्यविजयभुक्तिमुक्त्यादि चाप्नुयात् दक्षिणाभिः फलेनास्माच्छत्रुघ्नः कोटिहोमकः
ਇਸ ਕਰਮ ਤੋਂ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਮਨੋਰਥਿਤ ਫਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਰਤਾ ਪੁੱਤਰ, ਅੰਨ, ਰਾਜ, ਜਿੱਤ, ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਆਦਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਕਰੋੜ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਨਾਸ਼ਕ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
तथा जन्मनि जन्मनीति ङ गृहादौ मण्डपे वाथेति ख गृहादौ मण्डपे चैवमिति ञ पुत्रार्थराज्यविजयभुक्तिमुक्त्यादीति ख , ङ च चतुर्हस्तं चाष्टहस्तं कुण्डन्द्वादश च द्विजाः पञ्चविंशं षोडशं वा पटे द्वारे चतुष्टयं
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨਮ ਜਨਮਾਂਤਰ ਤੱਕ (ਇਹ ਨਿਯਮ) ਲਾਗੂ ਹਨ; ਘਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਰਾਜ, ਰਾਜ-ਵਿਜੈ, ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਆਦਿ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਕੁੰਡ ਚਾਰ ਹੱਥ ਜਾਂ ਅੱਠ ਹੱਥ ਦਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਪਟ (ਪਰਦਾ) ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਮਾਪ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਰਾਂ, ਸੋਲਾਂ ਜਾਂ ਪੱਚੀ (ਇਕਾਈਆਂ) ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 40
कोटिहोमी सर्वकामी विष्णुलोकं स गच्छति होमस्तु ग्रहमन्त्रैर् वा गायत्र्या वैष्णवैर् अपि
ਕਰੋੜ-ਹੋਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਰਵਕਾਮ-ਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੋਮ ਗ੍ਰਹ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਵੈਸ਼ਣਵ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 41
जातवेदोमुखैः शैवैः वैदिकैः प्रथितैर् अपि तिलैर् यवैर् घृतैर् अश्वमेधफलादिभाक्
ਜਾਤਵੇਦ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ੈਵ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਤਿਲ, ਜੌ ਅਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਆਦਿ ਮਹਾਯੱਗਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 42
विद्वेषणाभिचारेषु त्रिकोणं कुण्डमिष्यते समिधो वामहस्तेन श्येनास्थ्यनलसंयुताः
ਵਿਦ੍ਵੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਅਭਿਚਾਰ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਕੁੰਡ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਸਮਿਧਾਂ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼੍ਯੇਨ (ਬਾਜ਼) ਦੀ ਹੱਡੀ ਆਦਿ ਅਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 43
रक्तभूषैर् मुक्तकेशैर् ध्यायद्भिरशिवं रिपोः दुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु यो द्वेष्टि हुं फडिति च
ਲਾਲ ਗਹਿਣੇ ਪਾ ਕੇ, ਕੇਸ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਵੈਰੀ ਦੇ ਅਮੰਗਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਜੋ ਦ੍ਵੇਸ਼ੀ ‘ਹੁੰ’ ‘ਫਟ’ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ—ਉਹ ਉਸ ਵੈਰੀ ਲਈ ਦੁਸ਼ਟ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਣ।
Verse 44
छिन्द्यात् क्षुरेण प्रतिमां पिष्टरूपं रिपुं हनेत् यजेदेकं पीडकं वा यः स कृत्वा दिवं व्रजेत्
ਖ਼ੁਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਨੂੰ ਕੱਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਆਟੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਵੈਰੀ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਕਲ-ਲਕਸ਼ ਯਾਗ ਜਾਂ ‘ਪੀਡਕ’ (ਪੀੜਨ) ਯਾਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਕਰ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It emphasizes calibrated homa-scales (ayuta, lakṣa, koṭi), precise navagraha placement within a ritual maṇḍala, fixed counts like 108 oblations and 108 kumbhas, kuṇḍa measurements for different homa magnitudes, and role-allocation (including increased ṛtvij counts for larger rites).
It frames ritual mastery as dharmic discipline: planetary pacification and victory-oriented rites are bound to mantra, purity, and generosity (dakṣiṇā/dāna), thereby converting worldly aims (bhukti) into ethically regulated action that supports protection, order, and ultimately auspicious destiny and higher spiritual attainment (including Vaiṣṇava-oriented outcomes such as Viṣṇuloka).
The abhiṣeka invokes Brahmā–Viṣṇu–Maheśvara, the four Vyūhas (Vāsudeva, Saṅkarṣaṇa, Pradyumna, Aniruddha), dikpālas and major deities (e.g., Indra, Agni, Yama, Varuṇa, Vāyu, Kubera, Śiva), protective qualities (kīrti, lakṣmī, dhṛti, medhā, puṣṭi, śraddhā, kriyā, mati), mother-powers, and the navagrahas including Rāhu and Ketu.