Adhyaya 171
Chapter 171 — प्रायश्चित्तानि (Prāyaścittāni / Expiations)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਠ-ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਿਆਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪੌਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ ਦਾ ਪਾਠ, ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਸਤੋਤਰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ, ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਯਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਅਤੇ ਗਾਇਤਰੀ-ਵ੍ਰਤ। ਅੱਗੇ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਆਦਿ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਸਰੀਰ-ਆਹਾਰ ਦੇ ਸੁਖਮ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ—ਮੁੰਡਨ, ਸਨਾਨ, ਹੋਮ, ਹਰੀ-ਪੂਜਾ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀਰਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣਾ। ਯਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ੂ-ਰੂਪ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ, ਗ੍ਰਾਸ/ਪਿੰਡ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਮੇਤ; ਤਪਤਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ੀਤਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਦੇ ਚੱਕਰ; ਅਤੇ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਅਤਿਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ। ਸ਼ਾਂਤਪਨ, ਮਹਾ/ਅਤਿਸ਼ਾਂਤਪਨ, ਬਾਰਾਂ ਦਿਨ ਦਾ ਪਰਾਕ ਉਪਵਾਸ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਕ੍ਰਮ ‘ਪਾਦ’ ਵਜੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲ, ਪੱਤੇ, ਪਾਣੀ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਕੂਰਚ ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ, ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤਪ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਬਲ, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ति ख शवन्तत्स्पृष्टिनं श्वानमिति घ , ज च मूत्रोच्चारं द्विजः कृत्वेत्यादिः, पूयन्ते पापिनो ऽखिला इत्य् अन्तः पाठः ज , झ पुस्तके नास्ति अथ एकसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः प्रायश्चित्तानि पुष्कर उवाच प्रायश्चित्तं रहस्यादि वक्ष्ये शुद्धिकरं पर पौरुषेण तु सूक्तेन मासं जप्यादिनाघहा
ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਠ-ਭੇਦ ਦਰਜ ਹਨ—ਕਿਤੇ ‘ਲਾਸ਼ ਨਾਲ ਛੁਹਿਆ ਕੁੱਤਾ’, ਕਿਤੇ ‘ਦੁਇਜ ਨੇ ਮੂਤਰ ਉਚਾਰ ਕਰਕੇ…’ ਆਦਿ; ਕਿਸੇ ਪਾਠ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਸਾਰੇ ਪਾਪੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ’ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੰਸ਼ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ 171ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ’ ਸ਼ੁਰੂ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਰਹੱਸ ਆਦਿ, ਪਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਿਕਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਪੌਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
मुच्यते पातकैः सर्वैर् जप्त्वा त्रिरघमर्षणं वेदजप्याद्वायुयमाद् गायत्र्या व्रततो ऽद्यहा
ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਮੰਤ੍ਰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਪਣ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਤਕਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦ-ਜਪ, ਵਾਯੂ-ਯਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ-ਵ੍ਰਤ ਦੇ ਪਾਲਣ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
मुण्डनं सर्वकृच्छ्रेषु स्नानं होमो हरेर्यजिः उत्थितस्तु दिवा तिष्ठेदुपविष्टस् तथा निशि
ਸਾਰੇ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੰਡਨ, ਸਨਾਨ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 4
एतद्वीरासनं प्रोक्तं कृच्छ्रकृत्तेन पापहा अष्टभिः प्रत्यहं ग्रासैर् यतिचान्द्रायणं स्मृतं
ਇਹ ‘ਵੀਰਾਸਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਪਾਪ-ਹਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਯਤੀ-ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ’ ਉਹ ਨਿਯਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅੱਠ ਗ੍ਰਾਸ ਭੋਜਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
प्रातश् चतुर्भिः सायञ्च शिशुचान्द्रायणं स्मृतं यथाकथञ्चित् पिण्डानाम् चत्वारिंशच्छतद्वयं
‘ਸ਼ਿਸ਼ੁ (ਲਘੁ) ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ’ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰੇ ਚਾਰ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਚਾਰ ਪਿੰਡ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਨਿਭੇ, ਕੁੱਲ ਪਿੰਡ ਦੋ ਸੌ ਚਾਲੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Verse 6
मासेन भक्षयेदेतत् सुरचान्द्रायणं चरेत् त्र्यहमुष्णं पिवेदापस्त्यहमुष्णं पयः पिवेत्
ਇਹ ਨਿਯਤ ਆਹਾਰ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸੇਵਨ ਕਰਕੇ ‘ਸੁਰ-ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ’ ਵਰਤ ਕਰੇ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਪੀਵੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਗਰਮ ਦੁੱਧ ਪੀਵੇ।
Verse 7
त्र्याहमुष्णं घृतं पीत्वा वायुभक्षो भवेत् त्र्यहं तप्तकृच्छ्रमिदं प्रोक्तं शीतैः शीतं प्रकीर्तितं
ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਗਰਮ ਘਿਉ ਪੀ ਕੇ, ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਕੇਵਲ ਹਵਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਵਾਹ ਕਰੇ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਤਪਤ-ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਠੰਢੇ (ਘਿਉ ਆਦਿ) ਨਾਲ ਕਰਨ ਤੇ ਇਹ ‘ਸ਼ੀਤ’ (ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ) ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
कृच्छ्रातिकृच्छ्रं पयसा दिवसानेकविंशतिं गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकं
‘ਅਤਿਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ’ ਇਕੀ ਦਿਨ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੋਮੂਤਰ, ਗੋਮਯ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਘਿਉ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ੋਦਕ (ਕੁਸ਼ਾ-ਜਲ) ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 9
जपतो ऽवधहेति ख , घ , ज च एकरात्रोपवासश् चकृच्छ्रं शान्तपनं स्मृतं एतच्च प्रत्याभ्यस्तं महाशान्तपनं स्मृतं
ਜੋ ‘ਅਵਧ’—ਅਰਥਾਤ ਖ, ਘ ਅਤੇ ਜ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ‘ਸ਼ਾਂਤਪਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਰਨ ਨਾਲ ‘ਮਹਾ-ਸ਼ਾਂਤਪਨ’ ਕਹਲਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 10
त्र्यहाभ्यस्तमथैकैकमतिशान्तपनं स्मृतं कृच्छ्रं पराकसञ्ज्ञं स्याद्द्वादशाहमभोजनं
ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ-ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਅਤਿ ਕਠੋਰ ‘ਸ਼ਾਂਤਪਨ’ ਨਾਮਕ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਪਰਾਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਰਤ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨ ਪੂਰਨ ਨਿਰਾਹਾਰ (ਅਭੋਜਨ) ਹੈ।
Verse 11
एकभक्तं त्र्यहाभ्यस्तं क्रमान्नक्तमयाचितं प्राजापत्यमुपोष्यान्ते पादः स्यात् कृच्छ्रपादकः
ਇਕਭਕਤ (ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ) ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾਣਾ, ਫਿਰ ਬਿਨਾਂ ਮੰਗੇ ਮਿਲੇ ਅੰਨ ‘ਤੇ ਜੀਵਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਉਪਵਾਸ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ‘ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ-ਪਾਦਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
फलैर् मासं फलं कृच्छ्रं बिल्वैः श्रीक्च्छ्र ईरितः पद्माक्षैः स्यादामलकैः पुष्पकृच्छ्रं तु पुष्पकैः
ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਕੇਵਲ ਫਲਾਂ ‘ਤੇ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਣਾ ‘ਫਲ-ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਲਵ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ‘ਸ਼੍ਰੀ-ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ’ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਦਮਾਕ੍ਸ਼ ਬੀਜਾਂ ਜਾਂ ਆਂਵਲੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਉਹ ‘ਪੁਸ਼ਪ-ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
पत्रकृच्छ्रन्तथा पत्रैस्तोयकृच्छ्रं जलेन तु मूलकृच्छ्रन्तथा मूलैर् दृध्न क्षीरेण तक्रतः
ਕੇਵਲ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ‘ਪੱਤਰ-ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ’; ਕੇਵਲ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ‘ਤੋਯ-ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ’; ਕੇਵਲ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ‘ਮੂਲ-ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ’। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਹੀਂ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਛਾਛ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹੋਰ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ-ਭੇਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 14
मासं वायव्यकृच्छ्रं स्यात्पाणिपूरान्नभोजनात् तिलैर् द्वादशरात्रेण कृच्छ्रमाग्नेयमार्तिनुत्
ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਹਥੇਲੀ-ਭਰ ਅੰਨ ਹੀ ਖਾਣ ਨਾਲ ‘ਵਾਯਵ੍ਯ-ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਰਾਂ ਰਾਤਾਂ ਤਿਲਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ‘ਆਗਨੇਯ-ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
पाक्षं प्रसृत्या लाजानां ब्रह्मकूर्चं तथा भवेत् उपोषितश् चतुर्दृश्यां पञ्चदश्यामनन्तरं
ਪੱਖ-ਕਾਲ ‘ਪ੍ਰਸ੍ਰਿਤੀ’ ਮਾਪ ਨਾਲ ਲਾਜਾ ਮਾਪਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਕੂರ್ಚ ਵਰਤ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਪੰਚਦਸ਼ੀ (ਪੂਰਨਿਮਾ) ਨੂੰ ਵੀ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ/ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ।
Verse 16
पञ्चगव्यं समश्नीयाद्धविष्याशीत्यनन्तरं मासेन द्विर् नरः कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते
ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਹਵਿਸ਼੍ਯ-ਆਹਾਰ ਉੱਤੇ ਰਹੇ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋ ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
श्रीकामः पुष्टिकामश् च स्वर्गकामो ऽघनष्टये देवताराधनपरः कृच्छ्रकारी स सर्वभाक्
ਜੋ ਸ਼੍ਰੀ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਸ਼ਟੀ-ਬਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਵਰਗ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪਾਪ ਨਾਸ ਲਈ—ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ। ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਤਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਭ ਫਲਾਂ/ਪੁਣਿਆਂ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
A month-long recitation of the Pauruṣa Sūkta and thrice-recitation of the Aghamarṣaṇa hymn are explicitly stated as sin-destroying, supported by Vedic recitation and the Gāyatrī-vrata.
It prescribes tonsure, bathing, homa, and Hari-worship, with the posture rule of standing during the day and sitting during the night (identified as a vīrāsana-type observance).
Yati-cāndrāyaṇa is defined as eight mouthfuls daily; śiśu-cāndrāyaṇa is set as four piṇḍas in the morning and four in the evening, totaling 240 piṇḍas over the month.
Śāntapana is given as a one-night fast paired with specified japa; repetition yields Mahā-Śāntapana, and further intensification is taught as Ati-Śāntapana.
Parāka is defined as twelve days of complete fasting (abhojana).