Adhyaya 150
Chapter 150 — Manvantarāṇi (The Manvantaras) and the Purāṇic Map of Vedic Transmission
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਧਰਮ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਮਨੂ, ਇੰਦਰ, ਦੇਵ-ਗਣ, ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਜਾ-ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਪਦਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਆਦਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚਕਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦੇਵ/ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਪਤਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੱਕ ਦੱਸ ਕੇ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਾਵਰਣੀ ਆਦਿ ਮਨੂਆਂ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਚੌਦਾਂ ਮਨਵ-ਅਧਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦ੍ਵਾਪਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਆਦਿ-ਵੇਦ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਯਾਜ਼ਨਿਕ ਕਰਤੱਬ ਸੌਂਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ—ਪੈਲ, ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ, ਜੈਮਿਨੀ, ਸੁਮੰਤੂ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੇਦ-ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡੀ ਚਕਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ-ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੋਵੇਂ ਯਜ੍ਞ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਕੋ ਸੁਵਿਧਿਤ ਲੜੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे युद्धजयार्णवे अयुतलक्षकोटिहोमो नामोनपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः मन्वन्तराणि अग्निर् उवाच मन्वन्तराणि वक्ष्यामि आद्याः स्वायम्भुवो मनुः अग्नीध्राद्यास्तस्य सुता यमो नाम तदा सुराः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗ્નੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ‘ਯੁੱਧਜਯਾਰ্ণਵ’ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਅਯੁਤ-ਲੱਖ-ਕੋਟੀ-ਹੋਮ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਉਨੰਜਾਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜਾਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਮਨਵੰਤਰ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੁ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਗਨੀਧ੍ਰ ਆਦਿ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯਮ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।
Verse 2
और्वाद्याश् च सप्तर्षय इन्द्रश् चैव शतक्रतुः पारावताः सतुषिता देवाः स्वारोचिषे ऽन्तरे
ਸ੍ਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਔਰਵ ਆਦਿ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ; ਇੰਦਰ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ ਸੀ; ਅਤੇ ਦੇਵਗਣ ਪਾਰਾਵਤ ਤੇ ਸਤੁਸ਼ਿਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
Verse 3
विपश्चित्तत्र देवेन्द्र ऊर्जस्तम्भादयो द्विजाः चैत्रकिम्पुरुषाः पुत्रास्तृतीयश्चोत्तोतमो मनुः
ਉਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਪਸ਼ਚਿਤ ਅਤੇ ਦੇਵੇਂਦ੍ਰ ਸਨ; ਊਰਜਸਤੰਭ ਆਦਿ ਦ੍ਵਿਜ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ; ਪੁੱਤਰ ਚੈਤ੍ਰ ਅਤੇ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਕਹੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਮਨੂ ਉੱਤੋਤਮ ਸੀ।
Verse 4
सुशान्तिरिन्द्रो देवाश् च सुधामाद्या वशिष्ठजाः सप्तर्षयो ऽजाद्याः पुत्राश् चतुर्थस्तामसी मनुः
ਸੁਸ਼ਾਂਤੀ ਇੰਦਰ ਸੀ; ਦੇਵਗਣ ਸੁਧਾਮਾ ਆਦਿ ਸਨ; ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ; ਪੁੱਤਰ ਅਜ ਆਦਿ ਸਨ; ਚੌਥਾ ਮਨੂ ਤਾਮਸੀ ਮਨੂ ਹੈ।
Verse 5
स्वरूपाद्याः सुरगणाः शिखिरिन्द्रः सुरेश्वरः ज्योतिर्धामादयो विप्रा नव ख्यातिमुखाः सुताः
ਸਵਰੂਪ ਆਦਿ ਸੁਰਗਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਮਿਤ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਖਿਰਿੰਦ੍ਰ ਅਤੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਜੋਤਿਰਧਾਮ ਆਦਿ ਵਿਪ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ; ਅਤੇ ਖਿਆਤੀ-ਮੁੱਖ ਨੌਂ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।
Verse 6
रैवते वितथश्चेन्द्रो अमिताभास् तथा सुराः हिरण्यरोमाद्या मुनयो बलबन्धादयः सुताः
ਰੈਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਤਥ (ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ) ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਸਨ; ਦੇਵਗਣ ਅਮਿਤਾਭਾਸ ਕਹੇ ਗਏ; ਮੁਨੀ ਹਿਰਣ੍ਯਰੋਮ ਆਦਿ ਸਨ; ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਬਲਬੰਧ ਆਦਿ ਸਨ।
Verse 7
मनोजवश्चाक्षुषे ऽथ इन्द्रः स्वात्यादयः सुराः सुमेधाद्या महर्षयः पुरुप्रभृतयः सुताः
ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਮਨੋਜਵ ਇੰਦਰ ਸੀ; ਸ੍ਵਾਤੀ ਆਦਿ ਦੇਵਗਣ ਸਨ; ਸੁਮੇਧਾ ਆਦਿ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਸਨ; ਅਤੇ ਪੁਰੂ ਆਦਿ ਪੁੱਤਰ (ਪ੍ਰਜਾ) ਸਨ।
Verse 8
विवस्वतः सुतो विप्रः श्राद्धदेवो मनुस्ततः आदित्यवसुरुद्राद्या देवा इन्द्रः पुरन्दरः
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਵਿਵਸਵਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦੇਵ ਮਨੂ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੂ, ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰੰਦਰ ਇੰਦਰ ਸੀ।
Verse 9
वशिष्ठः काश्यपो ऽथात्रिर्जमदग्निः सगोतमः विश्वामित्रभरद्वाजौ मुनयः सप्त साम्प्रतं
ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਕਾਸ਼੍ਯਪ, ਫਿਰ ਅਤ੍ਰਿ, ਜਮਦਗ੍ਨਿ ਅਤੇ ਗੌਤਮ; ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਭਰਦ੍ਵਾਜ—ਇਹੀ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਸੱਤ ਮੁਨੀ ਹਨ।
Verse 10
इक्ष्वाकुप्रमुखाः पुत्रा अंशेन हरिराभवत् स्वायम्भुवे मानसो ऽभूदजितस्तदनन्तरे
ਇਕ੍ਸ਼ਵਾਕੁ ਆਦਿ ਪੁੱਤਰ ਹਰੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਮਾਨਸ’ ਅਵਤਾਰ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਅਜਿਤ’ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਹੋਇਆ।
Verse 11
सत्यो हरिर्देवदरो वैकुण्ठो वामनः क्रमात् छायाजः सूर्यपुत्रस्तु भविता चाष्टमो मनुः
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ (ਉਹ) ਸਤ੍ਯ, ਹਰੀ, ਦੇਵਦਾਰ, ਵੈਕੁੰਠ ਅਤੇ ਵਾਮਨ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਛਾਯਾਜ—ਜੋ ਸੂਰਜ-ਪੁੱਤਰ ਹੈ—ਉਹੀ ਅੱਠਵਾਂ ਮਨੂ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 12
पूर्वस्य च सवर्णो ऽसौ सावर्णिर्भविताष्टमः सुतपाद्या देवगणा दीप्तिमद्द्रौणिकादयः
ਪੂਰਵ ਮਨੂ ਦੇ ਹੀ ਸਮਾਨ ਵੰਸ਼ ਵਾਲਾ ਉਹ ਹੋਵੇਗਾ; ‘ਸਾਵਰਣੀ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਉਹ ਅੱਠਵਾਂ ਮਨੂ ਬਣੇਗਾ। ਦੇਵਗਣ ਸੂਤਪਾ ਆਦਿ ਹੋਣਗੇ, ਅਤੇ ਦੀਪਤਿਮਤ ਤੇ ਦ੍ਰੌਣਿਕ ਆਦਿ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ) ਹੋਣਗੇ।
Verse 13
मुनयो बलिरिन्द्रश् च विरजप्रमुखाः सुताः नवमो दक्षसावर्णिः पाराद्याश् च तदा सुराः
ਮੁਨੀ, ਬਲੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰ, ਅਤੇ ਵਿਰਜ-ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੁੱਤਰ (ਉਸ ਸਮੇਂ) ਹੋਣਗੇ। ਤਦ ਨੌਵਾਂ ਮਨੂ ‘ਦਕਸ਼-ਸਾਵਰਣੀ’ ਹੋਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਪਾਰਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣਗੇ।
Verse 14
इन्द्रश् चैवाद्भुतस्तेषां सवनाद्या द्विजोत्तमाः धृतकेत्वादयः पुत्रा ब्रह्मसावर्णिरित्यतः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ‘ਅਦਭੁਤ’ ਹੋਵੇਗਾ। ਦਵਿਜੋਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਸਵਨ ਆਦਿ ਹੋਣਗੇ; ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰਿਤਕੇਤੁ ਆਦਿ ਹੋਣਗੇ। ਇਥੋਂ ਅੱਗੇ ‘ਬ੍ਰਹਮ-ਸਾਵਰਣੀ’ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
सुखादयो देवगणास्तेषां शान्तिः शतक्रतुः हिरण्यरोमाद्या ऋषय इति ञ तथा सुरा इति छ हविष्याद्याश् च मुनयः सुक्षेत्राद्याश् च तत्सुताः
ਦੇਵਗਣ ‘ਸੁਖ’ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਕਹੇ ਜਾਣਗੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਾਂਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ’ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਹਿਰਣ੍ਯਰੋਮਾ ਆਦਿ ਹੋਣਗੇ; ਅਤੇ ‘ਸੁਰਾ’ ਆਦਿ ਦੇਵਗਣ ਵੀ ਹੋਣਗੇ। ਮੁਨੀ ਹਵਿਸ਼੍ਯ ਆਦਿ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਕ੍ਸ਼ੇਤਰ ਆਦਿ ਹੋਣਗੇ।
Verse 16
धर्मसावर्णिकश्चाथ विहङ्गाद्यास्तदा सुराः गणेशश्चेन्द्रो नश् चराद्या मुनयः पुत्रकामयोः
ਤਦ ਮਨੂ ‘ਧਰਮ-ਸਾਵਰਣਿਕ’ ਹੋਵੇਗਾ। ਦੇਵਤੇ ਵਿਹੰਗ ਆਦਿ ਹੋਣਗੇ; ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਇੰਦਰ ‘ਨਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਕਾਮਨਾ ਯਜ್ಞ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੁਨੀ ‘ਚਰ’ ਆਦਿ ਹੋਣਗੇ।
Verse 17
सर्वत्रगाद्या रुद्राख्यः सावर्णिभविता मनुः ऋतधामा सुरेन्द्रश् च हरिताद्याश् च देवताः
ਸਰਵਤ੍ਰਗਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰਾਖ੍ਯ ਇੰਦਰ ਹੈ; ਸਾਵਰਣੀ ਮਨੂ ਹੋਵੇਗਾ; ਤਧਾਮਾ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ (ਸੁਰੇਂਦ੍ਰ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਰਿਤ ਆਦਿ ਦੇਵਗਣ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹਨ।
Verse 18
तपस्याद्याः सप्तर्षयः सुता वैदेववन्मुखाः मनुस्त्रयोदशो रौच्यः सूत्रामाणादयः सुराः
ਰੌਚ੍ਯ ਨਾਮਕ ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਤਪਸ੍ਯਾ ਆਦਿ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਣਗੇ; ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਦੇਵਵਤ ਮੁਖੀ ਹੋਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਤ੍ਰਾਮਾਣ ਆਦਿ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨਗੇ।
Verse 19
इन्द्रो दिवस्पतिस्तेषां दानवादिविमर्दनः निर्मोहाद्याः सप्तर्षयश्चित्रसेनादयः सुताः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਵਸਪਤੀ ਇੰਦਰ—ਦਾਨਵ ਆਦਿ ਦਾ ਮਰਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਸਭ ਤੋਂ ਅਗੇ ਸੀ। ਨਿਰਮੋਹ ਆਦਿ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ ਆਦਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ।
Verse 20
मनुश् चतुर्दशो भौत्यः शुचिरिन्द्रो भविष्यति चाक्षुषाद्याः सुरगणा अग्निबाह्णादयो द्विजाः
ਚੌਦ੍ਹਵਾਂ ਮਨੂ ਭੌਤ੍ਯ ਹੋਵੇਗਾ; ਸ਼ੁਚਿ ਇੰਦਰ ਬਣੇਗਾ। ਦੇਵਗਣ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਆਦਿ ਹੋਣਗੇ, ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜ ਰਿਸ਼ੀ ਅਗਨਿਬਾਹੁ ਆਦਿ ਹੋਣਗੇ।
Verse 21
चतुर्दशस्य भौत्यस्य पुत्रा ऊरुमुखा मनोः प्रयर्तयन्ति देवांश् च भुवि सप्तर्षयो दिवः
ਚੌਦ੍ਹਵੇਂ ਭੌਤ੍ਯ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਮਨੂ ਦੇ ਊਰੁਮੁਖ ਆਦਿ ਪੁੱਤਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼/ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਗਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 22
देवा यज्ञभुजस्ते तु भूः पुत्रैः परिपाल्यते ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन्मनवस्तु चतुर्दश
ਦੇਵ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਭੋਗਤਾ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 23
मन्वाद्याश् च हरिर्वेदं द्वापरान्ते विभेद सः आद्यो वेदश् चतुष्पादः शतसाहस्रसम्मितः
ਮਨੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਦਾ ਵਿਭਾਜਨ ਕੀਤਾ। ਆਦਿ ਵੇਦ ਚਾਰ ਪਾਦਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਮਾਣ ਦਾ ਸੀ।
Verse 24
एकश्चासीद् यजुर्वेदस्तं चतुर्धा व्यकल्पयत् आध्वर्यवं यजुर्भिस्तु ऋग्भिर्होत्रं तथा मुनिः
ਯਜੁਰਵੇਦ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਸੀ; ਫਿਰ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ। ਯਜੁਸ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਧਵਰਯੂ ਦਾ ਕਰਮ ਅਤੇ ਰਿਗ ਦੀਆਂ ਰਿਚਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੋਤ੍ਰ ਦਾ ਕਰਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 25
औद्गात्रं सामभिओश् चक्रे ब्रह्मत्वञ्चाप्यथर्वभिः प्रथमं व्यासशिष्यस्तु पैलो ह्य् ऋग्वेदपारगः
ਉਸ ਨੇ ਸਾਮ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਔਦਗਾਤ੍ਰ (ਉਦਗਾਤਾ) ਦਾ ਕਰਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਥਰਵ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਤਵ (ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪੁਰੋਹਿਤ) ਦਾ ਪਦ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਵਿਆਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਪੈਲ ਸੀ, ਜੋ ਰਿਗਵੇਦ ਦਾ ਪਾਰੰਗਤ ਸੀ।
Verse 26
इन्द्रः प्रमतये प्रादाद्वास्कलाय च संहितां बौध्यादिभ्यो ददौ सोपि चतुर्धा निजसंहितां
ਇੰਦਰ ਨੇ ਪ੍ਰਮਤੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਵਾਸਕਲ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਵਾਸਕਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਹਿਤਾ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਬੌਧ੍ਯ ਆਦਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 27
यजुर्वेदतरोः शाखाः सप्तविंशन्महामतिः वैशम्पायननामासौ व्यासशिष्यश् चकार वै
ਵਿਆਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਮਹਾਤਮਾ ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਯਜੁਰਵੇਦ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਦੀ ਸਤਾਈ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 28
काण्वा वाजसनेयाद्या याज्ञवल्क्यादिभिः स्मृताः सामवेदतरोः शाखा व्यासशिष्यः सजैमिनिः
ਕਾਣਵ, ਵਾਜਸਨੇਯੀ ਆਦਿ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਮਵੇਦ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ ਵਜੋਂ ਵਿਆਸ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਜੈਮਿਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
सुमन्तुश् च सुकर्मा च एकैकां संहितां ततः गृह्णते च सुकर्माख्यः सहस्रं संहितां गुरुः
ਫਿਰ ਸੁਮੰਤੂ ਅਤੇ ਸੁਕਰਮਾ ਨੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸੰਹਿਤਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ‘ਸੁਕਰਮਾ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 30
सुमन्तुश्चाथर्वतरुं व्यासशिष्यो विभेद तं शिष्यानध्यापयामास पैप्यलादान् सहस्रशः
ਵਿਆਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੁਮੰਤੂ ਨੇ ਅਥਰਵਵੇਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਪੈਪ੍ਯਲ ਆਦਿ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਵਾਇਆ।
Verse 31
पुराणसंहितां चक्रे सुतो व्यासप्रसादतः
ਵਿਆਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸੂਤ ਨੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਸੰਹਿਤਾ, ਅਰਥਾਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ-ਗ੍ਰੰਥ, ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
Frequently Asked Questions
The chapter provides a structured taxonomy for each manvantara (Manu–Indra–deva-groups–Saptarṣis–progeny) and then gives a technical account of Veda-vibhāga: the fourfold priestly allocation (Hotṛ/Ṛg, Adhvaryu/Yajus, Udgātṛ/Sāman, Brahman/Atharvan) and the paramparā of śākhā formation through Vyāsa’s disciples.
By presenting cosmic administration and Vedic transmission as dharmic order, it frames yajña, lineage, and correct function as spiritual disciplines: knowing the cycles (kāla), authorities (Manu/ṛṣi), and textual sources (Veda-śākhās) supports right practice (ācāra) and aligns worldly duty with liberation-oriented Dharma.