Adhyaya 157
Śāva-āśauca and Sūtikā-śauca: Death/Childbirth Impurity, Preta-śuddhi, and Śrāddha Procedure (Chapter 157)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਸ਼ਾਵ-ਆਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਵ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਸੂਤਿਕਾ-ਆਸ਼ੌਚ ਦੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਿਯਮ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਪਿੰਡ ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਵਰਣ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਆਸ਼ੌਚ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਭੇਦ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਸ਼ੁ, ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ/ਵੱਧ ਅਤੇ ਛੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਚੂੜਾ-ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਵਿਆਹੀ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਪਿਤ੍ਰਕੁਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਛੂਟਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੇਰ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਅਤੇ ਜੇ ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਲੰਘ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਨਿਯਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ—ਪਿੰਡ-ਦਾਨ, ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਵੰਡ, ਗੋਤ੍ਰ-ਨਾਮ ਉਚਾਰਨ, ਮਾਪ-ਪਰਿਮਾਣ, ਅਤੇ ਸੋਮ, ਅਗਨੀ/ਵਹਨੀ ਤੇ ਯਮ ਲਈ ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ ਜਗਾ ਕੇ ਨਿਯਤ ਆਹੁਤੀਆਂ—ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅਧਿਮਾਸ ਆਦਿ ਕਾਲ-ਵਿਕਲਪ, ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਅੰਦਰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ, ਫਿਰ ਸਾਲਾਨਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਇਹ ਤਰਕ ਕਿ ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਹਾਲਤ ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਤਕ ਨੂੰ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹਿੰਸਕ/ਅਸਧਾਰਣ ਮੌਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ-ਆਸ਼ੌਚ, ਸੰਭੋਗ ਜਾਂ ਚਿਤਾ-ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਰੰਤ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਵਿਜ ਦੇਹ ਨੂੰ ਕੌਣ ਸੰਭਾਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਦਾਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸਥੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਮੁੜ ਦੇਹ-ਸਪਰਸ਼ ਦੀ ਆਗਿਆ—ਇਹ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे द्रव्यशुद्धिर्नाम षट्पञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथ सप्तपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः शावाशौचादिः पुष्कर उवाच प्रेतशुद्धिं प्रवक्ष्यामि सूतिकाशुध्हिमेव च दशाहं शावमाशौचं सपिण्देषु विधीयते
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਸ਼ੁੱਧਿ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਛੱਪਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਇੱਕ ਸੌ ਸਤਾਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਸ਼ਾਵ-ਆਸ਼ੌਚ ਆਦਿ’—ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਮੈਂ ਪ੍ਰੇਤ-ਸ਼ੁੱਧਿ ਅਤੇ ਸੂਤਿਕਾ-ਸ਼ੁੱਧਿ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਸਪਿੰਡ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਵ-ਆਸ਼ੌਚ ਦਸ ਦਿਨ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ।’
Verse 2
जनने च तथा शुद्धिर्ब्राह्मणानां भृगूत्तम द्वादशाहेन राजन्यः पक्षाद्वैश्यो ऽथ मासतः
ਜਨਮ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹੇ ਭ੍ਰਿਗੁੱਤਮ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ (ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ), ਖ਼ਤਰੀ ਦੀ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੈਸ਼ ਦੀ ਪੱਖ (ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ) ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 3
शूद्रो ऽनुलोमतो दासे स्वामितुल्यन्त्वशौचकं षट्भिस्त्रिभिरथैकेन क्षत्रविट्शूद्रयोनिषु
ਅਨੁਲੋਮ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਸ਼ੂਦਰ ਜੇ ਦਾਸ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਆਸ਼ੌਚ ਮਾਲਕ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਖ਼ਤਰੀ-, ਵੈਸ਼-, ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ-ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਛੇ, ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦਾ (ਆਸ਼ੌਚ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 4
ब्राह्मणः शुद्धिमाप्नोति क्षत्रियस्तु तथैव च विट्शूद्रयोनेः शुद्धिः स्यात् क्रमात् परशुरामक
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰੀ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਵੈਸ਼ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦਰ-ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਲਈ ਕ੍ਰਮਵਾਰ (ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ) ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ।
Verse 5
षड्रात्रेण त्रिरात्रेण षड्भिः शूद्रे तथा विशः आदन्तजननात् सद्य आचूडान्नैशिकी श्रुतिः
ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਸ਼ੌਚ-ਕਾਲ ਛੇ ਰਾਤਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਯ ਲਈ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ। ਦੰਦ ਨਿਕਲਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ‘ਨੈਸ਼ਿਕੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ’ ਨਾਮਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਚੂੜਾ (ਪਹਿਲਾ ਮੁੰਡਨ) ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 6
त्रिरात्रमाव्रतादेशाद्दशरात्रमतः परं ऊनत्रैवार्षिके शूद्रे पञ्चाहाच्छुद्धिरिष्यते
ਜੇ ਕਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੀਕਸ਼ਾ-ਵ੍ਰਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ (ਹੋਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ) ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ। ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਜੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 7
द्वादशाहेने शुद्धिः स्यादतीते वत्सरत्रये गतैः संवत्सरैः षड्भिः शुद्धिर्मासेन कीर्तिता
ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬੀਤ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਛੇ ਸਾਲ ਬੀਤ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 8
स्त्रीणामकृतचूडानां विशुद्धिर् नैशिकी स्मृता तथा च कृतचुडानां त्र्यहाच्छुद्ध्यन्ति बान्धवाः
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਚੂੜਾ-ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਇੱਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚੂੜਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਂਧਵ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
विवाहितासु नाशौचं पितृपक्षे विधीयते पितुर्गृहे प्रसूतानां विशुद्धिर् नैशिकी स्मृता
ਵਿਆਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਪਿਤ੍ਰ-ਪੱਖ ਵੱਲੋਂ ਅਸ਼ੌਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਪ੍ਰਸਵ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਇੱਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 10
सूतिका दशरात्रेण शुद्धिमाप्नोति नान्यथा विवाहिता हि चेत् कन्या म्रियते पितृवेश्मनि
ਪ੍ਰਸੂਤਾ ਇਸਤਰੀ ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਜੇ ਵਿਆਹੀ ਧੀ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਵੀ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹੈ।
Verse 11
तस्यास्त्रिरात्राच्छुद्ध्यन्ति बान्धवा नात्र संशयः समानं लब्धशौचन्तु प्रथमेन समापयेत्
ਉਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੇ ਸਮਾਨ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ੌਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਮੁੱਖ (ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ) ਵਿਅਕਤੀ ਕਰੇ।
Verse 12
असमानं द्वितीयेन धर्मराजवचो यथा देशान्तरस्थः श्रुत्वा तु कुल्याणां मरणोद्भवौ
ਧਰਮਰਾਜ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਮਾਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦੂਜੇ ਵਜੋਂ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਖੜਾ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪਰਦੇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਕੁਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੇ।
Verse 13
यच्छेषं दशरात्रस्य तावदेवशुचिर्भवेत् अतीते दशरात्रे तु त्रिरात्रमशुचिर्भवेत्
ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਹਿੱਸਾ ਬਾਕੀ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਸ਼ੌਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਲੰਘ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਅਸ਼ੌਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
तथा संवत्सरे ऽतीते स्नात एव विशुद्ध्यति मातामहे तथातीते आचार्ये च तथा मृते
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਤਾਮਹ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਲ ਬੀਤਣ ‘ਤੇ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ‘ਤੇ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ।
Verse 15
रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्रावे विशोधनं सपिण्दे ब्राह्मणे वर्णाः सर्व एवाविशेषतः
ਗਰਭਸ੍ਰਾਵ (ਗਰਭਪਾਤ) ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਿੰਨੇ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਗਰਭ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਸ਼ੁੱਧੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਪਿੰਡ (ਨਿਕਟ ਰਕਤ-ਸੰਬੰਧੀ) ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਬਿਨਾ ਭੇਦ ਦੇ ਉਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ।
Verse 16
आचडान्नैशिकी तथेति ट दशरात्रेण शुद्ध्यन्ति द्वादशाहेन भूमिपः वैश्याः पञ्चदशाहेन शूद्रा मासेन भार्गव
‘ਆਚਾਡ’ ਅੰਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਅਤੇ ਰਾਤਰੀ (ਸੰਪਰਕ/ਕਰਮ) ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਅਸ਼ੌਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਖ਼ਤਰੀ (ਰਾਜੇ) ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ; ਵੈਸ਼੍ਯ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ—ਹੇ ਭਾਰਗਵ।
Verse 17
उच्छिष्टसन्निधावेकं तथा पिण्डं निवेदयेत् कीर्तयेच्च तथा तस्य नमगोत्रे समाहितः
ਉੱਛਿਸ਼ਟ (ਭੋਜਨ-ਸ਼ੇਸ਼) ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ ਉਸ (ਪਿਤ੍ਰ) ਦਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ।
Verse 18
भुक्तवत्सु द्विजेन्द्रेषु पूजितेषु धनेन च विसृष्टाक्षततोयेषु गोत्रनामानुकीर्तनैः
ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਭੋਜਨ ਕਰ ਚੁੱਕਣ ਅਤੇ ਧਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕਣ, ਅਤੇ ਅੱਖਤ ਤੇ ਜਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ—ਗੋਤ੍ਰ-ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰ ਨਾਲ—ਤਦ ਰੀਤ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।
Verse 19
चतुरङ्गुलविस्तारं तत्खातन्तावदन्तरं वितस्तिदीर्घं कर्तव्यं विकर्षूणां तथा त्रयं
ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਅੰਗੁਲ ਚੌੜਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਤਨੇ ਹੀ ਮਾਪ ਦਾ ਵਿਚਕਾਰ ਖਾਤ (ਖੱਡ/ਖਾਂਚ) ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲੰਬਾਈ ਇੱਕ ਵਿਤਸਤੀ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਵਿਕਰਸ਼ੂ ਲਈ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ (ਮਾਪ/ਨਿਰਦੇਸ਼) ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ।
Verse 20
विकर्षूणां समीपे च ज्वालयेज् ज्वलनत्रयं सोमाय वह्नये राम यमाय च समासतः
ਵਿਕਰਸ਼ੂਣਾਂ (ਖਿੱਚੀਆਂ ਰੇਖਾਂ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੀ ਅਗਨੀ-ਤ੍ਰਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰੇ—ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ: ਸੋਮ ਲਈ, ਵਹ્નਿ (ਅਗਨੀ) ਲਈ ਅਤੇ ਯਮ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮ।
Verse 21
जुहुयादाहुतीः सम्यक् सर्वत्रैव चतुस्त्रयः पिण्डनिर्वपणं कुर्यात् प्राग्वदेव पृथक् पृथक्
ਆਹੁਤੀਆਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵੇ; ਹਰ ਥਾਂ ਇਹ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਹੋਣ। ਪਿੰਡ-ਨਿਰਵਪਣ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ—ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ—ਕਰੇ।
Verse 22
अन्नेन दध्ना मधुना तथा मांसेन पूरयेत् मध्ये चेदधिमासः स्यात् कुर्यादभ्यधिकन्तु तत्
ਅੰਨ, ਦਹੀਂ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਮਾਸ ਨਾਲ (ਵਿਧੀ) ਪੂਰੀ ਕਰੇ। ਜੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਧਿਮਾਸ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ (ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ) ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਕਰੇ।
Verse 23
अथवा द्वादशाहेन सर्वमेतत् समापयेत् संवत्सरस्य मध्ये च यदि स्यादधिमासकः
ਜਾਂ ਫਿਰ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਾਪਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਜੇ ਸਾਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਧਿਮਾਸ ਆ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ (ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ)।
Verse 24
तदा द्वादशके श्राद्धे कार्यं तदधिकं भवेत् संवत्सरे समाप्ते तु श्राद्धं श्राद्धवदाचरेत्
ਤਦੋਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਕ-ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਵਾਧੂ (ਅਤਿਰਿਕਤ) ਅਰਪਣਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਸ਼ਰਾਧ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਆਚਰਨਾ ਕਰੇ।
Verse 25
प्रेताय तत ऊर्धवं च तस्यैव पुरुषत्रये पिण्डान् विनिर्वपेत्तद्वच्चतुरस्तु समाहितः
ਫਿਰ ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਚੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਲਈ, ਉਸੇ ਤਿੰਨ ‘ਪੁਰਖਾਂ’ (ਤਿੰਨ ਪਿਤਰਾਂ) ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਯਤ ਕਰਤਾ ਚਾਰ ਪਿੰਡ ਵੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 26
सम्पूज्य दत्वा पृथिवी समाना इति चाप्यथ धनेषु चेति क , ख , घ , ङ , छ , ज , ञ च योजयेत् प्रेतपिण्डं तु पिण्डेष्वन्येषु भार्गव
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅਰਪਣ ਦੇ ਕੇ, ‘ਪ੍ਰਿਥਿਵੀ ਸਮਾਨਾ’ ਅਤੇ ‘ਧਨੇਸ਼ੁ’ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ, ਕ, ਖ, ਘ, ਙ, ਛ, ਜ, ਞ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰ-ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਮੁਤਾਬਕ, ਹੇ ਭਾਰਗਵ, ਪ੍ਰੇਤ-ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖੇ।
Verse 27
प्रेतपात्रं च पात्रेषु तथैव विनियोजयेत् पृथक् पृथक् प्रकर्तव्यं कर्मैतत् कर्मपात्रके
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੇਤ-ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਨਿਯਤ ਕਰੇ। ਇਸ ਕਰਮ-ਪਾਤਰਕ (ਪਾਤਰ-ਸਮੂਹ) ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਰਮ ਹਰ ਪਾਤਰ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 28
मन्त्रवर्जमिदं कर्म शूद्रस्य तु विधीयते सपिण्डीकरणं स्त्रीणां कार्यमेवं तदा भवेत्
ਇਹ ਕਰਮ ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਿਧਿਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਵੀ ਇਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਇਹ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
श्राद्धं कुर्याच्च प्रत्यब्दं प्रेते कुम्भान्नमब्दकं गङ्गायाः सिकता धारा यथा वर्षति वासवे
ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਹਰ ਸਾਲ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰੇ ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਕੁੰਭਾਨ্ন (ਘੜੇ ਸਮੇਤ ਅੰਨ-ਦਾਨ) ਵੀ ਦੇਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਦੀ ਰੇਤ ਦੀ ਧਾਰ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਵੱਲੋਂ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 30
शक्या गणयितुं लोके नत्वतीताः पितामहाः काले सततगे स्थैर्यं नास्ति तस्मात् क्रियां चरेत्
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਬੀਤੇ ਪਿਤਾਮਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲਦੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਾਵ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਧਾਰਮਿਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਤੁਰੰਤ ਕਰਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 31
देवत्वे यातनास्थाने प्रेतः श्राद्धं कृतं लभेत् नोपकुर्यान्नरः शोचन् प्रेतस्यात्मन एव वा
ਮ੍ਰਿਤਕ ਨੇ ਦੇਵਤਾ-ਅਵਸਥਾ ਪਾਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਯਾਤਨਾ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਰਾਧ ਪ੍ਰੇਤ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਪਕਾਰਕ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 32
भृग्वग्निपाशकाम्भोभिर्मृतानामात्मघातिनां पतितानां च नाशौचं विद्युच्छस्त्रहताश् च ये
ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਅੱਗ ਨਾਲ, ਪਾਸ਼/ਫਾਹੇ ਨਾਲ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਰੇ ਹੋਏ; ਆਤਮਘਾਤੀ; ਪਤਿਤ (ਬਹਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ); ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਜਾਂ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਮੌਤ-ਅਸ਼ੌਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 33
यतिब्रतिब्रह्मचारिनृपकारुकदीक्षिताः राजाज्ञाकारिणो ये च स्नायाद्वै प्रेतगाम्यपि
ਯਤੀ, ਵਰਤਧਾਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਰਾਜਾ, ਕਾਰੀਗਰ, ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਜਾਜ्ञਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰੇਤ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ।
Verse 34
मैथुने कटधूमे च सद्यः स्नानं विधीयते द्विजं न निर्हरेत् प्रेतं शूद्रेण तु कथञ्चन
ਮੈਥੁਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਚਿਤਾ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਰੰਤ ਇਸ਼ਨਾਨ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਸ਼ੂਦਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਵਿਜ ਦੇ ਪ੍ਰੇਤ (ਮ੍ਰਿਤਦੇਹ) ਨੂੰ ਚੁੱਕਣਾ/ਹਟਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇ।
Verse 35
न च शूद्रं द्विजेनापि तयोर्दोषो हि जायते अनाथविप्रप्रेतस्य वहनात् स्वरगलोकभाक्
ਦੁਇਜ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੂਦਰ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਅਨਾਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਨੂੰ ਢੋਣ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਦਾ ਭਾਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 36
कार्यमेव तथा भवेदिति छ , ङ , ञ च कार्यमेतत्तथा भवेदिति झ राजाज्ञाकारका इति ट न निर्दहेदिति ख तयोर्दोषो ऽभिजायते इति ङ सङ्ग्रामे जयमाप्नोति प्रेते ऽनाथे च काष्ठदः सङ्कल्प्य बान्धवं प्रेतमपसव्येन तां चितिं
“ਇਹ ਕੰਮ ਬਿਲਕੁਲ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ”—ਇਉਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; “ਇਹ ਕਰਮ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇ”—ਇਹ ਵੀ। ਜੋ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਧੀਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਬੇਢੰਗੇ/ਬਿਨਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾਹ ਨਾ ਕਰੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਅਨਾਥ ਮ੍ਰਿਤਕ ਲਈ ਚਿਤਾ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਮ੍ਰਿਤਕ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਗਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਜਨੇਊ ਨੂੰ ਅਪਸਵ੍ਯ ਕਰਕੇ ਉਸ ਚਿਤਾ ਕੋਲ ਜਾਵੇ।
Verse 37
परिक्रम्य ततः स्नानं कुर्युः सर्वे सवाससः प्रेताय च तथा दद्युस्त्रींस्त्रींश् चैवोदकाञ्जलीन्
ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸਭ ਨੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਅੰਜਲੀ ਪਾਣੀ ਭੇਟ ਕਰਨਾ ਹੈ।
Verse 38
द्वार्यश्मनि पदं दत्वा प्रविशेयुस् तथा गृहं अक्षतान्निक्षिपेद्वह्नौ निम्बपत्रं विदश्य च
ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਦੇਹਲੀ ਦੇ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਫਿਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਵੋ। ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅਖ਼ਤ (ਅਖੰਡ ਚੌਲ) ਪਾਓ ਅਤੇ ਨੀਮ ਦਾ ਪੱਤਾ ਚਬਾਓ।
Verse 39
पृथक् शयीरन् भूमौ च क्रीतलब्धाशनो भवेत् एकः पिण्दो दशाहे तु श्मश्रुकर्मकरः शुचिः
ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਸੋਵੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਵੇ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਖਰੀਦੇ ਹੋਏ ਅੰਨ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰੇ। ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਇਕੋ ਪਿੰਡ (ਨਿਯਤ ਆਹਾਰ) ਲਵੇ; ਅਤੇ ਸ਼ਮਸ਼੍ਰੁ-ਕਰਮ (ਖ਼ੌਰ/ਮੁੰਡਨ) ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 40
सिद्धार्थकैस्तिलैर् विद्वान् मज्जेद्वासोपरं दधत् अजातदन्ते तनये शिशौ गर्भस्रुते तथा
ਵਿਦਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਚਿੱਟੀ ਸਰੋਂ (ਸਿੱਧਾਰਥਕ) ਅਤੇ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ; ਦੰਦ ਨਾ ਨਿਕਲੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਅਤੇ ਗਰਭਸ੍ਰਾਵ (ਗਰਭਪਾਤ/ਰਕਤਸ੍ਰਾਵ) ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਹੈ।
Verse 41
कार्यो नैवाग्निसंस्कारो नैव चास्योदकक्रिया चतुर्थे च दिनेकार्यस् तथास्थ्नां चैव सञ्चयः
ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਅਗਨਿ-ਸੰਸਕਾਰ (ਦਾਹ-ਕ੍ਰਿਆ) ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਉਦਕ-ਕ੍ਰਿਆ (ਜਲਾਂਜਲੀ/ਤਰਪਣ) ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ; ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਕੇਵਲ ਅਸਥੀ-ਸੰਚਯ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 42
अस्थिसञ्चयनादूर्ध्वमङ्गस्पर्शो विधीयते
ਅਸਥੀ-ਸੰਚਯ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗ-ਸਪਰਸ਼ (ਦੇਹ ਦਾ ਸਪਰਸ਼) ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Ten days is prescribed as the standard death-impurity period among sapiṇḍa relatives.
It presents graded completion periods by varṇa (with additional sub-cases such as anuloma births, dāsa status, and age-based rules), emphasizing that duration depends on social-ritual category and specific circumstance.
Key elements include gotra/name recitation, piṇḍa placement separately, assignment of a preta-vessel among vessels, measured ritual layout, kindling three fires (Soma–Agni–Yama), sets of four oblations, and completion rules including adhimāsa adjustments and annual repetition.
Yes; it explicitly states the preta receives the śrāddha whether in a divine state or in a place of torment, urging timely performance of kriyā.