Adhyaya 40
Chapter 40 — भूपरिग्रहो नाम (Bhū-parigraha) / अर्घ्यदानविधानम् (Arghya-dāna-vidhāna)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਭੂਮੀ-ਕਰਮ ਨੂੰ ਵਾਸਤੁ-ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਪੌਰਾਣਿਕ-ਯਜ੍ਞੀ ਅਸਤਿਤ੍ਵ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਿਟਾਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਸਥਾਨ ਆਪ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਕ 64-ਪਦ (ਮੰਡਲ) ਵਿੱਚ ਪਦਾਂ ਅਤੇ ਅੱਧ-ਪਦਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ/ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ ਘੀ, ਅਕਸ਼ਤ, ਫੁੱਲ, ਅਨਾਜ, ਮਾਸ, ਸ਼ਹਿਦ, ਦੁੱਧ-ਉਤਪਾਦ ਅਤੇ ਰੰਗੀਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਹੋਮ-ਬਲੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪੋਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਆਸੁਰੀ ਵਿਘਨ, ਪਾਪ ਤੇ ਰੋਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ। ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਮਾਤ੍ਰ-ਗਣ, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਪਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰਪਾਲ ਆਦਿ ਸਹਾਇਕ ਸੱਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਲੀ ਦੇਣਾ ਸਥਲ-ਸਮਰਸਤਾ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਕੁੰਭ-ਸਥਾਪਨਾ (ਮਹੀਸ਼ਵਰ/ਵਾਸਤੁ-ਰੂਪ ਵਰਧਨੀ ਸਮੇਤ), ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਦਿਕਪਾਲ ਕੁੰਭ, ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ, ਮੰਡਲ-ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਧਾਗੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਰੇਖਾਂਕਨ, ਖੁਦਾਈ, ਕੇਂਦਰੀ ਕੂਪ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਚਤੁਰਭੁਜ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਨਿਕਸ਼ੇਪ—ਸਫੈਦ ਫੁੱਲ, ਦਕਸ਼ਿਣਾਵਰਤ ਸ਼ੰਖ, ਬੀਜ ਤੇ ਮਿੱਟੀ—ਵਰਨਿਤ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤੁ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ: ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਖੋਦ ਕੇ ਸ਼ਲ੍ਯ (ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਅਵਰੋਧ) ਲੱਭ ਕੇ ਹਟਾਓ; ਸ਼ਕੁਨ-ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹਟਾਉਣ ਤੇ ਦੀਵਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਗਾੜ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਵਾਮੀ ਦਾ ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रतिष्ठायां भूपरिग्रहो नामोनचत्वारिंशोध्यायः अथ चत्वारिंशो ऽध्यायः अर्घ्यदानविधानं भगवानुवाच पूर्वमासित् महद्भूतं सर्वभूतभयङ्करं तद्देवैर् निहितं भुमौ स वास्तुपुरुषः स्मृतः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਭੂ-ਪਰਿਗ੍ਰਹ’ ਨਾਮ ਦਾ ਚਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਹੁਣ ਚਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—ਅਰਘ੍ਯਦਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਾਨ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਭੂਤ ਸੀ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਿਟਾ ਦਿੱਤਾ; ਉਹੀ ‘ਵਾਸਤੁ-ਪੁਰੁਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 2
चतुःषष्टिपदे क्षेत्रे ईशं कोणार्धसंस्थितं घृताक्षतैस्तर्पयेत्तं पर्जन्यं पदगतं ततः
ਚੌਂਹਠ ਪਦਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ-ਵਿਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ਕੋਣਾਰਧ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਈਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਘੀ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਤ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਦ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਰਜਨ੍ਯ (ਵਰਖਾ-ਦੇਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 3
उत्पलादिभिर्जयन्तञ्च द्विपदस्थं पताकया महेन्द्रञ्चैककोष्ठस्थं सर्वरक्तैः पदे रविं
ਉਤਪਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜਯੰਤ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰ ਬਣਾਓ—ਦੋ ਪਦਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ, ਪਤਾਕਾ ਸਮੇਤ। ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਕੋਠੇ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਓ; ਅਤੇ ਰਵੀ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਦ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਲ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕਰੋ।
Verse 4
वितानेनार्धपदगं सत्यं पदे भृशं घृतैः व्योम शाकुनमांसेन कोणार्धपदसंस्थितं
ਅਰਧ-ਪਦ ਵਿੱਚ ਵਿਤਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਪਦ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਯ ਰੱਖੇ। ‘ਵ੍ਯੋਮ’ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਘੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਅਧਿਕ ਭਰਪੂਰ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਕੋਣਾਰਧ-ਪਦ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਮਾਸ ਵਿਨ੍ਯਸਤ ਕਰੇ।
Verse 5
स्रुचा चार्धपदे वह्निं पूषाणं लाजयैकतः स्वर्णेन वितथं द्विष्ठं मथनेन गृहाक्षतं
ਸ੍ਰੁਚਾ (ਹੋਮ-ਚਮਚ) ਨਾਲ ਅਰਧ-ਪਦ ਵਿੱਚ ਵਹ੍ਨਿ (ਅਗਨੀ) ਨੂੰ ਵਿਨ੍ਯਸਤ ਕਰੇ; ਪੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਲਾਜ (ਭੁੰਨੇ ਅਨਾਜ) ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਸਵਰਨ ਨਾਲ ਵਿਤਥ (ਅਸੱਤ/ਦੋਸ਼) ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰੇ; ਮਥਨ-ਡੰਡ ਨਾਲ ਦ੍ਵਿਸ਼ਟ (ਵੈਰ) ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹ-ਅਕਸ਼ਤ ਨਾਲ ਕਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰੇ।
Verse 6
मांसौदनेन धर्मेशमेकैकस्मिन् स्थितं द्वयं गन्धर्वं द्विपदं गन्धैर् भृशं शाकुनजिह्वया
ਹੇ ਧਰਮੇਸ਼! ਮਾਂਸੌਦਨ (ਮਾਸ ਨਾਲ ਪਕਿਆ ਅੰਨ) ਦੀ ਭੇਟ ਨਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਰੱਖੇ ਜਾਣ—ਇੱਕ ਗੰਧਰਵ ਲਈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਦ੍ਵਿਪਦ (ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ) ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਕਾ ਕੇ ‘ਸ਼ਾਕੁਨਜਿਹਵਾ’ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 7
एकस्थमूर्ध्वसंस्थञ्च मृगं नीलपटैस् तथा पितॄन् कृशरयार्धस्थं दन्तकाष्ठैः पदस्थितं
ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਇੱਕ ਥਾਂ ਟਿਕਿਆ, ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮ੍ਰਿਗ ਨੀਲੇ ਕਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਰਾ (ਚੌਲ-ਦਾਲ) ਦੇ ਪਾਤਰ ਉੱਤੇ ਅੱਧੇ ਬੈਠੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੰਤਕਾਸ਼ਠਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਟਿਕਾਏ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 8
नृहस्त इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः व्योम शाकुलमांसेनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दौवारिकं द्विसंस्थञ्च सुग्रीवं यावकेन तु पुष्पदन्तं कुशस्तम्बैः पद्मैर् वरुणमेकतः
ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਨ੍ਰੁਹਸਤ’ ਅਤੇ ‘ਵ੍ਯੋਮ’ ਦਾ ਪਾਠ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦੌਵਾਰਿਕ (ਦੁਆਰਪਾਲ) ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਸੰਸਥ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰੇ; ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਯਾਵਕ (ਜੌ) ਨਾਲ, ਪੁਸ਼ਪਦੰਤ ਨੂੰ ਕੁਸ਼-ਸਤੰਭਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਮਲ-ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 9
असुरं सुरया द्विष्ठं पदे शेषं घृताम्भसा यवैः पापं पदार्धस्थं रोगमर्धे च मण्डकैः
ਸੁਰਾ (ਮਦਿਰਾ) ਨਾਲ ਦ੍ਵਿਸ਼ਟ ਅਸੁਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੇ। ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸ਼ੇਸ਼ ਦੋਸ਼ ਘਿਉ ਮਿਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ। ਅੱਧੇ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਜੌ ਨਾਲ ਨਾਸ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਨੂੰ ਮੰਡਕ ਕੇਕਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰੇ।
Verse 10
नागपुष्पैः पदे नागं मुख्यं भक्ष्यैर् द्विसंस्थितं मुद्गौदनेन भल्लाटं पदे सोमं पदे तथा
ਨਾਗ-ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪਦ ਵਿੱਚ ਨਾਗਦੇਵ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਭੱਖ੍ਯ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ। ਮੁਦਗੌਦਨ (ਮੂੰਗ ਨਾਲ ਪਕਿਆ ਅੰਨ) ਨਾਲ ਭੱਲਾਟ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਪਦ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 11
मधुना पायसेनाथ शालूकेन ऋषिं द्वये पदे दितिं लोपिकाभिरर्धे दितिमथापरं
ਮਧੁ, ਪਾਇਸ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲੂਕ (ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ) ਦੀ ਭੇਟ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ-ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਦੋ ਪਦ ਉੱਚੇ ਦਿਤੀ ਦਾ ਪਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਲੋਪਿਕਾ ਨਾਲ ਅੱਧੇ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਦਿਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 12
पूरिकाभिस्ततश्चापमीशाधः पयसा पदे ततोधश्चापवत्सन्तु दध्ना चैकपदे स्थितं
ਫਿਰ ਪੂਰੀਕਾ ਕੇਕਾਂ ਨਾਲ ‘ਅਪ’ (ਜਲ-ਭੇਟ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼-ਸਥਾਨ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪਦ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ‘ਆਪਵਤਸ’ (ਦੁੱਧ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਪਾਣੀ) ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਦਹੀਂ ਇੱਕ ਪਦ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।
Verse 13
लड्डुकैश् च मरीचिन्तु पूर्वकोष्ठचतुष्टये सवित्रे रक्तपुष्पाणि ब्रह्माधःकोणकोष्ठके
ਲੱਡੂਆਂ ਅਤੇ ਮਿਰਚ ਨਾਲ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਕੋਠੜੇ ਭਰੇ ਜਾਣ। ਸਵਿਤ੍ਰ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਕੋਨੇ ਵਾਲੇ ਕੋਠੜੇ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਫੁੱਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।
Verse 14
तदधःकोष्ठके दद्यात् सावित्र्यै च कुशोदकं विवस्ते ऽरुणं दद्याच्चन्दनञ्चतुरङ्घ्रिषु
ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਕੋਠੜੇ ਵਿੱਚ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਲਈ ਕੁਸ਼-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਜਲ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਵਸਤ੍ਰ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅਰੁਣ (ਲਾਲ) ਕਪੜਾ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਚਾਰਾਂ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚੰਦਨ ਲੇਪ/ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 15
रक्षोधःकोणकोष्ठे तु इन्द्रायान्नं निशान्वितं इन्द्रजयाय तस्याधो घृतान्नं कोणकोष्ठके
ਰਾਖਸ-ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਕੋਨੇ ਵਾਲੇ ਕੋਠੜੇ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਲਈ ਹਲਦੀ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਅੰਨ-ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਕੋਨੇ ਵਾਲੇ ਕੋਠੜੇ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਜਯ ਲਈ ਘ੍ਰਿਤਾਨ্ন (ਘੀ-ਚੌਲ) ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 16
चतुष्पदेषु दातव्यमिन्द्राय गुडपायसं वाय्वधःकोणदेशे तु रुद्राय पक्वमांसकं
ਚਤੁਸ਼ਪਦ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਗੁੜ ਮਿਲਿਆ ਪਾਇਸ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਾਯਵ੍ਯ ਅਧੋ-ਕੋਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਮਾਸ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 17
तदधःकोणकोष्ठे तु यक्षायार्द्रं फलन्तथा महीधराय मांसान्नं माघञ्च चतुरङ्घ्रिषु
ਉਸ ਅਧੋ-ਕੋਣ ਦੇ ਕੋਠੇ ਵਿੱਚ ਯਕਸ਼ ਨੂੰ ਰਸਦਾਰ (ਆਰਦ੍ਰ) ਫਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੀਧਰ ਨੂੰ ਮਾਸ-ਅੰਨ; ਅਤੇ ਚਤੁਰੰਗ੍ਰੀ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਘ ਨੂੰ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 18
मध्ये चतुष्पदे स्थाप्या ब्रह्मणे तिलतण्डुलाः चरकीं माषसर्पिभ्यां स्कन्दं कृशरयासृजा
ਮੱਧ ਦੇ ਚਤੁਸ਼ਪਦ (ਚਤੁਰਸ੍ਰ) ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲਈ ਤਿਲ ਅਤੇ ਤੰਡੁਲ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਚਰਕੀ ਨੂੰ ਮਾਸ਼ ਅਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਰਕਤ-ਰਸ ਸਮੇਤ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।
Verse 19
रक्तपद्मैर् विदारीञ्च कन्दर्पञ्च पलोदनैः पूतनां पलपित्ताभ्यां मांसासृग्भ्याञ्च जम्भकं
ਲਾਲ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਦਾਰੀ ਅਤੇ ਕੰਦਰਪ ਨੂੰ ਪਲੋਦਨ ਸਮੇਤ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੂਤਨਾ ਨੂੰ ਪਲਪਿੱਤ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਜੰਭਕ ਨੂੰ ਮਾਸ ਅਤੇ ਰਕਤ ਨਾਲ (ਨਿਵੇਦਨ/ਪ੍ਰਯੋਗ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 20
मध्यचतुष्टये इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पित्तासृगस्थिभिः पापां पिलिपिञ्जं स्रजासृजा ईशाद्यान् रक्तमांसेन अभावादक्षतैर् यजेत्
“ਮੱਧ ਚਤੁਸ਼ਟਯ ਵਿੱਚ”—ਇਹ ਪਾਠ ਹੈ। ਪਿੱਤ, ਰਕਤ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਪਾਪਾ (ਪਾਪ-ਸਰੂਪਾ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਪਿਲਿਪਿੰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਨਾਯੂਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਰਕਤ ਅਤੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਇਹ ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਅਕਸ਼ਤ (ਕੱਚੇ ਚੌਲ) ਨੂੰ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਰੱਖ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 21
रक्षोमातृगणेभ्यश् च पिशाचादिभ्य एव च पितृभ्यः क्षेत्रपालेभ्यो बलीन् दद्यात् प्रकामतः
ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਗਣਾਂ ਨੂੰ, ਪਿਸਾਚ ਆਦਿ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਖੇਤਰਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਯਥੋਚਿਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਬਲੀ-ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 22
आहुत्वैतानसन्तर्प्य प्रासादादीन्न कारयेत् ब्रहमस्थाने हरिं लक्ष्मीं गणं पश्चात् समर्चयेत्
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਆਦਿ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ੁਰੂ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਬ੍ਰਹਮਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ), ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗਣ (ਗਣੇਸ਼) ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 23
महीश्वरं वास्तुमयं वर्धन्या सहितं घटं ब्रह्माणं मध्यतः कुम्भे ब्रह्मादींश् च दिगीश्वरान्
ਘਟ/ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤੂ-ਰੂਪ ਮਹੀਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵਰਧਨੀ ਸਮੇਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਕੁੰਭ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਦਿ ਦਿਗੀਸ਼ਵਰਾਂ (ਦਿਕਪਾਲਾਂ) ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 24
दद्यात् पूर्णाहुतिं पश्चात् स्वस्ति वाच्य प्रणम्य च प्रगृह्य कर्करीं सम्यक् मण्डलन्तु प्रदक्षिणं
ਫਿਰ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਅਰਪਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵਸਤਿਵਾਚਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ, ਕರ್ಕਰੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੜ ਕੇ ਮੰਡਲ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰੇ।
Verse 25
सूत्रमार्देण हे ब्रह्मंस्तोयधाराञ्च भ्रामयेत् पूर्ववत्तेन मार्गेण सप्त वीजानि वापयेत्
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਜਲਧਾਰਾ ਨੂੰ ਗੋਲ ਘੁਮਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਫਿਰ ਉਸੇ ਪੂਰਵੋਕਤ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਤ ਬੀਜ ਬੋਏ ਜਾਣ।
Verse 26
प्रारम्भं तेन मार्गेण तस्य खातस्य कारयेत् ततो गर्तं खनेन्मध्ये हस्तमात्रं प्रमाणतः
ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮਾਰਗ-ਰੇਖਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਖਾਤ (ਖਾਈ) ਬਣਵਾਏ। ਫਿਰ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਹੱਥ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਾ ਗਰਤ (ਗੱਡਾ) ਖੋਦੇ।
Verse 27
चतुरङ्गुलकं चाधश्चोपलिप्यार्चयेत्ततः ध्यात्वा चतुर्भुजं विष्णुमर्घ्यं दद्यात्तु कुम्भतः
ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਚਾਰ ਅੰਗੁਲ ਪ੍ਰਮਾਣ ਤੱਕ ਲੇਪ ਕੇ ਫਿਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਚਤੁਰਭੁਜ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਕੁੰਭ ਤੋਂ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 28
कर्कर्या पूरयेत् श्वभ्रं शुक्लपुष्पाणि च न्यसेत् दक्षिणावर्तकं श्रेष्ठं बीजैर् मृद्द्भिश् च पूरयेत्
ਗਰਤ ਨੂੰ ਕੰਕਰੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲ ਰੱਖੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ ਦੱਖਿਣਾਵਰਤ ਸ਼ੰਖ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਭਰੇ।
Verse 29
अर्घ्यादानं विनिष्पाद्य गोवस्त्रादीन्ददेद्गुरौ कालज्ञाय स्थपतये वैष्णवादिभ्य अर्चयेत्
ਅਰਘ੍ਯ ਦਾਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਗਾਂ, ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਦਾਨ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਕਾਲਜ੍ਞ, ਸਥਪਤੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਸਤਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 30
ततस्तु खानयेद्यत्नज्जलान्तं यावदेव तु पुरुषाधःस्थितं शल्यं न गृहे दोषदं भवेत्
ਫਿਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਖੁਦਾਈ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪਿਆ ਸ਼ਲ੍ਯ (ਅਸ਼ੁਭ ਵਸਤੂ) ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਦੋਸ਼ਕਾਰਕ ਨਾ ਬਣੇ।
Verse 31
पिलिपिच्छमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः महीधरं वास्तुमयमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पुरुषाधिष्ठितं शल्यमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अस्थिशल्ये विद्यते वै भित्तिर्वै गृहिणो ऽसुखं यन्नामशब्दं शृणुयात्तत्र शल्यं तदुद्भवं
ਅਸਥਿ-ਸ਼ਲ੍ਯ (ਹੱਡੀ ਵਰਗੀ ਲੁਕਵੀ ਰੁਕਾਵਟ) ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਸੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਨਾਮ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਗੁਨ ਵਜੋਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਸੇ ਤੋਂ ਉੱਥੇ ਸ਼ਲ੍ਯ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes a Vāstu-śāstra workflow: 64-pada maṇḍala zoning with substance-specific offerings, followed by kumbha-sthāpana, pūrṇāhuti, traced trenching/pit creation, auspicious deposits (dakṣiṇāvarta conch, seeds), and finally śalya-doṣa detection by excavation to the water-line.
By treating land-taking and construction as dharmic worship: the site is approached as Vāstu-Puruṣa, offerings cultivate gratitude and restraint, bali reconciles visible and invisible stakeholders, and doṣa-removal becomes inner purification—aligning practical building with cosmic order and devotional discipline.