Adhyaya 29
The Description of the Sarvatobhadra Maṇḍala (सर्वतोभद्रमण्डलकथनम्)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ ਮੰਡਲ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਕਠੋਰ ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਪੂਰਵ-ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਰਗਾਕਾਰ ਜਾਲ ਨੂੰ ਕਮਲ-ਆਵਰਨਾਂ—ਪੀਠ, ਵੀਥਿਕਾ, ਦ੍ਵਾਰ—ਵਿੱਚ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਵਿਭਾਗ ਨਿਯਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੱਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤਹਕਰਣ ਦੇ ਬਹੁ-ਸਤਰੀ ਵਿਨਿਆਸ ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਰੰਗਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਸ਼ੋਧਨ-ਚਿੰਨ੍ਹਕਰਨ ਕ੍ਰਮ, ਅੰਗੁਲ-ਹਸਤ-ਕਰ ਮਾਪ, ਅਤੇ ਬੀਜ/ਮੰਤ੍ਰ/ਵਿਦਿਆ ਜਪ ਦੇ ਮਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁਰਸ਼ਚਰਣ ਦੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾ ਬਤਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੰਡਲ-ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਯੋਗ-ਦੇਹ ਵਜੋਂ—ਨਾਡੀਆਂ, ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ, ਬੀਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ—ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ ਸਥੂਲ ਸ਼ਬਦ-ਮੂਰਤੀ, ਸੂਖਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਹਿਰਦਾ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਪਦ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮਿਕ ਧਿਆਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ 9, 25, 26 ਆਦਿ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵ੍ਯੂਹ-ਵਿਨਿਆਸ, ਦ੍ਵਾਰ-ਅਲੰਕਾਰ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮਰਤ੍ਯੇਸ਼ਟ੍ਯ ਮੰਡਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये आचार्याभिषेको नाम अष्टाविंशो ऽध्यायः अथ ऊनत्रिंशो ऽध्यायः सर्वतोभद्रमण्डलकथनं नारद उवाच साधकः साधयेन्मन्त्रं देवतायतनादिके शुद्धभूमौ गृहे प्रार्च्य मण्डले हरिमीश्वरं आग्नेयेब्जे च प्रकृतिं याम्येब्जे पुरुषं यजेत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ‘ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ’ ਵਿੱਚ ‘ਆਚਾਰ੍ਯ ਅਭਿਸੇਕ’ ਨਾਮਕ ਅਠਾਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ‘ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ ਮੰਡਲ ਕਥਨ’ ਨਾਮਕ ਉਨੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਾਧਕ ਸ਼ੁੱਧ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਦੇਵਾਲਯ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਨਾ ਕਰੇ; ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਰਚੇ। ਆਗਨੇਯ ਪਦਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਯਾਮ੍ਯ ਪਦਮ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 2
चतुरस्त्रीकृते क्षेत्रे मण्डलादीनि वै लिखेत् रसवाणाक्षिकोष्ठेषु सर्वतोभद्रमालिखेत् पुरुषाद्दक्षिणे च वह्निं नैरृते वारुणेनिलं आदित्यमैन्दवे पद्मे ऋग्यजुश् चैशपद्मके
ਚੌਰਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੰਡਲ ਆਦਿ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ। ਰਸ, ਵਾਣ, ਅਕ੍ਸ਼ਿ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਕਾਂ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨਿਤ ਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ’ ਰਚਨਾ ਬਣਾਏ। ਵਾਸਤੁ-ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਦੱਖਣ ਅਗਨੀ ਰੱਖੇ; ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਐੰਦਵ ਪਦਮ ਵਿੱਚ ਆਦਿਤ੍ਯ (ਸੂਰਜ) ਅਤੇ ਈਸ਼ ਪਦਮ ਵਿੱਚ ਰਿਗ ਅਤੇ ਯਜੁਸ (ਵੇਦ-ਵਿਭਾਗ) ਨੂੰ ਵਿਨ੍ਯਸਤ ਕਰੇ।
Verse 3
षट्त्रिंशत्कोष्ठकैः पद्मं पीठं पङ्क्त्यावहिर्भवेत् द्वाभ्यान्तु वीथिका तस्माद् द्वाभ्यां द्वाराणि दिक्षु च इन्द्रादींश् च द्वितीयायां पद्मे षोडशके तथा सामाथर्वाणमाकाशं वायुं तेजस् तथा जलं
ਛੱਤੀ ਖਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਪੀਠ-ਰੂਪ ਪਦਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਕਤਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸੀਮਾ ਬਣੇ। ਫਿਰ ਦੋ ਖਾਨੇ ਵੀਥਿਕਾ (ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ-ਮਾਰਗ) ਬਣਨ, ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਦੋ ਖਾਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਲਈ ਨਿਯਤ ਹੋਣ। ਦੂਜੇ ਪਦਮ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਮ ਅਤੇ ਅਥਰਵ ਵੇਦ ਅਤੇ ਤੱਤ—ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਤੇਜ (ਅਗਨੀ), ਅਤੇ ਜਲ—ਵਿਨ੍ਯਸਤ ਕਰੇ।
Verse 4
वर्तुलं भ्रामयित्वा तु पद्मक्षेत्रं पुरोदितम् पद्मार्धे भामयित्वा तु भागं द्वादशमं वहिः पृठिवीञ्च मनश् चैव श्रोत्रं त्वक् चक्षुरर्चयेत् रसनाञ्च तथा घ्राणं भूर्भुवश् चैव षोडशं
ਵਰਤੁਲ (ਗੋਲ) ਆਕਾਰ ਬਣਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਪਦਮ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਅੱਧੇ ਪਦਮ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਭਾਗ ਨਿਸ਼ਾਨਿਤ ਕਰੇ। ਪૃਥਵੀ ਅਤੇ ਮਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ, ਤ੍ਵਕ, ਚਕ੍ਸ਼ੁ; ਅਤੇ ਰਸਨਾ ਤੇ ਘ੍ਰਾਣ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੂಃ ਅਤੇ ਭੁਵಃ ਸਮੇਤ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ (ਸ਼ੋਡਸ਼) ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Verse 5
विभज्य भ्रामयेच्छेषं चतुःक्षेत्रन्तु वर्तुलं प्रथमं कर्णिकाक्षेत्रं केशराणां द्वितीयकम् महर्जनस्तपः सत्यं तथाग्निष्टोममेव च अत्यग्निष्टोमकं चोक्थं षोडशीं वाजपेयकं
ਵਿਭਾਜਨ ਕਰਕੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਘੁਮਾ ਕੇ ਚਾਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਗੋਲ ਵਿਨ੍ਯਾਸ ਬਣਾਏ। ਪਹਿਲਾ ਕਰ੍ਣਿਕਾ-ਖੇਤਰ (ਮੱਧ ਭਾਗ) ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਕੇਸਰ-ਖੇਤਰ (ਪੰਖੁੜੀ ਭਾਗ) ਹੈ। ਉੱਥੇ ਮਹಃ, ਜਨಃ, ਤਪಃ, ਸਤ੍ਯ; ਅਤੇ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ; ਨਾਲ ਹੀ ਅਤ੍ਯਗਨਿਸ਼ਟੋਮ, ਉਕ੍ਥ੍ਯ, ਸ਼ੋਡਸ਼ੀ ਅਤੇ ਵਾਜਪੇਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ/ਯਜ੍ਞ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਨ੍ਯਸਤ ਕਰੇ।
Verse 6
तृतीयं दलसन्धीनां दलाग्राणां चतुर्थकम् प्रसार्य कोणसूत्राणि कोणदिङ्मध्यमन्ततः अतिरात्रञ्च सम्पूज्य तथाप्तोर्याममर्चयेत् मनो बुद्धिमहङ्कारं शब्दं स्पर्शञ्च रूपकं
ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਤੀਜਾ ਬਿੰਦੂ ਅਤੇ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੌਥਾ ਬਿੰਦੂ ਨਿਸ਼ਾਨਿਤ ਕਰੇ। ਕੋਨਾਂ ਤੋਂ ਤਿਰਛੀਆਂ ਸੂਤਰ-ਰੇਖਾਵਾਂ ਫੈਲਾ ਕੇ, ਕੋਣ-ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੱਧ ਰਾਹੀਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਯਾਗ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਤੋਰਿਆਮ ਯਾਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਸਪਰਸ਼-ਰੂਪ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਦੀ ਵੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Verse 7
निधाय केशराग्रे तु दलसन्धींस्तु लाञ्छयेत् पातयित्वाथ सूत्राणि तत्र पत्राष्टकं लिखेत् रसं गन्धञ्च पद्मेषु चतुर्विंशतिषु क्रमात् प्रत्यग्निष्टोमकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ज्योतिष्टोमकमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः जीवं मनोधिपञ्चाहं प्रकृतिं शब्दमात्रकं
ਕੇਸਰ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ (ਨਿਸ਼ਾਨ) ਰੱਖ ਕੇ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸੂਤਰ ਹੇਠਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਥੇ ਅੱਠ-ਪੰਖੁੜੀ ਵਾਲਾ ਪਦਮ-ਚਿੱਤਰ ਲਿਖੇ। ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਵੀ ਪਦਮਾਂ ਉੱਤੇ ‘ਰਸ’ ਅਤੇ ‘ਗੰਧ’ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖੇ। (ਕੁਝ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪ੍ਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ્નਿਸ਼ਟੋਮਕਮ’ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ‘ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਟੋਮਕਮ’ ਪਾਠ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।) ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਜੀਵ’, ‘ਮਨੋਧਿਪ’, ‘ਪੰਚਾਹ’, ‘ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਬਦਮਾਤ੍ਰਕ’ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 8
दलसन्ध्यन्तरालन्तु मानं मध्ये निधाय तु दलाग्रं भ्रामयेत्तेन तदग्रं तदनन्तरं वासुदेवादिमूर्तीञ्च तथा चैव दशत्मकं मनः श्रोत्रं त्वचं प्रार्च्य चक्षुश् च रसनं तथा
ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਖਾਲੀ ਸਥਾਨ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ‘ਮਾਨ’ ਬਿੰਦੂ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਪੰਖੁੜੀ ਦੀ ਨੋਕ ਤੱਕ ਘੁਮਾਏ। ਉਸ ਨੋਕ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਦਿ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਦਸ਼ਾਤਮਕ’ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ—ਮਨ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ (ਸੁਣਨਾ), ਤ੍ਵਚਾ (ਸਪਰਸ਼), ਚਕਸ਼ੁ ਅਤੇ ਰਸਨਾ (ਸਵਾਦ)।
Verse 9
तदन्तरालं तत्पार्श्वे कृत्वा वाह्यक्रमेण च केशरे तु लिखेद्द्वौ द्वौ दलमध्ये ततः पुनः घ्राणं वाक्पाणिपादञ्च द्वात्रिंशद्वारिजेष्विमान् चतुर्थावरणे पूज्याः साङ्गाः सपरिवारकाः
ਉਸ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਾਲੇ ਖਾਲੀ ਸਥਾਨ ਸਜਾ ਕੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਿਆਂ, ਕੇਸਰ ਉੱਤੇ ਦੋ-ਦੋ (ਨਾਮ/ਚਿੰਨ੍ਹ) ਲਿਖੇ; ਫਿਰ ਮੁੜ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ। ਇਹ—ਘ੍ਰਾਣ, ਵਾਕ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪਾਦ—ਨੂੰ ਬੱਤੀ ਕਮਲ-ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਚੌਥੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਪੂਜੇ ਜਾਣ।
Verse 10
पद्मलक्ष्मैतत् सामान्यं द्विषट्कदलमुच्यते कर्णिकार्धेन मानेन प्राक्संस्थं भ्रामयेत् क्रमात् पायूपस्थौ च सम्पूज्य मासानां द्वादशाधिपान् पुरुषोत्तमादिषड्विंशान् वाह्यावरणके यजेत्
ਇਹ ਪਦਮ-ਲક્ષણ ਦਾ ਸਧਾਰਣ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਦ੍ਵਿਸ਼ਟਕਦਲ, ਅਰਥਾਤ ਬਾਰਾਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਰਨਿਕਾ ਦੇ ਅੱਧੇ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਪੂਰਬੀ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ (ਸਥਾਪਨਾ/ਚਿੰਨ੍ਹ) ਘੁਮਾਏ। ਪਾਯੂ ਅਤੇ ਉਪਸਥ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਮ੍ਯਕ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਬਾਹਰੀ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਆਦਿ ਛੱਬੀ (26) ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰੇ।
Verse 11
तत्पार्श्वे भ्रमयोगेन कुण्डल्यः षड् भवन्ति हि एवं द्वादश मत्स्याः स्युर्द्विषट्कदलकञ्च तैः चक्राब्जे तेषु सम्पूज्या मासानां पतयः क्रमात् अष्टौ प्रकृतयः षड्वा पञ्चाथ चतुरो ऽपरे
ਉਸ ਦੇ ਪਾਸੇ ਭ੍ਰਮ-ਵਿਨਿਆਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਛੇ ਕੁੰਡਲੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਰਾਂ ਮਤਸ੍ਯ-ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਚਕ੍ਰ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਨਿਆਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਕੋਈ ਛੇ, ਹੋਰ ਪੰਜ ਅਤੇ ਕੁਝ ਚਾਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 12
पञ्चपत्राभिसिद्ध्यर्थं मत्स्यं कृत्वैवमब्जकम् व्योमरेखावहिः पीठन्तत्र कोष्टानि मार्जयेत् रजः पातं ततः कुर्याल्लिखिते मण्डले शृणु कर्णिका पीतवर्णा स्याद्रेखाः सर्वाः सिताः समाः
ਪੰਜ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਮਤਸ੍ਯ-ਰੂਪ ਬਣਾਕੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮਲ-ਆਲੇਖ ਤਿਆਰ ਕਰੇ। ‘ਵ੍ਯੋਮ-ਰੇਖਾ’ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਕੋਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਮਿਟੀ-ਧੂੜ ਹਟਾਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣੇ ਮੰਡਲ ਉੱਤੇ ਰਜ (ਚੂਰਨ) ਛਿੜਕੇ—ਸੁਣੋ—ਕਰਨਿਕਾ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਸਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਚਿੱਟੀਆਂ ਹੋਣ।
Verse 13
त्रीणि कोणेषु पादार्थं द्विद्विकान्यपराणि तु चतुर्दिक्षु विलिप्तानि गात्रकाणि भवन्त्युत द्विहस्ते ऽङ्गुष्टमात्राः स्युर्हस्ते चार्धसमाः सिताः पद्मं शुक्लेन सन्धींस्तु कृष्णेन श्यामतोथवा
ਤਿੰਨ ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਰਾਂ ਲਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਾਓ; ਹੋਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜੋੜੇ-ਜੋੜੇ ਕਰਕੇ ਬਣਾਏ ਜਾਣ। ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੇਪਨ/ਰੰਗ ਨਾਲ ਗਾਤ੍ਰਕ—ਅੰਗਾਂ ਵਰਗੇ ਉਪਭਾਗ—ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਮਾਪ ਦੇ ਹੋਣ; ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ, ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ। ਕਮਲ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਬਣੇ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੰਧੀ-ਰੇਖਾਵਾਂ ਕਾਲੇ ਜਾਂ ਗੂੜ੍ਹੇ ਨੀਲੇ ਨਾਲ ਖਿੱਚੀਆਂ ਜਾਣ।
Verse 14
ततः पङ्क्तिद्वयं दिक्षु वीठ्यर्थन्तु विलोपयेत् द्वाराण्याशासु कुर्वीत चत्वारि चतसृष्वपि केशरा रक्तपीताः स्युः कोणान् रक्तेन पूरयेत् भूषयेद्योगपीठन्तु यथेष्टं सार्ववर्णिकैः
ਫਿਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀਥੀ (ਰਾਹਦਾਰੀ) ਲਈ ਦੋ ਪੰਕਤੀਆਂ ਮਿਟਾ ਦੇਵੇ। ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬਣਾਏ। ਕੇਸਰ (ਤੰਤੂ) ਲਾਲ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਹੋਣ; ਕੋਣ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਾਲ ਭਰੇ ਜਾਣ। ਯੋਗਪੀਠ ਨੂੰ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਰੰਗਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Verse 15
द्वाराणां पार्श्वतः शोभा अष्टौ कुर्याद्विचक्षणः पङ्क्तिद्वयं द्वयं दिक्षु वीथ्यर्थं विनियोजयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तत्पार्श्व उपशोभास्तु तावत्यः परिकीर्तिताः लतावितानपत्राद्यैर् वीथिकामुपशोभयेत् पीठद्वारे तु शुक्लेन शोभारक्तेन पीततः
ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਪੁਣ ਸ਼ਿਲਪੀ ਅੱਠ ਸਜਾਵਟੀ ਤੱਤ ਬਣਾਏ। ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਦੋ ਕਤਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਨਿਯੋਗ ਵੀਥੀ (ਰਾਹਦਾਰੀ) ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ—ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪੁਸਤਕ-ਪਾਠ ਹੈ। ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਉਪ-ਸ਼ੋਭਾਵਾਂ ਵੀ ਉਤਨੀ ਹੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਲਤਾ-ਕਾਰੀ, ਵਿਤਾਨ ਵਰਗੀ ਸਜਾਵਟ, ਪੱਤਰ-ਅਲੰਕਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵੀਥਿਕਾ ਨੂੰ ਸਜਾਏ। ਪੀਠ-ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟੇ, ਮੰਗਲ ਲਾਲ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਾ ਕਰੇ।
Verse 16
समीप उपशोभानां कोणास्तु परिकीर्तिताः चतुर्दिक्षु ततो द्वे द्वे चिन्तयेन्मध्यकोष्ठकैः उपशोभाञ्च नीलेन कोणशङ्ख्यांश् च वै सितान् भद्रके पूरणं प्रोक्तमेवमन्येषु पूरणं
ਉਪਸ਼ੋਭਾ-ਕੋਠਿਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਾਲੇ ਕੋਨੇ ‘ਕੋਣ-ਵਿਭਾਗ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਧ-ਕੋਠਿਆਂ ਸਮੇਤ ਦੋ-ਦੋ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਪਸ਼ੋਭਾ-ਕੋਠੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਭਰੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਕੋਣ-ਸੰਖਿਆ ਵਾਲੇ ਵਿਭਾਗ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਨਾਲ। ‘ਭਦ੍ਰਕ’ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਭਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਰਨੀ ਹੈ।
Verse 17
चत्वारि वाह्यतो मृज्यादेकैकं पार्श्वयोरपि शोभार्थं पार्श्वयोस्त्रीणि त्रीणि लुम्पद्दलस्य तु त्रिकोणं सितरक्तेन कृष्णेन च विभूषयेत् द्विकोणं रक्तपीताभ्यां नाभिं कृष्णेन चक्रके
ਬਾਹਰਲੀ ਪਾਸੇ ਚਾਰ ਰੇਖਾਂ ਖਿੱਚੋ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਵੀ ਬਣਾਓ। ਸ਼ੋਭਾ ਲਈ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ (ਚਿੰਨ੍ਹ/ਰੇਖਾਂ) ਰੱਖੋ। ਕਮਲ-ਪੱਤੀ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਵਿੱਚ ਤਿਕੋਣ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਲਾਲ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾਓ; ਦੋਹਰਾ ਤਿਕੋਣ ਲਾਲ ਤੇ ਪੀਲੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਨਾਭੀ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰੰਗੋ।
Verse 18
तद्वद्विपर्यये कुर्यादुपशोभां ततः परम् कोणस्यान्तर्वहिस्त्रीणि चिन्तयेद्द्विर्विभेदतः अरकान् पीतरक्ताभिः श्यामान् नेमिन्तु रक्ततः सितश्यामारुणाः कृष्णाः पीता रेखास्तु वाह्यतः
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲਟ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੱਗੇ ਉਪਸ਼ੋਭਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕੋਣ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਰੇਖਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਸੋਚੋ। ‘ਅਰਕ’ ਭਾਗ ਪੀਲੇ-ਲਾਲ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰੋ; ਸ਼ਿਆਮ ਭਾਗ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ; ਪਰ ਨੇਮੀ (ਘੇਰਾ) ਲਾਲ ਹੋਵੇ। ਚਿੱਟਾ, ਸ਼ਿਆਮ, ਅਰੁਣ ਅਤੇ ਕਾਲਾ ਰੰਗ ਵਰਤੋ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਰੇਖਾਂ ਪੀਲੀਆਂ ਹੋਣ।
Verse 19
एवं षोडशकोष्ठं स्यादेवमन्यत्तु मण्डलम् द्विषट्कभागे षट्त्रिंशत्पदं पद्मन्तु वीथिका शालिपिष्टादि शुक्लं स्याद्रक्तं कौसुम्भकादिकम् हरिद्रया च हारिद्रं कृष्णं स्याद्दग्धधान्यतः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਕੋਠਿਆਂ ਵਾਲਾ ਮੰਡਲ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਮੰਡਲ ਵੀ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦੋ ਵਾਰੀ ਛੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਛੱਤੀਸ-ਪਦ (ਛੱਤੀਸ ਖਾਨਿਆਂ) ਦੀ ਜਾਲੀ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਮਲ ਦਾ ਆਕਾਰ ‘ਵੀਥਿਕਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੌਲ ਦੇ ਆਟੇ ਆਦਿ ਤੋਂ ਚਿੱਟਾ, ਕুসੁੰਭ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲਾਲ, ਹਲਦੀ ਤੋਂ ਪੀਲਾ, ਅਤੇ ਸੜੇ ਅਨਾਜ ਤੋਂ ਕਾਲਾ ਰੰਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Verse 20
एका पङ्क्तिः प्राभ्यां तु द्वारशोभादि पूर्ववत् द्वादशाङ्गुलिभिः पद्ममेकहस्ते तु मण्डले शमीपत्रादिकैः श्यामं वीजानां लक्षजाप्यतः चतुर्लक्षैस्तु मन्त्राणां विद्यानां लक्षसाधनम्
ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ (ਅਲੰਕਾਰ) ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਆਦਿ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਿਉਂਤਬੱਧ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਮਾਪ ਦਾ ਕਮਲ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੱਥ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਕਿਤ ਕਰੋ। ਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ਿਆਮ (ਗੂੜ੍ਹਾ) ਰੰਗ ਕਰੋ। ਬੀਜ-ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਇੱਕ ਲੱਖ; ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਚਾਰ ਲੱਖ ਜਪ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 21
द्विहस्ते हस्तमात्रं स्याद्वृद्ध्या द्वारेण वाचरेत् अपीठञ्चतुरस्रं स्याद्विकरञ्चक्रपङ्कजम् अयुतं बुद्धिविद्यानां स्तोत्राणाञ्च सहस्रकम् पूर्वमेवाथ लक्षेण मन्त्रशुद्धिस् तथात्मनः
ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਮਾਪ ਇਕ ਹਸਤ (ਕੁਹਣੀ) ਮਾਤਰ ਹੋਵੇ। ਵਾਧੇ ਲਈ ‘ਦ੍ਵਾਰ-ਨ੍ਯਾਇ’ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ। ਪੀਠ ਚੌਕੋਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰ-ਪਦਮ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਮੁਤਾਬਕ ਅਰ/ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੋਵੇ। ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਵਿਦਿਆ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ, ਅਤੇ ਸਤੋਤਰਾਂ ਲਈ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਲੱਖ ਜਪ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 22
पद्मार्धं नवभिः प्रोक्तं नाभिस्तु तिसृभिः स्मृता अष्टाभिर्द्वारकान् कुर्यान्नेमिन्तु चतुरङ्गुलैः तथापरेण लक्षेण मन्त्रः क्षेत्रीकृतो भवेत् पूर्वमेवासमो होमो वीजानां सम्प्रकीर्तितः
ਪਦਮ ਦੇ ਅੱਧੇ ਭਾਗ ਦਾ ਮਾਪ ਨੌਂ ਅੰਗੁਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਨਾਭੀ (ਕੇਂਦਰ) ਤਿੰਨ ਅੰਗੁਲ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਠ (ਅੰਗੁਲ) ਮਾਪ ਨਾਲ ਦ੍ਵਾਰਕਾਂ (ਖੁਲ੍ਹਾਵ/ਪੰਖੁੜੀਆਂ) ਬਣਾਓ, ਅਤੇ ਨੇਮੀ (ਘੇਰਾ) ਚਾਰ ਅੰਗੁਲ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਇਕ ਲਕਸ਼ਣ (ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਿਸ਼ਾਨ/ਮਾਪਦੰਡ) ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਖੇਤ੍ਰੀਕ੍ਰਿਤ’—ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ—ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੀਜਾਂ ਲਈ ਅਸਮ ਹੋਮ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 23
त्रिधा विभज्य च क्षेत्रमन्तर्द्वाभ्यामथाङ्कयेत् पञ्चान्तस्वरसिद्ध्यर्थं तेष्वस्फाल्य लिखेदरान् पूर्वसेवा दशांशेन मन्त्रादीनां प्रकीर्तिता परश् चर्ये तु मन्त्रे तु मासिकं व्रतमाचरेत्
ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਫਿਰ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਦੋ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾਓ। ਪੰਜ ਅੰਤ੍ਯ ਸ੍ਵਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਝਟਕਾ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਭਾਗਾਂ ਉੱਤੇ ਅਰ/ਰੇਖਾਵਾਂ ਲਿਖੋ। ਮੰਤ੍ਰ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਰਵ-ਸੇਵਾ ਦਸ਼ਾਂਸ਼ (ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ) ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁਰਸ਼ਚਰਣ ਵਿੱਚ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰੋ।
Verse 24
इन्दीवरदलाकारानथवा मातुलाङ्गवत् पद्मपत्रायतान्वापि लिखेदिच्छानुरूपतः भुवि न्यसेद्वामपादं न गृह्णीयात् प्रतिग्रहम् एवं द्वित्रिगुणेनैव मध्यमोत्तमसिद्धयः
ਇੰਦੀਵਰ (ਨੀਲਾ ਕਮਲ) ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਰਗੇ, ਜਾਂ ਮਾਤੁਲਾਂਗ (ਬਿਜੋਰਾ) ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਕਮਲ-ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਲੰਬੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ—ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਓ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਾਮਪਾਦ (ਖੱਬਾ ਪੈਰ) ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ (ਭੇਟ/ਦਾਨ) ਨਾ ਲਵੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 25
भ्रामयित्वा वहिर् नेमावरसन्ध्यन्तरे स्थितः भ्रामयेदरमूलन्तु सन्धिमध्ये व्यवस्थितः मन्त्रध्यानं प्रवक्ष्यामि येन स्यान्मन्त्रजं फलम् स्थूलं शब्दमयं रूपं विग्रहं वाह्यमिष्यते
ਨੇਮੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਅਵਰ-ਸੰਧੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਘੁਮਾਏ; ਫਿਰ ਸੰਧੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਰਮੂਲ (ਅਰ ਦੀ ਜੜ੍ਹ) ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਘੁਮਾਏ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਨਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ-ਧਿਆਨ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਬਾਹਰੀ ਵਿਗ੍ਰਹ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਮਯ ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 26
परिमार्जिता इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्विधा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पञ्चान्तरस्त्वसिद्ध्यर्थमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पञ्चोत्तरस्तु सिद्ध्यर्थमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अरमध्ये स्थितो मधमरणिं भ्रामयेत् समम् एवं सिद्ध्यन्तराः सम्यक् मातुलाङ्गनिभाः समाः सुक्ष्मां ज्योतिर्मयं रूपं हार्दं चिन्तामयं भवेत् चिन्तया रहितं यत्तु तत् परं प्रकीर्तितम्
‘ਪਰਿਮਾਰਜਿਤਾ’—ਇਹ ਪਾਠ ਇੱਕ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਹੈ; ‘ਦ੍ਵਿਧਾ’—ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ; ‘ਪੰਜ ਅੰਤਰ ਅਸਿੱਧੀ ਲਈ’—ਇੱਕ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ‘ਪੰਜ ਤੋਂ ਪਰੇ (ਪੰਜ) ਸਿੱਧੀ ਲਈ’—ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ। ਅਰਣੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਮੱਧ-ਅਰਣੀ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਘੁਮਾਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੱਧਵਰਤੀ ਸਿੱਧੀਆਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਾਤੁਲਾਂਗ (ਬਿਜੋਰਾ) ਫਲ ਵਾਂਗ ਸਮਰੂਪ। ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸੁਖਮ, ਜੋਤਿਰਮਯ, ਚਿੰਤਾਮਯ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 27
विभज्य सप्तधा क्षेत्रं चतुर्दशकरं समम् द्विधा कृते शतं ह्य् अत्र षण्नवत्यधिकानि तु वराहसिंहशक्तीनां स्थूलरूपं प्रधानतः चिन्तया रहितं रूपं वासुदेवस्य कीर्तितम्
ਖੇਤਰ (ਪਵਿੱਤਰ ਯੰਤਰ-ਖੇਤਰ) ਨੂੰ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਦਾਂ ਕਰਾਂ ਦੀ ਸਮ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਕੇ, ਫਿਰ ਦੋ ਭਾਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਸੌ—ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਛਿਆਨਵੇ—ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵਰਾਹ ਅਤੇ ਨਰਸਿੰਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸਥੂਲ (ਬਾਹਰੀ) ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਰੂਪ ਚਿੰਤਨ-ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 28
कोष्टकानि चतुर्भिस्तैर् मध्ये भद्रं समालिखेत् परितो विसृजेद्वीथ्यै तथा दिक्षु समालिखेत् इतरेषां स्मृतं रूपं हार्दं चिन्तामयं सदा स्थूलं वैराजमाख्यातं सूक्ष्मं वै लिङ्गितं भवेत्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚਾਰ ਕੋਸ਼ਟਕ (ਖੰਡ) ਬਣਾਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ੁਭ ‘ਭਦ੍ਰ’ ਰੂਪ ਅੰਕਿਤ ਕਰੇ। ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ‘ਵੀਥੀ’ (ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ-ਮਾਰਗ) ਛੱਡੇ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਭਾਜਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾਏ। ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ‘ਹਾਰਦ’—ਸਦਾ ਚਿੰਤਾਮਯ—ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਥੂਲ ਰੂਪ ‘ਵੈਰਾਜ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ‘ਲਿੰਗਿਤ’ (ਸੰਕੇਤਿਤ/ਲੱਛਣਯੁਕਤ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
कमलानि पुनर्वीथ्यै परितः परिमृज्य तु द्वे द्वे मध्यमकोष्ठे तु ग्रीवार्थं दिक्षु लोपयेत् चिन्तया रहितं रूपमैश्वरं परिकीर्तितम् हृत्पुण्डरीकनिलयञ्चैतन्यं ज्योतिरव्ययम्
ਫਿਰ ‘ਵੀਥੀ’ ਲਈ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਕਮਲ-ਚੱਕਰ ਬਣਾਕੇ, ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਸਮਤਲ (ਪਰਿਮ੍ਰਜ੍ਯ) ਕਰੇ। ਮੱਧਲੇ ਕੋਸ਼ਟਕ ਵਿੱਚ ‘ਗ੍ਰੀਵਾ’ (ਕੰਠ-ਰਚਨਾ) ਲਈ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਦੋ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟਾ ਦੇਵੇ। ਜੋ ਰੂਪ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਐਸ਼ਵਰ (ਈਸ਼ਵਰੀ) ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸੀ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਜੋਤਿ।
Verse 30
चत्वारि वाह्यतः पश्चात्त्रीणि त्रीणि तु लोपयेत् ग्रीवापार्श्वे वहिस्त्वेका शोभा सा परिकीर्तिता वीजं वीजात्मकं ध्यायेत् कदम्बकुसुमाकृतिं कुम्भान्तरगतो दीपो निरुद्धप्रसवो यथा
ਬਾਹਰਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਫਿਰ ਚਾਰ ਭਾਗ ਮਿਟਾਏ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਵੀ ਮਿਟਾਏ। ਗ੍ਰੀਵਾ ਦੇ ਪਾਸੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਹੀ ਰੇਖਾ/ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਚਦਾ ਹੈ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੀਜ (ਮੰਤ੍ਰ) ਨੂੰ ਬੀਜ-ਸਰੂਪ ਹੀ ਧਿਆਏ, ਕਦੰਬ ਫੁੱਲ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਂਗ—ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖਿਆ ਦੀਵਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਲੌ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਰੋਕਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 31
विमृज्य वाह्यकोणेषु सप्तान्तस्त्रीणि मार्जयेत् मण्डलं नवभागं स्यान्नवव्यूहं हरिं यजेत् संहतः केवलस्तिष्ठेदेवं मन्त्रेश्वरो हृदि अनेकशुषिरे कुम्भे तावन्मात्रा गभस्तयः
ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪੋਂਝ ਕੇ ਬਾਹਰੀ ਕੋਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ; ਅੰਦਰ ਸੱਤ ਰੇਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਤਿੰਨ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਰਜਨ ਕਰੇ। ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਨੌਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਨਵਵਿਊਹ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਤੇ ਇਕਾਂਤ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਅਨੇਕ ਛੇਦਾਂ ਵਾਲੇ ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਕਿਰਣਾਂ ਛੇਦਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 32
पञ्चविंशतिकव्यूहं मण्डलं विश्वरूपगं द्वात्रिंशद्धस्तकं क्षेत्रं भक्तं द्वात्रिंशता समं प्रसरन्ति वहिस्तद्वन्नाडीभिर्वीजरश्मयः अथावभासतो दैवीमात्मीकृत्य तनुं स्थिताः
ਮੰਡਲ ਪੱਚੀ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਵਿਊਹ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਹੈ। ਖੇਤਰ ਬੱਤੀ ਹਸਤ ਮਾਪ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੱਤੀ ਸਮਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬੀਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਬਾਹਰ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਬੀਜ-ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬਣਾ ਕੇ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 33
एवं कृते चतुर्विंशत्यधिकन्तु सहस्रकं कोष्ठकानां समुद्दिष्टं मध्ये शोडशकोष्ठकैः हृदयात् प्रस्थिता नाड्यो दर्शनेन्द्रियगोचराः अग्नीषोमात्मके तासां नाड्यौ नासाग्रसंस्थिते
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ਚੌਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਸ਼ਠਕ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਵਿਚਕਾਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕੋਸ਼ਠਕਾਂ ਸਮੇਤ। ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਨਾਡੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਗਨੀ-ਸੋਮ ਸਰੂਪ ਦੋ ਨਾਡੀਆਂ ਨਾਸਾ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 34
भद्रकं परिलिख्याथ पार्श्वे पङ्क्तिं विमृज्य तु ततः षोडशभिः कोष्टैर् दिक्षु भद्राष्टकं लिखेत् सम्यग्गुह्येन योगेन जित्वा देहसमीरणम् जपध्यानरतो मन्त्री मन्त्रलक्षणमश्नुते
ਪਹਿਲਾਂ ਭਦ੍ਰਕ ਦਾ ਆਲੇਖਨ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੀ ਪੰਕਤੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ਼ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕੋਸ਼ਠਕਾਂ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਟਕ ਲਿਖੇ। ਯਥਾਵਿਧ ਗੁਹ੍ਯ ਯੋਗ ਨਾਲ ਦੇਹ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਮੰਤ੍ਰਸਾਧਕ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਲੱਛਣ—ਅਰਥਾਤ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 35
ततोपि पङ्क्तिं सम्मृज्य तद्वत् षोडशभद्रकं लिखित्वा परितः पङ्क्तिं विमृज्याथ प्रकल्पयेत् संशुद्धभूततन्मात्रः सकामो योगमभ्यसन् अणिमादिमवाप्नोति विरक्तः प्रविलङ्घ्य च देवात्मके भूतमात्रान्मुच्यते चेन्द्रियग्रहात्
ਫਿਰ ਪੰਕਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਕੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਭਦ੍ਰਕ ਦਾ ਆਲੇਖਨ ਕਰੇ; ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਪੰਕਤੀ ਵੀ ਮਾਰਜਨ ਕਰ ਕੇ ਅਗਲੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੇ। ਜਦ ਭੂਤ ਅਤੇ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਫਲ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਧਕ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਵਿਰਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੰਘ ਕੇ, ਦੇਵਾਤਮਕ ਭੂਤਮਾਤ੍ਰ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਗ੍ਰਹਣ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 36
द्वारद्वादशकं दिक्षु त्रीणि त्रीणि यथाक्रमं षड्भिः परिलुप्यान्तर्मध्ये चत्वारि पार्श्वयोः
ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ-ਸਥਾਨ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਕਰਕੇ ਰੱਖੇ ਜਾਣ। ਛੇ ਸਥਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮੱਧ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ਾ-ਸਥਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।
Verse 37
चत्वार्यन्तर्वहिर्द्वे तु शोभार्थं परिमृज्य तु उपद्वारसिद्ध्यर्थं त्रीण्यन्तः पञ्च वाह्यतः
ਸੌੰਦਰਯ ਲਈ ਅੰਦਰਲੇ ਚਾਰ ਭਾਗ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਦੋ ਭਾਗ ਮਸਕਿਨ ਕਰਕੇ ਸੁਧਾਰੇ ਜਾਣ। ਉਪਦੁਆਰ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਅੰਦਰ ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਪੰਜ ਭਾਗ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।
Verse 38
दिक्षु तत्राष्टकं लिखेदिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः परिमृज्य तथा शोभां पूर्ववत् परिकल्पयेत् वहिः कोणेषु सप्तान्तस्त्रीणि कोष्ठानि मार्जयेत्
ਉੱਥੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਅਸ਼ਟਕ’ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ—ਇਹ ਖ, ਗ, ਘ ਨਿਸ਼ਾਨਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਅਲੰਕਾਰ-ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਬਾਹਰਲੇ ਕੋਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਤਿੰਨ ਕੋਠੜੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 39
पञ्चविंशतिकव्यूहे परं ब्रह्म यजेत् कजे मध्ये पूर्वादितः पद्मे वासुदेवादयः क्रमात्
ਪੰਚਵਿੰਸ਼ਤੀ ਵ੍ਯੂਹ-ਵਿਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਦਮ-ਯੰਤਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬੀ ਪੰਖੁੜੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਦਿ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 40
वराहं पूजयित्वा च पूर्वपद्मे ततः क्रमात् व्यूहान् सम्पूजयेत्तावत् यावत् षड्विंशमो भवेत्
ਪੂਰਬੀ ਪਦਮ-ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਵਰਾਹ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵ੍ਯੂਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ; ਜਦ ਤੱਕ ਛੱਬੀਵਾਂ ਸਥਾਨ/ਦੇਵਤਾ ਨਾ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਪੂਜਾ-ਕ੍ਰਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 41
यथोक्तं व्यूहमखिलमेकस्मिन् पङ्कजे क्रमात् यष्टव्यमिति यत्नेन प्रचेता मन्यते ऽध्वरं
ਪ੍ਰਚੇਤਾ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਹੀ ਪੰਕਜ-ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਰਾ ਵ੍ਯੂਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਜਾ ਕੇ, ਯਤਨ ਨਾਲ ਅਧ੍ਵਰ (ਯਜ੍ਞ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 42
सत्पन्तु मूर्तिभेदेन विभक्तं मन्यते ऽच्युतं चत्वारिंशत् करं क्षेत्रं ह्य् उत्तरं विभजेत् क्रमात्
ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ! ਸਤਪੰਥੁ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡ ਮੂਰਤੀ-ਭੇਦ ਮੁਤਾਬਕ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਚਾਲੀ ਕਰ ਮਾਪ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵੰਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 43
एकैकं सप्तधा भूयस्तथैवैकं द्विधा पुनः चतुःषष्ट्युत्तरं सप्तशतान्येकं सहस्रकं
ਹਰ ਇਕ ਇਕਾਈ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸੱਤ ਗੁਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਇਕਾਈ ਨੂੰ ਮੁੜ ਦੋ ਗੁਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਸੌ ਚੌਂਸਠ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਸਹਸ੍ਰ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 44
कोष्ठकानां भद्रकञ्च मध्ये षोडशकोष्ठकैः पार्श्वे वीथीं ततश्चाष्टभद्राण्यथ च वीथिका
ਕੋਠਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਦ੍ਰਕ ਰੱਖੋ; ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕੋਠਕ ਸਜਾਓ; ਫਿਰ ਇੱਕ ਵੀਥੀ (ਰਾਹਦਾਰੀ) ਦਿਓ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਠ ਭਦ੍ਰਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੀਥਿਕਾ (ਛੋਟੀ ਗਲੀ) ਬਣਾਓ।
Verse 45
षोडशाब्जान्यथो वीथी चतुर्विंशतिपङ्कजं वीथीपद्मानि द्वात्रिंशत् पङ्क्तिवीथिकजान्यथ
ਵੀਥੀ ਦਾ ਮਾਪ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ‘ਅਬਜ’ (ਕਮਲ-ਇਕਾਈਆਂ) ਹੈ। ਚਤੁਰਵਿੰਸ਼ਤੀ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਚੌਵੀ ਪੰਕਜ-ਇਕਾਈਆਂ ਹਨ। ਵੀਥੀ-ਪਦਮ ਦਾ ਮਾਪ ਬੱਤੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੰਕਤੀ-ਵੀਥਿਕਾ ਲਈ ਵੀ ਕਮਲ-ਇਕਾਈਆਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ।
Verse 46
चत्वारिंशत्ततो वीथी शेषपङ्क्तित्रयेण च द्वारशोभोपशोभाः स्युर्दिक्षु मध्ये विलोप्य च
ਤਦਨੰਤਰ ਚਾਲੀ ਵੀਥੀਆਂ (ਗਲੀਆਂ/ਮਾਰਗ) ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਪੰਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਦਵਾਰਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਉਪ-ਸ਼ੋਭਾ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਜਾਈ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਵਿਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 47
द्विचतुःषड्द्वारसिद्ध्यै चतुर्दिक्षु विलोपयेत् पञ्च त्रीण्येककं वाह्ये शोभोपद्वारसिद्धये
ਦੋ, ਚਾਰ ਜਾਂ ਛੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲੀ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ (ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਿੱਸਾ) ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਪ-ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਬਾਹਰੀ ਪਾਸੇ ਪੰਜ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਇੱਕ (ਇਕਾਈ) ਵੀ ਛੱਡੀ ਜਾਵੇ।
Verse 48
उभे इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः यष्टव्यमिति यज्ञेन इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः यष्टव्यमिति मन्त्रेण इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रचेता मन्यते ध्रुवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ह्युत्तममिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वाराणां पार्श्वयोरन्तः षड् वा चत्वारि मध्यतः द्वे द्वे लुम्पेदेवमेव षड् भवन्त्युपशोभिकाः
ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਵਾਲੇ ਪਟਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਛੇ ਉਪ-ਸ਼ੋਭਿਕਾਵਾਂ ਖੋਦੀਆਂ/ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ; ਜਾਂ ਮੱਧ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਰੱਖ ਕੇ ਦੋ-ਦੋ ਕਰਕੇ ਲੋਪ (ਖਾਲੀ ਥਾਂ) ਛੱਡੀ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੇ ਉਪ-ਸ਼ੋਭਿਕਾਵਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 49
एकस्यां दिशि सङ्ख्याः स्युः चतस्रः प्रिसङ्ख्यया
ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀਬੱਧ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਖਿਆ ਚਾਰ ਮੰਨੀ ਜਾਵੇ।
Verse 50
एकैकस्यां दिशि त्रीणि द्वाराण्यपि भवन्त्युत पञ्च पञ्च तु कोणेषु पङ्क्तौ पङ्क्तौ क्रमात् मृजेत् कोष्टकानि भवेदेवं मर्त्येष्ट्यं मण्डलं शुभं
ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਭਾਗ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੋਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ-ਪੰਜ (ਕੋਸ਼ਟਕ) ਹੋਣ; ਕਤਾਰ ਦਰ ਕਤਾਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਸ਼ਟਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼/ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਸ਼ਟਕ-ਯੁਕਤ ਸ਼ੁਭ ‘ਮਰਤ੍ਯੇਸ਼ਟ੍ਯ’ ਮੰਡਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It is a consecrated ritual field for mantra-sādhana, combining precise geometric layout, deity/element placements, and disciplined japa-dhyāna to produce mantra-lakṣaṇa (effective potency) and yogic purification.
Compartment counts (16/36/24/32 and larger enumerations), lotus-zone architecture (karṇikā, keśara, vīthikā, dvāra), exact measures (aṅgula/hasta/kara), pigment sources and color codes, and procedural steps for wiping/marking/omitting cells to form passages and door-sites.
It correlates the mandala’s rays and divisions with nāḍīs arising from the heart, teaches contemplation from gross sound-formed imagery to subtle heart-luminosity, and culminates in the aiśvara form described as free from conceptual thought.
Bīja-japa is set at one lakh; mantras at four lakhs; a vidyā at one lakh; additionally, ten thousand for intellectual/knowledge attainments and one thousand for hymns—preceded by one lakh for mantra-śuddhi and self-purification.