Adhyaya 26
Explanation of the Characteristics of Mudrās (मुद्रालक्षणकथनं)
ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਥੇ ਮੁਦਰਾ-ਲੱਛਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਉਹ ਯਾਗੀ ਹੱਥ-ਇਸ਼ਾਰੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਸੰਨਿਧੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਫਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੀਤੀ ‘ਅੰਜਲੀ’ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਨਮਸਕਾਰ-ਮੁਦਰਾ ਦੱਸ ਕੇ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਖੱਬੀ ਮੁੱਠ, ਉੱਪਰ ਉਠਿਆ ਅੰਗੂਠਾ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੀ ਫੜ/ਗੰਢਣ ਕਿਰਿਆ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੁਖਮ ਦੇਹ-ਚਾਲ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਅੰਗ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਧੀ-ਵਿਊਹ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਣ ਤੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਬਣਦੀਆਂ ਅੱਠ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਬੀਜ-ਪ੍ਰਯੋਗ, ਸਿੱਧੀ ਆਦਿ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਪਾਠਾਂਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ, ਵਰਾਹ-ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਅੰਗਨਾ-ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਉਸੇ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਸੰਕੋਚ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਨਿਆਸ ਨਾਲ ਮੁਦਰਾ-ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये मन्त्रप्रदर्शनं नाम पञ्चविंशो ऽध्यायः अथ षड्विंशो ऽध्यायः मुद्रालक्षणकथनं नारद उवाच मुद्राणां लक्षणं वक्ष्ये सान्निध्यादिप्रकारकं अञ्जलिः प्रथमा मुद्रा वन्दनी हृदयानुगा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿ-ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਅਗਨੀਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ’ ਨਾਮਕ ਪੱਚੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ‘ਮੁਦ੍ਰਾ-ਲੱਛਣ ਕਥਨ’ ਨਾਮਕ ਛੱਬੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਮੁਦ੍ਰਾਵਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਆਦਿ ਫਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਮੁਦ੍ਰਾ ‘ਅੰਜਲੀ’ ਹੈ—ਇਹ ਵੰਦਨਾ ਦੀ ਮੁਦ੍ਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ (ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 2
ऊर्ध्वाङ्गुष्ठोवाममुष्टिर्दक्षिणाङ्गुष्ठबन्धनं सव्यस्य तस्य चाङ्गुष्ठो यस्य चोर्ध्वे प्रकीर्तितः
ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਮੁੱਠੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਅੰਗੂਠਾ ਉੱਪਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦਾ ਅੰਗੂਠਾ ਉਸ ਖੱਬੀ ਮੁੱਠੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹੇ/ਜਕੜੇ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਗੂਠਾ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਹੱਥ-ਸਥਿਤੀ ਇੱਥੇ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 3
तिस्रः साधरणा व्यूहे अथासाधरणा इमाः कनिष्ठादिविमोकेन अष्टो मुद्रा यथाक्रमं
ਵ੍ਯੂਹ (ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ-ਰਚਨਾ) ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਾਧਾਰਣ ਮੁਦ੍ਰਾਵਾਂ ਹਨ; ਹੁਣ ਇਹ ਅਸਾਧਾਰਣ ਮੁਦ੍ਰਾਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਨਿਸ਼ਠਾ (ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ) ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਖੋਲ੍ਹਣ/ਛੱਡਣ ਨਾਲ, ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਅੱਠ ਮੁਦ੍ਰਾਵਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 4
अष्टानां पूर्ववीजानां क्रमशस्त्ववधारयेत् अङ्गुष्ठेन कनिष्टान्तं नमयित्वाङ्गुलित्रयं
ਪਹਿਲੇ ਅੱਠ ਬੀਜ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਯਥਾਵਿਧੀ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰੇ। ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲੀ ਦੀ ਨੋਕ ਮੋੜ ਕੇ, ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋੜੇ।
Verse 5
ऊर्ध्वं कृत्वा सम्मुखञ्च वीजाय नवमाय वै वामहस्तमथोत्तानं कृत्वार्धं नामयेच्छनैः
ਉਸਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੱਲ ਕਰਕੇ ਨਵੀਂ ‘ਵੀਜਾਯਨ’ (ਪੱਖਾ-ਹਸਤ) ਕਰੇ। ਫਿਰ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਉਤਾਨ (ਹਥੇਲੀ ਉੱਪਰ) ਕਰਕੇ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਅੱਧਾ ਮੋੜੇ।
Verse 6
सर्वसिद्ध्यै इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वैराजं नागसंयुतमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाट्ःअः यौ वीजं चाङ्गसंयुतमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः यः सव्येर्धे प्रकीर्तित इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वराहस्य स्मृता मुद्रा अङ्गनाञ्च क्रमादिमाः एकैकां मोचयेद्बद्ध्वा वाममुष्टो तथागुलीं
‘ਸਰਵਸਿੱਧ੍ਯੈ’—ਇਹ ਪਾਠ ਕੁਝ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ‘ਵੈਰਾਜੰ ਨਾਗਸੰਯੁਤਮ੍’ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਥਾਂ ‘ਯੌ’ ਬੀਜ ਨੂੰ ਅੰਗ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ‘ਯਃ ਸਵ੍ਯਾਰਧੇ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤਃ’ ਪਾਠ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਰਾਹ-ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਅੰਗਨਾ-ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਖੱਬੀ ਮੁੱਠ ਅਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 7
आकुञ्चयेत् पूर्वमुद्रां दक्षिणेप्येवमेव च ऊर्ध्वाङ्गुष्ठो वाममुष्ठिर्मुद्रासिद्धिस्ततो भवेत्
ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਵੋਕਤ ਮੁਦਰਾ ਨੂੰ ਆਕੁੰਚਿਤ (ਸੰਕੁਚਿਤ) ਕਰੇ; ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੇ। ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਮੁੱਠੀ ਕਰਕੇ ਅੰਗੂਠਾ ਉੱਪਰ ਰੱਖੇ—ਤਦ ਮੁਦਰਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Añjali (palms joined) is taught first; it functions as a gesture of reverent salutation and is performed in alignment with the heart, establishing devotional orientation and ritual propriety.
By disciplining bodily action into precise mudrā-forms that invoke sannidhya, the chapter links external ritual correctness (karma/ācāra) with inner devotion and concentration, supporting Dharma and ultimately aiding the pursuit of Mukti while enabling efficacious practice (Bhukti).