Adhyaya 28
Abhiṣeka-vidhāna (The Procedure for Consecratory Bathing)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੀਖਿਆ ਦੇ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਰਦ ਜੀ ਅਭਿਸੇਕ-ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਭਿਸੇਕ ਆਚਾਰਯ ਅਤੇ ਸਾਧਕ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਰੋਗ-ਸ਼ਮਨ ਲਈ ਚਿਕਿਤਸਾਤਮਕ ਕਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ, ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਯੁਕਤ ਕੁੰਭ ਮੱਧ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਵਿਨਿਆਸ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ, ਜਾਂ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੌ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੰਡਪ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਮੁਖ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਕੇ ਵਾਸਤੂ-ਤੱਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਚਾਰਯਾਂ ਅਤੇ ਪੁਤ੍ਰਕ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਅਭਿਸੇਕ ਦੀ ਹੀ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਗੀਤ/ਪਾਠ ਵਰਗੇ ਮੰਗਲ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਕਰਮ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਪੀਠ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਾਨ, ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਸਮਯ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ, ਅਤੇ ਗੁਪਤਤਾ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪੂਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਯੋਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ए इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये सर्वदीक्षाकथनं नाम सप्तविंशोध्यायः पशूनिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः तत् पुनरिति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः अथ अष्टाविंशोध्यायः अभिषेकविधानं नारद उवाच अभिषेकं प्रवक्ष्यामि यथाचार्यस्तु पुत्रकः सिद्धिभाक् साधको येन रोगी रोगाद्विमुच्यते
ਆਗਨੇਯ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਸਤਾਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ “ਸਰਵਦੀਕਸ਼ਾ-ਕਥਨ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ (ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਠ-ਭੇਦ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ)। ਹੁਣ ਅਠਾਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ “ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਵਿਧਾਨ” ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਚਾਰਯ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਕ-ਸਾਧਕ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੋਗੀ ਰੋਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
राज्यं राजा सुतं स्त्रीञ्च प्राप्नुयान्मलनाशनं मूर्तिकुम्भान् सुरत्नाढ्यान्मध्यपूर्वादितो न्यसेत्
ਇਸ ਮਲ-ਨਾਸਕ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਮ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਮੂਰਤੀ-ਯੁਕਤ ਕਲਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਰੱਖੇ ਜਾਣ।
Verse 3
सहस्रावर्तितान् कुर्यादथवा शतवर्तितान् मण्डपे मण्डले विष्णुं प्राच्यैशान्याञ्च पीठिके
ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਈ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਸੌ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਈ ਕਰਕੇ (ਵਿਧੀ) ਕਰੇ। ਮੰਡਪ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲੀ ਪੀਠਿਕਾ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 4
निवेश्य शकलीकृत्य पुत्रकं साधकादिकं अभिषेकं समभ्यर्च्य कुर्याद्गीतादिपूर्वकं
ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ ‘ਪੁੱਤਰਕ’ ਨੂੰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਸਾਧਕ ਆਦਿ ਕਰਮਕਰਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਗੀਤ ਆਦਿ ਮੰਗਲ ਪਾਠਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਸੰਪੰਨ ਕਰੇ।
Verse 5
दद्याच्च योगपीठादींस्त्वनुग्राह्यास्त्वया नराः गुरुश् च समयान् ब्रूयाद्गुप्तः शिष्योथ सर्वभाक्
ਯੋਗ-ਪੀਠ ਆਦਿ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾਨ ਕਰੇ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨੀ ਹੈ ਉਹ (ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ) ਪ੍ਰਸਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ। ਗੁਰੂ ‘ਸਮਯ’ ਅਰਥਾਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਾਲੇ ਵ੍ਰਤ ਵੀ ਦੱਸੇ। ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖ ਕੇ ਫਿਰ ਸਭ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It is described as impurity-destroying, granting sovereignty to a king, enabling attainment of son and wife, producing siddhi for guru and sādhaka, and releasing a sick person from disease.
The procedural details (mandala layout, repetition counts, installation, music/recitation) culminate in samaya vows and secrecy, showing that efficacy depends on disciplined conduct and controlled transmission, not merely external performance.