Adhyaya 32
Saṃskāra-kathana (Account of the Saṃskāras)
ਅਗਨੇਯ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਨਿਰਵਾਣ-ਦੀਖ਼ਿਆ ਆਦਿ ਦੀਖ਼ਿਆ-ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਅਠਤਾਲੀਹ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਧਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ‘ਦਿਵ੍ਯ’ ਜੀਵਨ-ਰੀਤੀ ਵੱਲ ਉਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗਰਭਾਧਾਨ, ਪੁੰਸਵਨ, ਸੀਮੰਤੋন্নਯਨ, ਜਾਤਕਰਮ ਅਤੇ ਨਾਮਕਰਣ ਵਰਗੇ ਜੀਵਨ-ਸੰਸਕਾਰ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੌਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਕਯਜ੍ਞ, ਆਵਰਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ, ਰਿਤੁ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਹਵਿਰਯਜ੍ਞ—ਆਧਾਨ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ, ਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਪੌਰਨਮਾਸ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੋਮਯਾਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ, ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਨੂੰ ‘ਹਿਰਣ੍ਯ’ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਅਤੇ ਦਇਆ, ਖ਼ਸ਼ਾਂਤੀ, ਆਰਜਵ, ਸ਼ੌਚ ਆਦਿ ਅੱਠ ਨੈਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਨੈਤਿਕ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਜਪ, ਹੋਮ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰ-ਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਦੱਸ ਕੇ ਭੁਕਤੀ-ਮੁਕਤੀ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये कुशापमार्जनं नाम एकत्रिंशो ऽध्यायः अथ द्वातिंशो ऽध्यायः संस्कारकथनं अग्निर् उवाच निर्वाणादिषु दीक्षासु चत्त्वारिंशत्तथाष्ट च संस्कारान् कारयेद्धीमान् शृणुतान्यैः सुरो भवेत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਕੁਸ਼ਾਪਮਾਰਜਨ’ ਨਾਮਕ ਇਕੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਬੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਸੰਸਕਾਰ-ਕਥਨ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨਿਰਵਾਣ-ਦੀਖਿਆ ਆਦਿ ਦੀਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਅਠਤਾਲੀ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਏ; ਸੁਣੋ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 2
गर्भाधानन्तु योन्यां वै ततः पुंसवनञ्चरेत् सीमन्तोन्नयनञ्चैव जातकर्म च नाम च
ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਗਰਭਾਧਾਨ-ਸੰਸਕਾਰ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਪੁੰਸਵਨ, ਸੀਮੰਤੋন্নਯਨ, ਅਤੇ ਜਾਤਕਰਮ ਤੇ ਨਾਮਕਰਨ-ਸੰਸਕਾਰ ਵੀ ਕਰੇ।
Verse 3
अन्नाशनं ततश्चूडा ब्रह्मचर्यव्रतानि च चत्वारि वैष्णवी पार्थी भौतिकी श्रोत्रिकी तथा
ਫਿਰ ਅੰਨਾਸ਼ਨ-ਸੰਸਕਾਰ, ਚੂੜਾ (ਸ਼ਿਖਾ ਧਾਰਣ) ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦੇ ਵ੍ਰਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ; ਇਹ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ—ਵੈਸ਼ਣਵੀ, ਪਾਰਥੀ, ਭੌਤਿਕੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਕੀ।
Verse 4
गोदानं सूतकत्वञ्च पाकयज्ञाश् च सप्त ते अष्टका पार्वणश्राद्धं श्रावण्यग्रायणीति च
ਗੋਦਾਨ, ਸੂਤਕ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਉਹ ਸੱਤ ਪਾਕਯਜ੍ਞ; ਨਾਲ ਹੀ ਅਸ਼ਟਕਾ, ਪਾਰਵਣ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਵਣੀ ਤੇ ਅਗ੍ਰਾਯਣੀ ਰੀਤਾਂ—ਇਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸਮਝਣਯੋਗ ਹਨ।
Verse 5
चैत्री चाश्वयुजी सप्त हविर्यज्ञांश् च तान् शृणु आधानञ्चाग्निहोत्रञ्च दर्शो वै पौर्णमासकः
ਉਹ ਸੱਤ ਹਵਿਰਯਜ੍ਞ ਸੁਣੋ—ਚੈਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਆਸ਼ਵਯੁਜੀ; ਅਤੇ ਆਧਾਨ (ਅਗਨੀ ਸਥਾਪਨਾ), ਨਿੱਤ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ, ਦਰਸ਼ (ਅਮਾਵਸਿਆ ਯਜ੍ਞ) ਤੇ ਪੌਰਣਮਾਸ (ਪੂਰਨਿਮਾ ਯਜ੍ਞ)।
Verse 6
चातुर्मास्यं पशुबन्धः सौत्रामणिरथापरः सोमसंस्थाः सप्त शृणु अग्निष्टोमः क्रतूत्तमः
ਸੁਣੋ—ਸੋਮ-ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸੱਤ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਰੀਤਾਂ, ਪਸ਼ੁਬੰਧ (ਪਸ਼ੂ ਅਰਪਣ) ਅਤੇ ਸੌਤ੍ਰਾਮਣੀ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਰਤੂ ਹੈ।
Verse 7
अत्यग्निष्टोम उक्थश् च षोडशो वाजपेयकः अतिरात्राप्तोर्यामश् च सहस्रेशाः सवा इमे
ਇਹ ਸੋਮ-ਯਾਗ ਹਨ—ਅਤ੍ਯਗ੍ਨਿਸ਼ਟੋਮ, ਉਕਥ੍ਯ, ਸ਼ੋਡਸ਼ੀ, ਵਾਜਪੇਯ, ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ, ਆਪਤੋਰ੍ਯਾਮ ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਰੇਸ਼; ਇਹੀ ਸੋਮਕਰਮ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 8
हिरण्याङ्घ्रिर्हिरण्याक्षो हिरण्यमित्र इत्य् अतः सप्त च इति ग, ख, चिह्नितपुस्त्कद्वयपाठः हिरण्यपाणिर्हेमाक्षो हेमाङ्गो हेमसूत्रकः
‘ਸੁਵਰਨ-ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ’, ‘ਸੁਵਰਨ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ’ ਅਤੇ ‘ਸੁਵਰਨ-ਮਿੱਤਰ’—ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਸੱਤ (ਨਾਮ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਗ-ਖ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਦੋ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਇਹੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਪਾਠ ਵਿੱਚ—‘ਸੁਵਰਨ-ਹੱਥਾਂ ਵਾਲਾ’, ‘ਸੁਵਰਨ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ’, ‘ਸੁਵਰਨ-ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ’ ਅਤੇ ‘ਸੁਵਰਨ-ਸੂਤਰਧਾਰੀ’।
Verse 9
हिरण्यास्यो हिरण्याङ्गो हेमजिह्वो हिरण्यवान् अश्वमेधो हि सर्वेशो गुणाश्चाष्टाथ तान् शृणु
ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਸੁਵਰਨ-ਮੁਖ, ਸੁਵਰਨ-ਅੰਗ, ਸੁਵਰਨ-ਜਿਹਵਾ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੁਵਰਨ ਤੇਜ/ਐਸ਼ਵਰਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਸਰਵੇਸ਼ ਹੈ; ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਅੱਠ ਗੁਣ ਸੁਣੋ।
Verse 10
दया च सर्वभूतेषु क्षान्तिश् चैव तथार्जवम् शौचं चैवमनायासो मङ्गलं चापरो गुणः
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਇਆ, ਖ਼ਿਮਾ ਅਤੇ ਸਾਦਗੀ/ਸਰਲਤਾ; ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਅਤੇ ਅਨਾਯਾਸ (ਅਤਿਸ਼੍ਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ)—ਇਹ ਵੀ ਮੰਗਲ ਗੁਣ ਹਨ।
Verse 11
अकार्पण्यञ्चास्पृहा च मूलेन जुहुयाच्छतम् सौरशाक्तेयविष्ण्वीशदीक्षास्त्वेते समाः स्मृताः
ਅਕਾਰਪਣ੍ਯ (ਕੰਜੂਸੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤਤਾ) ਅਤੇ ਅਸ੍ਪ੍ਰਿਹਾ (ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤਤਾ) ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ, ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸੌ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੌਰ, ਸ਼ਾਕਤ, ਸ਼ਾਕਤੇਯ/ਕੌਮਾਰ, ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਤੇ ਈਸ਼—ਇਹ ਦੀਖਿਆਵਾਂ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਾਨ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 12
संस्कारैः संस्कृतश् चैतैर् भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् सर्वरोगाद्विनिर्मुक्तो देववद्वर्तते नरः जप्याद्धोमात्पूजनाच्च ध्यानाद्देवस्य चेष्टभाक्
ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਵਿਹਿਤ ਸਾਧਨਾ ਜਪ, ਹੋਮ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter’s technical core is a structured taxonomy of ritual practice: it frames forty-eight saṃskāras across life-cycle rites, domestic pākayajñas, haviryajñas (ādhāna, agnihotra, darśa, paurṇamāsa), and Soma-sacrificial systems, and it specifies a mūla-mantra homa of one hundred oblations as a completing discipline.
It explicitly binds ritual performance to ethical cultivation and contemplative practice: saṃskāra is not only ceremonial purification but a ladder toward bhukti-mukti, completed through japa, homa, pūjā, and dhyāna, and safeguarded by virtues such as compassion, purity, non-craving, and non-miserliness.