Adhyaya 20
Sargaviṣayaka-varṇana — The Topics of Primary Creation (Sarga)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸ੍ਰਗ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਬਾਰੇ ਇਕ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਗ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਦਿ ਸਿਰਜਣਾ ਵਜੋਂ ਮਹਤ ਤੱਤ, ਫਿਰ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਸਥੂਲ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੈਕਾਰਿਕ/ਐਂਦ੍ਰਿਯਕ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ। ਅੱਗੇ ਸਥਾਵਰ, ਤਿਰਯਕਸ੍ਰੋਤਸ (ਪਸ਼ੂ-ਯੋਨੀਆਂ), ਊਰਧਵਸ੍ਰੋਤਸ ਦੇਵ, ਅਤੇ ਵਾਕਸ੍ਰੋਤਸ ਮਨੁੱਖ—ਇਹ ਪੱਧਰ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਅਨੁਗ੍ਰਹ-ਸ੍ਰਗ’ ਸੱਤਵ-ਤਮਸ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਨੈਤਿਕ-ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਫਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੰਸ਼-ਉਦਾਹਰਨ—ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਜਨਮ ਤੇ ਨਾਮ, ਅਤੇ ਸਤੀ ਦਾ ਪਾਰਵਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਜਨਮ। ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਾਨ-ਪੂਰਵਕ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਪੂਜਾ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭੁਕਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमाहापुराणे आग्नेये प्रतिसर्गवर्णनं नाम ऊनविंशतितमो ऽध्यायः अथ विंशतितमो ऽध्यायः सर्गविषयकवर्णनं अग्निर् उवाच प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गो हि स स्मृतः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿ-ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਗਨੇਯ (ਅਗਨੀ) ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ-ਵਰਨਨ’ ਨਾਮਕ ਉੱਨੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਵੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਸਰਗ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਵਰਣਨ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਹਿਲਾ ਸਰਗ ਮਹਤ् (ਮਹੱਤੱਤਵ) ਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਜਨ-ਪ੍ਰਸਵ ਰੂਪ ਉਤਪੱਤੀ ਸਮਝੀ ਜਾਵੇ। ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦੂਜਾ ਸਰਗ ‘ਭੂਤਸਰਗ’ (ਸਥੂਲ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 2
वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः
ਤੀਜਾ ਸਰਗ ‘ਵੈਕਾਰਿਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ‘ਐਂਦ੍ਰਿਯਕ’ (ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਸੰਬੰਧੀ) ਸਰਗ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਮ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ (ਭੌਤਿਕ) ਸਰਗ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪੂਰਵ ਕਾਰਣ ਮੰਨ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 3
मुख्यः सर्गश् चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः तिर्यक्स्रोतास्तु यः प्रोक्तः स्तैर्यग्योन्यस्ततः स्मृतः
ਚੌਥਾ ਸਰਗ ‘ਮੁੱਖ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਵਰ (ਵਨਸਪਤੀ ਆਦਿ ਅਚਲ ਜੀਵ) ਮੁੱਖ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਜੋ ਸਰਗ ‘ਤਿਰ੍ਯਕਸ੍ਰੋਤਸ’ (ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ‘ਸਥੈਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨੀ’ ਅਰਥਾਤ ਪਸ਼ੂ-ਯੋਨੀਆਂ/ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਸਮ੍ਰਿਤ ਹੈ।
Verse 4
तथोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः ततोर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਊਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ‘ਦੇਵ-ਸਰਗ’ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਣੀ-ਸੰਪੰਨ (ਵਾਕ੍ਸ੍ਰੋਤਸ) ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੱਤਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ।
Verse 5
अष्टमोनुग्रहः सर्गैः सात्विकस्तामसश् च यः पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृताश् च त्रयः स्मृताः
ਅੱਠਵੀਂ ‘ਅਨੁਗ੍ਰਹ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ’ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ—ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਅਤੇ ਤਾਮਸ—ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ‘ਵੈਕ੍ਰਿਤ’ (ਪਰਿਵਰਤਿਤ) ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ‘ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ’ (ਆਦਿ) ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 6
प्राकृतो वैकृतश् चैव कौमारो नवमस् तथा ब्रह्मतो नव सर्गास्तु जगतो मूलहेतवः
ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਵੈਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਨੌਵੀਂ ‘ਕੌਮਾਰ’ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਨੌਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਜਗਤ ਦੇ ਮੂਲ ਕਾਰਣ-ਆਧਾਰ ਹਨ।
Verse 7
ख्यात्याद्या दक्षकन्यास्तु भृग्वाद्या उपयेमिरे नित्यो नैमित्तकः सर्गस्त्रिधा प्रकथितो जनैः
ਖਿਆਤੀ ਆਦਿ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਭ੍ਰਿਗੂ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਿਆਹਿਆ। ਸਰਗ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਨਿੱਤ, ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ।
Verse 8
प्राकृता दैनन्दिनी स्यादन्तरप्रलयादनु जायते यत्रानुदिनं मित्यसर्गो हि सम्मतः
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਦੈਨੰਦਿਨੀ (ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨਿਰੰਤਰ) ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤਰ-ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹੀ ਕ੍ਰਮ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਹਰ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿੱਤ੍ਯ-ਸਰਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
देवौ धाताविधातारौ भृगोः ख्यातिरसूयत श्रियञ्च पत्नी विष्णोर्या स्तुता शक्रेण वृद्धये
ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੀ ਪਤਨੀ ਖ੍ਯਾਤੀ ਤੋਂ ਧਾਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਦੇਵ ਜੰਮੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 10
धातुर्विधार्तुर्द्वौ पुत्रौ क्रमात् प्राणो मृकण्डुकः मार्कण्डेयो मृकण्डोश् च जज्ञे वेदशिरास्ततः
ਧਾਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਕੰਡੁਕ। ਮ੍ਰਿਕੰਡੁ ਤੋਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੰਮੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੇਦਸ਼ਿਰਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।
Verse 11
पौर्णमासश् च सम्भूत्यां मरीचेरभवत् सुतः स्मृत्यामङ्गिरसः पुत्राः सिनीवाली कुहूस् तथा
ਸੰਭੂਤੀ ਤੋਂ ਮਰੀਚੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੌਰਨਮਾਸ ਜੰਮਿਆ; ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਅੰਗਿਰਸ ਦੇ ਸੰਤਾਨ ਵਜੋਂ ਸੀਨੀਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੁਹੂ ਵੀ ਜੰਮੇ।
Verse 12
राकाश्चानुमतिश्चात्रेरनसूयाप्यजीजनत् सोमं दुर्वाससं पुत्रं दत्तात्रेयञ्च योगिनम्
ਰਾਕਾ ਅਤੇ ਅਨੁਮਤੀ, ਅਤੇ ਅਤ੍ਰੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਨਸੂਯਾ ਨੇ ਸੋਮ, ਪੁੱਤਰ ਦੁਰਵਾਸਾ ਅਤੇ ਯੋਗੀ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 13
प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दत्तोलिस्तत्सुतोभवत् क्षमायां पुलहाज्जाताः सहिष्णुः कर्मपादिकाः
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਤੋਂ ਦੱਤੋਲੀ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਪੁਲਹ ਤੋਂ ਖ਼ਮਾ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਕਰਮਪਾਦਿਕਾ ਜੰਮੇ।
Verse 14
सन्नत्याञ्च क्रतोरासन् बालिखिल्या महौजसः अङ्गुष्ठपर्वमात्रास्ते ये हि षष्टिसहस्विणः
ਕ੍ਰਤੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਨ੍ਨਤੀ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਬਾਲਿਖਿਲ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਹ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਜੋੜ ਜਿਤਨੇ ਛੋਟੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਨ।
Verse 15
उर्जायाञ्च वशिष्ठाच्च राजा गात्रोर्ध्वबाहुकः सवनश्चालघुः शुक्रः सुतपाः सप्त चर्षयः
ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਤੋਂ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਗਾਤ੍ਰੋਰਧ੍ਵਬਾਹੁਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਸਵਨ, ਆਲਘੁ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਸੁਤਪਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 16
पावकः पवमानोभूच्छुचिः स्वाहाग्निजोभवत् आर्यामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रजोगोत्रोर्ध्वाहुक इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः राजा शात्रोर्ध्वबालक इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः, रजोगोत्रोर्ध्ववाहक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सबलश्चानघः शुक्र इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्निस्वात्ता वर्हिषदो ऽनग्नयः साग्नयो ह्य् अजात्
ਪਾਵਕ ‘ਪਵਮਾਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ ‘ਸ੍ਵਾਹਾਗ੍ਨਿਜ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਆਰਿਆ’, ‘ਰਜੋਗੋਤ੍ਰੋਰਧ੍ਵਾਹੁਕ/ਊਰਧ੍ਵਵਾਹਕ’, ‘ਰਾਜਾ ਸ਼ਾਤ੍ਰੋਰਧ੍ਵਬਾਲਕ’, ‘ਸਬਲ’, ‘ਅਨਘ’, ‘ਸ਼ੁਕ੍ਰ’ ਆਦਿ ਪਾਠ-ਭੇਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅਗ્નਿਸ੍ਵਾਤ্ত ਅਤੇ ਬਰ੍ਹਿਸ਼ਦ ਵਰਗ ‘ਅਨਗ੍ਨਿ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਪਰ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਅਗਨੀ ਸਮੇਤ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 17
पितृभ्यश् च स्वधायाञ्च मेना वैधारिणी सुते हिंसाभार्या त्वधर्मस्य तयोर्जज्ञे तथानृतम्
ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਸ੍ਵਧਾ ਤੋਂ ਵੈਧਾਰਿਣੀ ਦੀ ਧੀ ਮੇਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਅਧਰਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ; ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਅਨ੍ਰਿਤ (ਝੂਠ) ਜਨਮਿਆ।
Verse 18
कन्या च निकृतिस्ताभ्यां भयन्नरकेमेव च माया च वेदना चैव मिथुनन्त्विदमेतयोः
ਕਨਿਆ ਅਤੇ ਨਿਕ੍ਰਿਤੀ—ਇਹ ਦੋ ਨਰਕ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਭਯਾਨ-ਨਰਕ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਵੇਦਨਾ ਵੀ ਨਰਕ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਜੋੜਾ (ਮਿਥੁਨ) ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 19
तयोर्जज्ञेथ वै मायां मृत्युं भूतापहारिणम् वेदना च सुतं चापि दुःखं जज्ञेथ रौरवात्
ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲੀ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਜੰਮੀ; ਅਤੇ ਰੌਰਵ ਤੋਂ ਵੇਦਨਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵੀ ਪੁੱਤਰ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 20
मृत्योर्व्याधिजराशोकतृष्णाक्रोधाश् च जज्ञिरे ब्रह्मणश् च रुदन् जातो रोदनाद्रुद्रनामकः
ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਤੋਂ ਬਿਮਾਰੀ, ਬੁਢਾਪਾ, ਸ਼ੋਕ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਜੰਮੇ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਜੰਮਿਆ—ਉਸ ਰੋਦਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰੁਦ੍ਰ ਪਿਆ।
Verse 21
भवं शर्वमथेशानं तथा पशुपतिं द्विज भीममुग्रं महादेवमुवाच स पितामहः
ਫਿਰ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਭਵ’, ‘ਸ਼ਰਵ’, ‘ਈਸ਼ਾਨ’ ਅਤੇ ‘ਪਸ਼ੁਪਤੀ’ ਕਿਹਾ; ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਭੀਮ’, ‘ਉਗ੍ਰ’ ਅਤੇ ‘ਮਹਾਦੇਵ’ ਵੀ ਆਖਿਆ।
Verse 22
दक्षकोपाच्च तद्भार्या देहन्तत्याज सा सती हिमवद्दुहिता भूत्वा पत्नी शम्भोरभूत् पुनः
ਦਕਸ਼ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਧੀ—ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਤੀ—ਨੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਹਿਮਵਤ ਦੀ ਧੀ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ।
Verse 23
ऋषिभ्यो नारदाद्युक्ताः पूजाः स्नानादिपूर्विकाः स्वायम्भुवाद्यास्ताः कृत्वा विष्ण्वादेर्भुक्तिमुक्तिदाः
ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ, ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਪੂਰਵਕ ਅਤੇ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੂਜਾਵਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ—ਦੋਵੇਂ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
A formal taxonomy of creation is given—prākṛta (Mahat, tanmātra-to-bhūta, and vaikārika/aindriyaka) and vaikṛta layers (including plant, animal, deva, human, and anugraha categories), concluding with the ninth Kaumāra creation as part of Brahmā’s ninefold sarga.
By linking cosmological order to ritual order: understanding sarga clarifies one’s place in dharma, while the closing instruction on snāna-pūrvaka pūjā (as taught by Nārada and others) frames worship as the practical bridge that yields bhukti (well-being) and mukti (liberation).
Nine sargas proceeding from Brahmā are indicated, with prākṛta and vaikṛta groupings plus the Kaumāra; the count functions as a mnemonic map from subtle principles to embodied beings and finally to grace-oriented fruition.