Adhyaya 31
Chapter 31 — मार्जनविधानं (The Procedure of Mārjana / Purificatory Sprinkling)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ‘ਮਾਰਜਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧਿਕਰ ਛਿੜਕਾਅ/ਪ੍ਰੋਖਣ। ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ (ਵਰਾਹ, ਨਰਸਿੰਹ, ਵਾਮਨ, ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ, ਰਾਮ, ਵੈਕੁੰਠ, ਨਰ) ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਤ੍ਯ, ਸਿਮਰਣ (ਸਮ੍ਰਿਤੀ) ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦੁੱਖ, ਪਾਪ, ਸ਼ਤ੍ਰੂਕ੍ਰਿਤ ਅਭਿਚਾਰ, ਦੋਸ਼/ਸੰਨਿਪਾਤ-ਭੇਦਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਕਈ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ‑ਪ੍ਰੇਤ‑ਡਾਕਣੀ‑ਵੇਤਾਲ‑ਪਿਸਾਚ‑ਯਕਸ਼‑ਰਾਕਸ਼ਸ ਆਦਿ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਮਨ ਤੇ ਨਾਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਰਸਿੰਹ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ-ਰੱਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ ‘ਕੱਟੋ‑ਕੱਟੋ’ ਵਰਗੇ ਦੁਹਰਾਏ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਾ ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਛੇਦਨ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ/ਹਰੀ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਅਪਾਮਾਰਜਨਕ ਨੂੰ ਰੋਗਨਿਵਾਰਕ ‘ਅਸਤ੍ਰ’ ਮੰਨ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰਜਪ‑ਦ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਰਿਆ‑ਭਗਤੀਤੱਤ ਦੇ ਏਕਤ੍ਰ ਸੰਯੋਗ ਵਾਲੀ ਅਗਨੇਯ-ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਤਕਨੀਕ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये मण्डलादिवर्णनं नाम त्रिंशो ऽध्यायः अथ एकत्रिंशो ऽध्यायः मार्जनविधानं अग्निर् उवाच रक्षां स्वस्य परेषाञ्च वक्ष्ये तां मार्जनाह्वयां यया विमुच्यते दुःखैः सुखञ्च प्राप्नुयान्नरः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਮੰਡਲਾਦਿ-ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਤੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ‘ਮਾਰਜਨ-ਵਿਧਾਨ’ ਨਾਮਕ ਇਕੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ‘ਮਾਰਜਨ’ ਕਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ਵਿਧੀ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟ ਕੇ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
ॐ नमः परमार्थाय पुरुषाय महात्मने अरूपबहुरूपाय व्यापिने परमात्मने
ਓਂ—ਪਰਮਾਰਥ ਸਰੂਪ ਪਰਮਪੁਰਖ ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 3
निष्कल्मषाय शुद्धाय ध्यानयोगरताय च नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि यत् तत्सिध्यतु मे वचः
ਕਲਮਸ਼-ਰਹਿਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਉਸ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸਿਧ ਹੋਣ।
Verse 4
वराहाय नृसिंहाय वामनाय महामुने नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि यत्तत्सिध्यतु मे वचः
ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ! ਵਰਾਹ, ਨਰਸਿੰਹ ਅਤੇ ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸਿਧ ਹੋਣ।
Verse 5
मन्त्रजं फलमश्नुते इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सुखं ब्रह्माप्नुयान्नरः इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः त्रिविक्रमाय रामाय वैकुण्ठाय नराय च नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि यत्तत् सिध्यतु मे वचः
“ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ”—ਇਹ ‘ਖ’ ਨਿਸ਼ਾਨਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤ ਪਾਠ ਹੈ। “ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ”—ਇਹ ਵੀ ‘ਖ’ ਪਾਠ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ, ਰਾਮ, ਵੈਕੁੰਠ ਅਤੇ ਨਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹੁਣ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਫਲਵੰਤ ਹੋਣ।
Verse 6
वराह नरसिंहेश वामनेश त्रिविक्रम हरग्रीवेश सर्वेश हृषीकेश हराशुभम्
ਹੇ ਵਰਾਹ-ਨਰਸਿੰਹ ਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਵਾਮਨ, ਹੇ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ; ਹੇ ਹਯਗ੍ਰੀਵ, ਹੇ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ, ਹੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼—ਅਸ਼ੁਭ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰੋ।
Verse 7
अपराजितचक्राद्यैश् चतुर्भिः परमायुधैः अखण्डितानुभावैस्त्वं सर्वदुष्टहरो भव
ਅਪਰਾਜਿਤ ਚੱਕਰ ਆਦਿ ਚਾਰ ਪਰਮ ਆਯੁਧਾਂ ਨਾਲ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਖੰਡ ਹੈ—ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੁਰਾਚਾਰ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਹਰਨਹਾਰ ਬਣੋ।
Verse 8
हरामुकस्य दुरितं सर्वञ्च कुशलं कुरु मृत्युबन्धार्तभयदं दुरितस्य च यत् फलम्
ਹਰਾਮੁਕ ਦਾ ਦੁਰਿਤ ਦੂਰ ਕਰੋ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਕੁਸ਼ਲਤਾ (ਕਲਿਆਣ) ਕਰੋ। ਅਤੇ ਜੋ ਮੌਤ, ਬੰਧਨ ਤੇ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਜੋ ਵੀ ਫਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਵੀ ਮਿਟਾ ਦਿਓ।
Verse 9
पराभिध्यानसहितैः प्रयुक्तञ्चाभिचारकम् गदस्पर्शमहारोगप्रयोगं जरया जर
ਪਰਾਭਿਧਿਆਨ (ਵੈਰੀ-ਭਾਵ ਵਾਲਾ ਧਿਆਨ) ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤਿਆਂ ਅਭਿਚਾਰਕ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਗਦ (ਅੰਗ-ਜੜਤਾ/ਵਿਕਾਰ) ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ, ਮਹਾ-ਰੋਗ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਜਰਾ ਰਾਹੀਂ ਜਰਾ ਦੇਣਾ; ਅਰਥਾਤ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਰਜਰ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਜਰਜਰ ਕਰ ਦੇਣਾ।
Verse 10
ॐ नमो वासुदेवाय नमः कृष्णाय खड्गिने नमः पुष्करनेत्राय केशवायादिचक्रिणे
ਓਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਖੜਗਧਾਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਆਦਿ ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 11
नमः कमलकिञ्जल्कपीतनिर्मलवाससे महाहररिपुस्कन्धसृष्टचक्राय चक्रिणे
ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਸਰ ਵਰਗੇ ਪੀਲੇ, ਨਿਰਮਲ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਮਹਾਹਰ ਦੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਸਕੰਧ-ਸਮੂਹ ਉੱਤੇ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 12
द्ंष्ट्रोद्धृतक्षितिभृते त्रयीमूर्तिमते नमः महायज्ञवराहाय शेषभोगाङ्कशायिने
ਦੰਦ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤ੍ਰੈਈ ਵੇਦ-ਮੂਰਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਦੇ ਫਣਾਂ ਦੀ ਕੁੰਡਲੀ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਯਜ್ಞ ਵਰਾਹ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 13
तप्तहाटककेशाग्रज्वलत्पावकलोचन वज्राधिकनखस्पर्शं दिव्यसिंह नमोस्तु ते
ਤਪੇ ਹੋਏ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਜਗਮਗਾਉਂਦੇ ਕੇਸਾਂ ਦੇ ਸਿਰੇ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਧਧਕਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਅਤੇ ਵਜ੍ਰ ਤੋਂ ਵੀ ਕਠੋਰ ਨਖਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਵਾਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਿੰਹ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 14
काश्यपायातिह्रस्वाय ऋग्यजुःसामभूषित तुभ्यं वामनरूपायाक्रमते गां नमो नमः
ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਅਤਿ ਹ੍ਰਸ੍ਵ, ਰਿਗ-ਯਜੁਹ-ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ, ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਨਾਪਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 15
वराहाशेषदुष्टानि सर्वपापफलानि वै मर्द मर्द महादंष्ट्र मर्द मर्द च तत्फलम्
ਹੇ ਵਰਾਹ ਅਵਤਾਰ! ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਸਭ ਦੁਸ਼ਟਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦੇ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੁਚਲ ਦੇ। ਹੇ ਮਹਾਦੰਸ਼ਟਰ! ਕੁਚਲ, ਕੁਚਲ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੁਚਲ।
Verse 16
अखण्डितात्मभावैस्त्वमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दंष्ट्रोद्धृतभूमिभर्त्रे इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सृजते गामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः नरसिंह करालाख्य दन्तप्रान्तानलोज्ज्वल भञ्ज भञ्ज निनादेन दुष्टान्यस्यार्तिनाशन
(ਕੁਝ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਠ-ਭੇਦ ਹਨ: ‘ਤੂੰ ਅਖੰਡ ਆਤਮ-ਸਵਰੂਪ ਹੈਂ’; ‘ਦੰਸ਼ਟਰ ਨਾਲ ਉਠਾਈ ਧਰਤੀ ਦੇ ਧਾਰਕ ਨੂੰ’; ‘(ਉਹ) ਧਰਤੀ ਰਚਦਾ ਹੈ’.) ਹੇ ਨਰਸਿੰਹ, ਕਰਾਲ-ਨਾਮਧਾਰੀ! ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਲੇ—ਭੰਨ, ਭੰਨ। ਆਪਣੇ ਗੱਜਣ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ; ਤੂੰ ਇਸ ਭਗਤ ਦੀ ਆਰਤੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ।
Verse 17
ऋग्यजुःसामगर्भाभिर्वाग्भिर्वामनरूपधृक् प्रशमं सर्वदुःखानि नयत्त्वस्य जनार्दनः
ਰਿਗ੍-ਯਜੁਰ੍-ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਗਰਭਿਤ ਬਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਵਾਮਨ-ਰੂਪਧਾਰੀ ਜਨਾਰਦਨ ਇਸ ਦੇ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਮਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਵੇ।
Verse 18
ऐकाहिकं द्व्याहिकञ्च तथा त्रिदिवसं ज्वरम् चातुर्थकन्तथात्युग्रन्तथैव सततज्वरम्
ਬੁਖਾਰ ਦੇ ਭੇਦ ਹਨ—ਇਕਾਹਿਕ (ਇੱਕ ਦਿਨ ਦਾ), ਦ੍ਵ੍ਯਾਹਿਕ (ਦੋ ਦਿਨ ਦਾ), ਤ੍ਰਿਦਿਵਸੀ (ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਦਾ), ਚਾਤੁਰਥਕ (ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਆਉਣ ਵਾਲਾ), ਅਤਿਉਗ੍ਰ, ਅਤੇ ਸਤਤ (ਲਗਾਤਾਰ) ਜ੍ਵਰ।
Verse 19
दोषोत्थं सन्निपातोत्थं तथैवागन्तुकं ज्वरम् शमं नयाशु गोविन्द च्छिन्धि च्छिन्ध्यस्य वेदनाम्
ਹੇ ਗੋਵਿੰਦ! ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ, ਅਤੇ ਆਗੰਤੁਕ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਬੁਖਾਰ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ; ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇ, ਕੱਟ ਦੇ।
Verse 20
नेत्रदुःखं शिरोदुःखं दुःखञ्चोदरसम्भवम् अन्तःश्वासमतिश्वासं परितापं सवेपथुम्
ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਦਰਦ, ਸਿਰ ਦਾ ਦਰਦ ਅਤੇ ਪੇਟ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜਾ; ਕਠਿਨ ਅੰਦਰਲੀ ਸਾਹ, ਅਤਿ ਸਾਹ, ਦਾਹ-ਯੁਕਤ ਤਾਪ ਅਤੇ ਕੰਬਣੀ—ਇਹ ਲੱਛਣ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 21
गुदघ्राणाङ्घ्रिरोगांश् च कुष्ठरोगांस् तथा क्षयं कामलादींस् तथा रोगान् प्रमेहांश्चातिदारुणान्
ਗੁਦਾ, ਨੱਕ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਰੋਗ; ਨਾਲ ਹੀ ਕੋੜ੍ਹ, ਖ਼ਸਯ, ਕਾਮਲਾ ਆਦਿ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਮੇਹ ਰੋਗ—(ਇਹ ਵੀ)।
Verse 22
भगन्दरातिसारांश् च मुखरोगांश् च वल्गुलीम् अश्मरीं मूत्रकृच्छ्रांश् च रोगानन्यांश् च दारुणान्
ਭਗੰਦਰ, ਅਤਿਸਾਰ, ਮੂੰਹ ਦੇ ਰੋਗ, ਵਲਗੁਲੀ; ਅਸ਼ਮਰੀ, ਮੂਤਰਕ੍ਰਿਛ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਰੋਗ—(ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ)।
Verse 23
ये वातप्रभवा रोगा ये च पित्तसमुद्भवाः कफोद्भवाश् च ये केचित् ये चान्ये सान्निपातिकाः
ਜੋ ਰੋਗ ਵਾਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਕਫ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਸਾਨ্নਿਪਾਤਿਕ (ਤ੍ਰਿਦੋਸ਼ਜ) ਰੋਗ ਹਨ।
Verse 24
आगन्तुकाश् च ये रोगा लूता विस्फोटकादयः ते सर्वे प्रशमं यान्तु वासुदेवापमार्जिताः
ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਆਗੰਤੁਕ ਰੋਗ—ਲੂਤਾ, ਵਿਸਫੋਟਕ ਆਦਿ—ਉਹ ਸਭ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਣ।
Verse 25
विलयं यान्तु ते सर्वे विष्णोरुच्चारणेन च क्षयं गछ्हन्तु चाशेषास्ते चक्राभिहता हरेः
ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਨਾਮ-ਉਚਾਰਣ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਵੈਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਣ; ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਆਘਾਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਨਿਃਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ।
Verse 26
छिन्द छिन्दास्य वेदनामिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अनिश्वासमतिश्वासमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः तथैव च इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ये रोगाः पित्तसम्भवा इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः वासुदेवपराजिता इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अच्युतानन्तगोविन्दनामोच्चारणभीषिताः नश्यन्ति सकला रोगाः सत्यं सत्यं वदाम्यहम्
‘ਇਸ ਪੀੜ ਨੂੰ ਕੱਟੋ, ਕੱਟੋ’—ਇਹ ਪਾਠ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਹੈ; ‘ਸਾਹ ਰੁਕਣਾ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਸਾਹ’—ਇਹ ਵੀ; ‘ਤਥੈਵ’—ਇਹ ਵੀ; ‘ਜੋ ਰੋਗ ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ’—ਇਹ ਵੀ; ‘ਵਾਸੁਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਪਰਾਜਿਤ’—ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਪਾਠ ਹੈ। ਅਚ੍ਯੁਤ, ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਨਾਮ-ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਭੈਭੀਤ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਰੋਗ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ—ਸੱਚ, ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 27
स्थावरं जङ्गमं वापि कृत्रिमं चापि यद्विषम् दन्तोद्भवं नखभवमाकाशप्रभवं विषम्
ਵਿਸ਼ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਸਥਾਵਰ ਸਰੋਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਜੰਗਮ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਦੰਦੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਨਖ/ਨਖਰੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਅਤੇ ‘ਆਕਾਸ਼-ਪ੍ਰਭਵ’ (ਵਾਯੁਜ) ਵਿਸ਼ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
लूतादिप्रभवं यच्च विषमन्यत्तु दुःखदं शमं नयतु तत् सर्वं कीर्तितोस्य जनार्दनः
ਮਕੜੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੁਖਦਾਈ ਵਿਸ਼—ਉਹ ਸਭ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਜਨਾਰਦਨ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 29
ग्रहान् प्रेतग्रहांश्चापि तथा वै डाकिनीग्रहान् वेतालांश् च पिशाचांश् च गन्धर्वान् यक्षराक्षसान्
(ਇਹ ਜਪ/ਵਿਧੀ) ਗ੍ਰਹਾਂ, ਪ੍ਰੇਤ-ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਡਾਕਿਨੀ-ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਵੇਤਾਲਾਂ, ਪਿਸਾਚਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ (ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ)।
Verse 30
शकुनीपूतनाद्यांश् च तथा वैनायकान् ग्रहान् मुखमण्डीं तथा क्रूरां रेवतीं वृद्धरेवतीम्
ਸ਼ਕੁਨੀ, ਪੂਤਨਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਨਾਇਕ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ; ਮੁਖਮੰਡੀਂ, ਕ੍ਰੂਰਾ, ਰੇਵਤੀ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿੱਧ-ਰੇਵਤੀ ਨੂੰ ਵੀ (ਸ਼ਾਂਤ/ਨਿਵਾਰਨ ਕਰੇ)।
Verse 31
वृद्धकाख्यान् ग्रहांश्चोग्रांस् तथा मातृग्रहानपि बालस्य विष्णोश् चरितं हन्तु बालग्रहानिमान्
‘ਵ੍ਰਿੱਧਕਾ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ, ਉਗ੍ਰ ਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰ-ਗ੍ਰਹ—ਇਹਨਾਂ ਬਾਲ-ਗ੍ਰਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਬਾਲ-ਰੱਖਿਅਕ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਚਰਿਤ੍ਰ/ਲੀਲਾ ਨਾਸ ਕਰੇ।
Verse 32
वृद्धाश् च ये ग्रहाः केचिद्ये च बालग्रहाः क्वचित् नरसिंहस्य ते दृष्ट्या दग्धा ये चापि यौवने
ਜੋ ਕੋਈ ‘ਵ੍ਰਿੱਧ’ ਗ੍ਰਹ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਬਾਲ-ਗ੍ਰਹ ਬਣ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਨਰਸਿੰਹ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਸੜ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ।
Verse 33
सदा करालवदनो नरसिंहो महाबलः ग्रहानशेषान्निःशेषान् करोतु जगतो हितः
ਸਦਾ ਕਰਾਲ-ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਮਹਾਬਲੀ ਨਰਸਿੰਹ—ਜਗਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ—ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਃਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਨਿਰੁਪਦ੍ਰਵ ਕਰ ਦੇਵੇ।
Verse 34
नरसिंह महासिंह ज्वालामालोज्ज्वलानन ग्रहानशेषान् सर्वेश खाद खादाग्निलोचन
ਹੇ ਨਰਸਿੰਹ, ਹੇ ਮਹਾਸਿੰਹ, ਜਵਾਲਾ-ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਮੁਖ ਵਾਲੇ! ਹੇ ਸਰਵੇਸ਼, ਹੇ ਅਗਨੀ-ਲੋਚਨ! ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਃਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਗਲ ਲੈ, ਨਿਗਲ ਲੈ।
Verse 35
ये रोगा ये महोत्पाता यद्विषं ये महाग्रहाः यानि च क्रूरभृतानि ग्रहपीडाश् च दारुणाः
ਜੋ ਜੋ ਰੋਗ ਹਨ, ਜੋ ਜੋ ਮਹਾ ਉਤਪਾਤ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਜੋ ਵਿਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਜੋ ਮਹਾਗ੍ਰਹ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਜੋ ਕ੍ਰੂਰ ਭੂਤ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਪੀੜਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਨਿਵਾਰਿਤ ਹੋਵੇ।
Verse 36
शस्त्रक्षतेषु ये दोषा ज्वालागर्दभकादयः तानि सर्वाणि सर्वात्मा परमात्मा जनार्दनः
ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਦੇ ਘਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੋ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—‘ਜ੍ਵਾਲਾ’, ‘ਗਰਦਭਕ’ ਆਦਿ—ਉਹ ਸਭ ਸਰਵਾਤਮਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਨਾਰਦਨ ਦੂਰ ਕਰੇ।
Verse 37
तथा वेतालिकान् ग्रहानिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः गन्धर्वान् राक्ससानपि इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शटा इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः किञ्चिद्रूपं समास्याय वासुदेवास्य नाशय
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਵੇਤਾਲਿਕ’ ਅਤੇ ‘ਗ੍ਰਹ’—ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨਬੱਧ ਹਸਤਲਿਖਤ ਪਾਠ ਅਨੁਸਾਰ; ‘ਗੰਧਰਵ’ ਅਤੇ ‘ਰਾਖਸ਼ਸ’ ਵੀ—ਦੂਜੇ ਨਿਸ਼ਾਨਬੱਧ ਪਾਠ ਅਨੁਸਾਰ; ‘ਸ਼ਟਾ’—ਦੋ ਨਿਸ਼ਾਨਬੱਧ ਪਾਠਾਂ ਅਨੁਸਾਰ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ, ਹੇ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ।
Verse 38
क्षिप्त्वा सुदर्शनञ् चक्रं ज्वालामालातिभीषणम् सर्वदुष्टोपशमनं कुरु देववराच्युत
ਜਵਾਲਾ-ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਸੁੱਟ ਕੇ, ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ, ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਭ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਉਪਸ਼ਮਨ ਕਰ।
Verse 39
सुदर्शन महाज्वाल च्छिन्धि च्छिन्धि महारव सर्वदुष्टानि रक्षांसि क्षयं यान्तु विभीषण
ਹੇ ਮਹਾ-ਜਵਾਲਾ ਵਾਲੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ! ਕੱਟ, ਕੱਟ। ਹੇ ਮਹਾ-ਗর্জਨ ਵਾਲੇ! ਹੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ! ਸਭ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ।
Verse 40
प्राच्यां प्रतीच्यां च दिशि दक्षिणोत्तरतस् तथा रक्षाङ्करोतु सर्वात्मा नरसिंहः सुगर्जितः
ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਵੀ, ਸਭ ਦਾ ਅੰਤਰਆਤਮਾ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਗਰਜਨਾ ਵਾਲਾ ਨਰਸਿੰਹ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।
Verse 41
दिवि भुव्यन्तरीक्षे च पृष्ठतः पार्श्वतोग्रतः रक्षाङ्करोतु भगवान् बहुरूपी जनार्दनः
ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ; ਪਿੱਛੋਂ, ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਅੱਗੋਂ—ਬਹੁ-ਰੂਪੀ ਭਗਵਾਨ ਜਨਾਰਦਨ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।
Verse 42
यथा विष्णुर्जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषं तेन सत्येन दुष्टानि शममस्य व्रजन्तु वै
ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇਵਾਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਸੇ ਸੱਚ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ/ਇੱਥੇ ਦੇ ਦੁਸ਼ਟ ਤੱਤ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਣ।
Verse 43
यथा विष्णौ स्मृते सद्यः सङ्क्षयं यान्ति पातकाः सत्येन तेन सकलं दुष्टमस्य प्रशाम्यतु
ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹੀ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਸੱਚ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਲੱਗੀ ਸਾਰੀ ਬੁਰਾਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 44
परमात्मा यथा विष्णुर्वेदान्तेषु च गीयते तेन सत्येन सकलं दुष्टमस्य प्रशाम्यतु
ਜਿਵੇਂ ਵੇਦਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਜੋਂ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਸੱਚ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 45
यथा यज्ञेश्वरो विष्णुर्देवेष्वपि हि गीयते सत्येन तेन सकलं यन्मयोक्तं तथास्तु तत्
ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ‘ਯਜ੍ਞੇਸ਼੍ਵਰ’ ਕਹਿ ਕੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਸੱਚ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕਹੇ ਹੋਏ ਸਭ ਬਚਨ ਜਿਵੇਂ ਦੇ ਤਿਵੇਂ ਸਫਲ ਹੋਣ।
Verse 46
शान्तिरस्तु शिवञ्चास्तु दुष्टमस्य प्रशाम्यतु वासुदेवशरीरोत्थैः कुशैर् निर्मथितं मया
ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਿਵ-ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਵਿਚਲੀ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਰਗੜ ਕੇ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਭ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 47
अपमार्जतु गोविन्दो नरो नारायणस् तथा तथास्तु सर्वदुःखानां प्रशमो जपनाद्धरेः
ਗੋਵਿੰਦ (ਸਭ ਕੁਝ) ਮਿਟਾ ਦੇਵੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਰ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਵੀ। ਤਥਾਸਤੁ—ਹਰੀ ਨਾਮ ਦੇ ਜਪ ਨਾਲ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸ਼ਮਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 48
महाबल इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वर्गर्जितैर् इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः प्रयान्तु वै इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कुशैर् निर्णाशितमिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अपमार्जनकं शस्त्रं सर्वरोगादिवारणम् अयं हरिः कुशो विष्णुर्हता रोगा मया तव
ਇਹ ਅਪਮਾਰਜਨਕ (ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਸਾਧਨ) ਸਭ ਰੋਗ ਆਦਿ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ‘ਸ਼ਸਤ੍ਰ’ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਸ਼ ਹੀ ਹਰੀ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਰੋਗ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
It is a protective and purificatory procedure performed for oneself and others, intended to remove sorrow, sin, disease, poison, and hostile influences by mantra, truth-assertion, and ritual cleansing actions.
Viṣṇu as Vāsudeva/Keśava/Hari is central, with strong emphasis on Sudarśana-cakra and Narasiṃha; the rite also salutes Varāha, Vāmana, Trivikrama, Rāma, Vaikuṇṭha, Nara, and Nārāyaṇa.
By grounding protection in remembrance of Viṣṇu, satya-vākya, and sanctified implements (kuśa identified with Hari), it frames practical healing and warding-off as dharmic purification that supports wellbeing while orienting the mind toward the Supreme Self.