Adhyaya 34
Chapter 34 — होमादिविधिः (The Procedure for Homa and Related Rites)
ਅਗਨੀ ਦੇਵ ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਹੋਮ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਾਧਕ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਗਨੀ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਧਿਆਨ ਤੱਕ। ਪਹਿਲਾਂ ਯਾਗ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਖ਼ਸ਼ਣ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ ਵੇਦ-ਦੇਹ ਵਰਗਾ ਮੰਡਲ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਤੋਰਨ-ਪੂਜਾ, ਦਿਸ਼ਾ-ਸਥਾਪਨਾ, ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਵੰਦਨਾ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਫੁੱਲ ਨਿਛੇਪ ਕਰਕੇ ਵਿਘਨ-ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭੂਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਧਾਨ—ਸਰਸੋਂ ਛਿੜਕਣਾ, ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਕਈ ਕਲਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ; ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਲਈ ਦਸ ਕਲਸ਼ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਣ ਵਿੱਚ ਵਰਧਨੀ ਸਮੇਤ ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ। ਅੱਗੇ ਹੋਮ ਦੀ ਯਾਂਤ੍ਰਿਕਤਾ—ਸ਼੍ਰੁਕ/ਸ਼੍ਰੁਵ, ਪਰਿਧੀ, ਇਧਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਪ੍ਰਣੀਤਾ/ਪ੍ਰੋਖ਼ਸ਼ਣੀ ਜਲ, ਚਰੂ ਪਕਾਉਣਾ, ਰੇਖਾਵਾਂ ਖਿੱਚਣਾ, ਯੋਨੀ-ਮੁਦਰਾ ਦਿਖਾਉਣਾ ਅਤੇ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੀ। ਕੁੰਡ-ਲਕਸ਼ਮੀ (ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤਮਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਦਾ ਅਗਨੀ-ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ; ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਯੋਨੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ-ਦਾਤਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਿਧਾਂ ਅਤੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਿਯਤ ਗਿਣਤੀ (108 ਸਮੇਤ) ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਸੱਤ-ਜਿਹਵਾ ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पवित्रारोहणे श्रीधरनित्यपूजाकथनं नाम त्रयस्त्रिंशोध्यायः अथ चतुस्त्रिंशो ऽध्यायः होमादिविधिः अग्निर् उवाच विशेदनेन मन्त्रेण यागस्थानञ्च भूषयेत् नमो ब्रह्मण्यदेवाय श्रीधरायाव्ययात्मने
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿ-ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਅਗਨੀਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਪਵਿਤ੍ਰਾਰੋਹਣ ਪ੍ਰਕਰਣ ਅੰਦਰ ‘ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਦੀ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਤੇਤੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਚੌਂਤੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਹੋਮ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਧੀ’। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਸੇਦਨ (ਸ਼ੁੱਧੀ/ਪ੍ਰੋਛਣ) ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਯਾਗ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸਜਾ ਕੇ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕਰੋ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯਦੇਵ, ਅਵ੍ਯਯ-ਸਰੂਪ ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 2
ॐ क्रीमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ऋग्यजुःसामरूपाय शब्ददेहाय विलिख्य मण्डलं सायं यागद्रव्यादि चाहरेत्
‘ਓਂ ਕ੍ਰੀਂ’—ਇਹ ਬੀਜ ਅੱਖਰ ਹੈ। ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪਾਠ ਅਨੁਸਾਰ ਰਿਗ‑ਯਜੁਰ‑ਸਾਮ ਰੂਪ, ਸ਼ਬਦ‑ਦੇਹ ਦੇਵਤਾ ਲਈ ਮੰਡਲ ਲਿਖ ਕੇ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਯਾਗ ਦੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਆਦਿ ਵੀ ਲਿਆਵੇ।
Verse 3
प्रक्षालितकराङ्घ्रिः सन् विन्यस्यार्घ्यकरो नरः अर्घ्यादिभिस्तु शिरः प्रोक्ष्य द्वारदेशादिकं यथा
ਹੱਥ‑ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਰਘ੍ਯ ਪਾਤ੍ਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਵੇ; ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਥਾਂ ਆਦਿ ਨਿਯਤ ਸਥਾਨ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ।
Verse 4
आरभेद् द्वारयागञ्च तोरणेशान् प्रपूजयेत् अश्वत्थोदुम्बरवटप्रक्षाः पूर्वादिगा नगाः
ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਯਾਗ ਕਰੇ ਅਤੇ ਤੋਰਣ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਅਸ਼ਵੱਥ, ਉਦੁੰਬਰ, ਵਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਸ਼ਾ—ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਰੁੱਖ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।
Verse 5
ऋगिन्द्रशोभनं प्रास्यां युजुर्यमसुभद्रकम् सामापश् च सुधन्वाख्यं सोमाथर्वसुहोत्रकम्
ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਿਗਵੇਦ ‘ਇੰਦਰਸ਼ੋਭਨ’, ਯਜੁਰਵੇਦ ‘ਯਮਸੁਭਦ੍ਰਕ’, ਸਾਮਵੇਦ ‘ਸੁਧਨਵਾ’, ਅਤੇ ਸੋਮ ਪਰੰਪਰਾ ਸਮੇਤ ਅਥਰਵਵੇਦ ‘ਸੁਹੋਤ੍ਰਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 6
तोरणान्तः पताकाश् च कुमुदाद्या घटद्वयम् द्वारि द्वारि स्वनाम्नार्च्याः पूर्वे पूर्णश् च पुष्करः
ਤੋਰਣ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਸਿਰਿਆਂ ਤੇ ਪਤਾਕਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਣ। ਹਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ‘ਕੁਮੁਦ’ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲੇ ਦੋ‑ਦੋ ਘਟ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ ‘ਪੂਰਨ’ ਅਤੇ ‘ਪੁਸ਼ਕਰ’ ਨਾਮ ਦੇ ਘਟ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ।
Verse 7
आनन्दनन्दनौ दक्षे वीरसेनः सुषेणकः सम्भवप्रभवौ सौम्ये द्वारपांश् चैव पूजयेत्
ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਨੰਦਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਵੀਰਸੇਨ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੇਣਕ ਦੀ; ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸੰਭਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਵ ਦੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲਾਂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 8
अस्त्रजप्तपुष्पक्षेपाद्विघ्नानुत्सार्य संविशेत् भूतशुद्धिं विधायाथ विन्यस्य कृतमुद्रवः
ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜਪੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੂਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਨਿਆਸ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 9
फट्कारान्तां शिखां जप्त्वा सर्षपान् दिक्षु निक्षिपेत् वासुदेवेन गोमूत्रं सङ्कर्षणेन गोमयम्
‘ਫਟ੍’ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਸ਼ਿਖਾ-ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰੋਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਸੁੱਟੇ। ਵਾਸੁਦੇਵ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਗੋਮੂਤਰ ਛਿੜਕੇ ਅਤੇ ਸੰਕਰਸ਼ਣ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਗੋਬਰ ਦਾ ਲੇਪ/ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰੇ।
Verse 10
प्रद्युम्नेन पयस्तज्जात् दधि नारायणाद् घृतम् एकद्वित्र्यादिवाराणि घृताद्वै भागतोधिकम्
ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਤੋਂ ਦੁੱਧ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਦਹੀਂ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਘੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ, ਦੋ, ਤਿੰਨ ਆਦਿ ਵਾਰ ਮਥਨ/ਪਾਕ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਧਾਰਣ ਘੀ ਨਾਲੋਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਧੇਰੇ ਉਪਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 11
घृतपात्रे तदेकत्र पञ्चगव्यमुदाहृतम् मण्डपप्रोक्षणायैकञ्चापरम्प्राशनाय च
ਘੀ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਮੰਡਪ ਦੇ ਪ੍ਰੋਖਣ (ਪਵਿਤ੍ਰੀਕਰਨ) ਲਈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਪ੍ਰਾਸ਼ਨ/ਆਚਮਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 12
आनीय दशकुम्भेषु इन्द्राद्यान् लोकपान् यजेत् पूज्याज्ञां श्रावयेत्तांश् च स्थातव्यं चाज्ञया हरेः
ਦਸ ਕਲਸ਼ ਲਿਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਯ ਆਗਿਆ ਸੁਣਾਵੇ, ਅਤੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ।
Verse 13
यागद्रव्यादि संरक्ष्य विकिरान् विकिरेत्ततः मूलाष्टशतसञ्जप्तान् कुशकूर्चान् हरेश् च तान्
ਯਾਗ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਆਦਿ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਵਿਕਿਰ (ਵਿਧੀ-ਕਣ) ਛਿੜਕੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦਾ ਅੱਠ ਸੌ ਜਪ ਕਰਕੇ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕੁਸ਼-ਕੂਰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਲਵੇ।
Verse 14
ऐशान्यां दिशि तत्रस्थं स्थाप्यं कुम्भञ्च वर्धनीं कुम्भे साङ्गं हरिं प्रार्च्य वर्धन्यामस्त्रमर्चयेत्
ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਕਲਸ਼ ਅਤੇ ਵਰਧਨੀ ਪਾਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਕਲਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਨੂੰ ਸਾਂਗ (ਅੰਗ-ਉਪਾਂਗ ਸਮੇਤ) ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜ ਕੇ, ਵਰਧਨੀ ਵਿੱਚ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤਰ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Verse 15
प्रदक्षिणं यागगृहं वर्धन्याच्छिन्नधारया सिञ्चन्नयेत्ततः कुम्भं पूजयेच्च स्थिरासने
ਯਾਗਗ੍ਰਿਹ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ ਵਰਧਨੀ ਤੋਂ ਅਟੁੱਟ ਜਲਧਾਰਾ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸਥਿਰ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਕਲਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 16
सपञ्चरत्नवस्त्राढ्यकुम्भे गन्धादिभिर्हरिम् वर्धन्यां हेमगर्भायां यजेदस्त्रञ्च वामतः
ਪੰਜ ਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਕਲਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੰਧ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਹੇਮਗਰਭਾ ਵਰਧਨੀ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤਰ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 17
तत्समीपे वास्तुलक्ष्मीं भूविनायकमर्चयेत् स्रपनं कल्पयेद्विष्णोः सङ्क्रान्त्यादौ तथैव च
ਉਸ ਥਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਾਸਤੁ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਭੂ-ਵਿਨਾਇਕ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਸ੍ਰਪਨ (ਅਭਿਸ਼ੇਕ) ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਏ।
Verse 18
पूर्णकुम्भान् नव स्थाप्य नवकोणेषु निर्ब्रणान्
ਨੌਂ ਪੂਰਨ ਕਲਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੌਂ ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ; ਸਭ ਕਲਸ਼ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਅਖੰਡ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਹੋਣ।
Verse 19
पूर्वादिकलसेग्न्यादौ पञ्चामृतजलादिकम् दधि क्षीरं मधूष्णीदं पाद्यं स्याच्चतुरङ्गकम्
ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਲਸ਼-ਵਿਨਿਆਸ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੇ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ, ਜਲ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਦਹੀਂ, ਦੁੱਧ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਗਰਮ ਪਾਣੀ—ਇਹ ਚਾਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਪਾਦ੍ਯ (ਪੈਰ ਧੋਣ ਦਾ ਜਲ) ਹੈ।
Verse 20
पद्मश्यामाकदूर्वाश् च विष्णुपत्नी च पाद्यकम् तथाष्टाङ्गार्घ्यमाख्यातं यवगन्धफलाक्षतम्
ਪਾਦ੍ਯ ਵਿੱਚ ਕਮਲ, ਸ਼੍ਯਾਮਾਕ ਅਨਾਜ, ਦੂਰਵਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁਪਤਨੀ (ਤੁਲਸੀ) ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਅਰਘ੍ਯ ਜੌ, ਸੁਗੰਧ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਫਲ ਅਤੇ ਅਖ਼ਤ (ਅਖੰਡ ਚਾਵਲ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 21
कुशाः सिद्धार्थपुष्पानि तिला द्रव्याणि चार्हणम् लवङ्गकक्कोलयुते दद्यादाचमनीयकम्
ਕੁਸ਼ ਘਾਹ, ਸਿੱਧਾਰਥ-ਫੁੱਲ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਯੋਗ ਹੋਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਲੌਂਗ ਤੇ ਕੱਕੋਲ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧਿਤ ਆਚਮਨੀਯ (ਆਚਮਨ-ਜਲ) ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ।
Verse 22
स्नापयेन्मूलमन्त्रेण देवं पञ्चामृतैर् अपि शुद्धोदं मध्यकुम्भेन देवमूर्ध्नि विनिःक्षिपेत्
ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਾਵੇ ਅਤੇ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਵੀ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਮੱਧ ਕਲਸ਼ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਨੂੰ ਦੇਵ ਦੇ ਮਸਤਕ ਉੱਤੇ ਢਾਲੇ।
Verse 23
कलशान्निःसृतं तोयं कूर्चाग्रं संस्पृशेन्नरः शुद्धोदकेन पाद्यञ्च अर्घ्यमाचमनन्ददेत्
ਕਲਸ਼ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਜਲ ਨੂੰ ਕੂರ್ಚ (ਕੁਸ਼-ਗੁੱਛ) ਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਛੂਹੇ। ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਨਾਲ ਪਾਦ੍ਯ, ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਆਚਮਨੀਯ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 24
परिमृज्य पटेनाङ्गं सवस्त्रं मण्डलं नयेत् तत्राभ्यर्च्याचरेद्धोमं कुण्डादौ प्राणसंयमी
ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਦੇਹ ਪੋਂਛ ਕੇ, ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹੀ ਮੰਡਲ-ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਜਾਵੇ। ਉੱਥੇ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਯਮੀ ਸਾਧਕ ਕੁੰਡ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰੇ।
Verse 25
प्रक्षाल्य हस्तौ रेखाश् च तिस्रः पूर्वाग्रगामिनीः चार्हणा इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः दूर्वाग्रमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दक्षिणादुत्तराश् च तिस्रश् चैवओत्तराग्रगाः
ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਧੋ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਰੇਖਾਵਾਂ ਖਿੱਚੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੋਣ। (ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਚਾਰ੍ਹਣਾ’ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ‘ਦੂರ್ವਾ ਘਾਹ ਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਸਿਰੇ ਨਾਲ’ ਪਾਠ ਹੈ।) ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਸਿਰੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵੀ ਖਿੱਚੇ।
Verse 26
अर्घ्योदकेन सम्प्रोक्ष्य योनिमुद्राम्प्रदर्शयेत् ध्यात्वाग्निरूपञ्चाग्निन्तु योन्यां कुण्डे क्षिपेन्नरः
ਅਰਘ੍ਯ-ਜਲ ਨਾਲ ਸਮ੍ਯਕ ਪ੍ਰੋਛਣ ਕਰਕੇ ਯੋਨੀ-ਮੁਦਰਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਅਗਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਵੇ।
Verse 27
पात्राण्यासादयेत् पश्चाद्दर्भश्रुक्श्रुवकादिभिः बाहुमात्राः परिधय इध्मव्रश् चनमेव च
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦರ್ಭ, ਸ਼੍ਰੁਕ, ਸ਼੍ਰੁਵਾ ਆਦਿ ਯਜ੍ਞ-ਉਪਕਰਨਾਂ ਸਮੇਤ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਸਥਾਨ ਰੱਖੇ; ਅਤੇ ਬਾਹੂ-ਮਾਤ੍ਰਾ ਪਰਿਧੀ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ, ਇਧਮ (ਈਂਧਨ) ਤੇ ਵ੍ਰਸ਼ਚਨ (ਝਾੜ-ਝੰਕਾਰ/ਛੋਟੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ) ਵੀ ਰੱਖੇ।
Verse 28
प्रणीता प्रोक्षणीपात्रमाज्यस्थाली घृतादिकम् प्रस्थद्वयं तण्डुलानां युग्मं युग्ममधोमुखम्
ਪ੍ਰਣੀਤਾ ਪਾਤਰ, ਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼ਣੀ ਪਾਤਰ, ਆਜ੍ਯ-ਸਥਾਲੀ ਅਤੇ ਘ੍ਰਿਤ ਆਦਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਯਥਾਵਿਧੀ ਰੱਖੇ ਜਾਣ। ਤੰਡੁਲ (ਚੌਲ) ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੋ ਪ੍ਰਸਥ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਪਾਤਰ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਜੋੜਾ ਮੂੰਹ ਹੇਠਾਂ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 29
प्रणीताप्रोक्षणीपात्रे न्यसेत् प्रागग्रगं कुशम् अद्भिः पूर्यप्रणीतान्तु ध्यात्वा देवं प्रपूज्य च
ਪ੍ਰਣੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼ਣੀ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਗਰ ਵਾਲਾ ਕੁਸ਼ ਰੱਖੇ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਣੀਤਾ ਨੂੰ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 30
प्रणीतां स्थापयेदग्रे द्रव्याणाञ्चैव मध्यतः प्रोक्षणीमद्भिः सम्पूर्य प्रार्च्य दक्षे तु विन्यसेत्
ਪ੍ਰਣੀਤਾ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖੇ। ਫਿਰ ਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼ਣੀ ਨੂੰ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਜੇ (ਦੱਖਣ) ਪਾਸੇ ਟਿਕਾਏ।
Verse 31
चरुञ्च श्रपयेदग्नौ ब्रह्माणं दक्षिणे न्यसेत् कुशानास्तीर्य पूर्वादौ परिधीन् स्थापयेत्ततः
ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚਰੁ (ਯਜ੍ਞ-ਪਾਕ/ਖੀਰ) ਪਕਾਏ; ਬ੍ਰਹਮਾ-ਰਿਤ੍ਵਿਜ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਬਿਠਾਏ। ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕੁਸ਼ ਵਿਛਾਏ, ਫਿਰ ਪਰਿਧੀ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ ਨੂੰ ਯਥਾਸਥਾਨ ਟਿਕਾਏ।
Verse 32
वैष्णवीकरणं कुर्याद् गर्भाधानादिना नरः गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनञ्जनिः
ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗਰਭਾਧਾਨ ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੈਸ਼ਣਵੀਕਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਗਰਭਾਧਾਨ, ਪੁੰਸਵਨ ਅਤੇ ਸੀਮੰਤੋਨ੍ਨਯਨ।
Verse 33
नामादिसमावर्तनान्तं जुहुयादष्ट चाहुतीः पूर्णाहुतीः प्रतिकर्म श्रुचा स्रुवसुयुक्तया
‘ਨਾਮ’ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਸਮਾਵਰਤਨ ਤੱਕ ਅੱਠ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਹਰ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੁਚ ਨਾਲ ਸ੍ਰੁਵ ਜੋੜ ਕੇ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਵੀ ਦੇਣੀ ਹੈ।
Verse 34
कुण्डमध्ये ऋतुमतीं लक्ष्मीं सञ्चिन्त्य होमयेत् कुण्डलक्ष्मीः समाख्याता प्रकृतिस्त्रिगुणात्मका
ਕੁੰਡ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਰਿਤੁਮਤੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਹੋਮ ਕਰੇ; ਉਹ ‘ਕੁੰਡ-ਲਕਸ਼ਮੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤਮਿਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ।
Verse 35
सा योनिः सर्वभूतानां विद्यामन्त्रगणस्य च विमुक्तेः कारणं वह्निः परमात्मा च मुक्तिदः
ਵਹਿਨੀ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਯੋਨੀ/ਮੂਲ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਗਣਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਰੋਤ; ਅਗਨੀ ਵਿਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਮੋਖ-ਦਾਤਾ ਹੈ।
Verse 36
प्राच्यां शिरः समाख्यातं बाहू कोणे व्यवस्थितौ ईशानाग्नेयकोणे तु जङ्घे वायव्यनैरृते
ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ; ਈਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਆਗਨੇਯ ਕੋਣ ਵਿੱਚ ਜੰਘਾਂ, ਅਤੇ ਵਾਯਵ੍ਯ ਤੇ ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ (ਪੈਰ/ਜੰਘਾਂ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ) ਹੈ।
Verse 37
उदरं कुण्डमित्युक्तं योनिर्योनिर्विधीयते गुणत्रयं मेखलाः स्युर्ध्यात्वैवं समिधो दश
ਉਦਰ ਨੂੰ ਕੁੰਡ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਭ ਨੂੰ ਯੋਨੀ-ਆਸਨ ਵਜੋਂ ਭਾਵਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਮੇਖਲਾਵਾਂ ਰੂਪ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਪਿੱਛੋਂ ਦਸ ਸਮਿਧਾਂ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 38
पञ्चाधिकांस्तु जुहुयात् प्रणवान्मुष्टिमुद्रया पुनराघारौ जुहुयाद्वाय्वग्न्यन्तं ततः श्रपेत्
ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪੰਜ ਵੱਧ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ, ਮੁਸ਼ਟੀ-ਮੁਦਰਾ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਉਚਾਰੇ। ਫਿਰ ਵਾਯੁ ਅਤੇ ਅਗਨੀ-ਅੰਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਦੋ ਆਘਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕ/ਸ਼੍ਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 39
ईशान्तं मूलमन्त्रेण आज्यभागौ तु होमयेत् उत्तरे द्वादशान्तेन दक्षिणे तेन मध्यतः
ਈਸ਼ਾਨ-ਅੰਤ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦੋ ਆਜ੍ਯ-ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਹੋਮ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ। ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ‘ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਂਤ’ ਸੂਤਰ ਨਾਲ, ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਵੀ ਉਸੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 40
व्याहृत्या पद्ममध्यस्थं ध्यायेद्वह्निन्तु संस्कृतम् वैष्णवं सप्तजिह्वं च सूर्यकोटिसमप्रभम्
ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਕਮਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਗਨੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਜੋ ਵੈਸ਼ਣਵ-ਸਵਰੂਪ, ਸਪਤਜਿਹਵਾ ਅਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 41
चन्द्रवक्त्रञ्च सूर्याक्षं जुहुयाच्छतमष्ट च तदर्धञ्चाष्ट मूलेन अङ्गानाञ्च दशांशतः
‘ਚੰਦਰਵਕਤ੍ਰ’ ਅਤੇ ‘ਸੂਰਿਆਕ੍ਸ਼’ ਮੰਤ੍ਰ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਅਰਥਾਤ ਚੌਵਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ। ਮੁੜ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅੰਗ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਮੁੱਖ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੇ।
Frequently Asked Questions
It begins with purification and threshold worship (prokṣaṇa, toraṇa/dvārapāla), proceeds through bhūta-śuddhi–nyāsa–mudrā and protective rites, establishes kalaśas (including lokapālas), and then installs Agni via yoni-mudrā before arranging implements and commencing oblations.
By explicitly defining Agni as the womb of beings and mantras and as the giver of liberation, and by placing Kuṇḍa-Lakṣmī (Prakṛti, tri-guṇa) at the ritual center—making correct external procedure a support for inner metaphysical realization.