Adhyaya 21

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये जगत्सर्गवर्णनं नाम विंशतितमो ऽध्यायः अथ एकविंशो ऽध्यायः सामान्यपूजाकथनं नारद उवाच सामान्यपूजां विष्ण्वादेर्वक्ष्ये मन्त्रांश् च सर्वदान् समस्तपरिवाराय अच्युताय नमो यजेत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਜਗਤਸਰਗ-ਵਰਨਨ’ ਨਾਮਕ ਵੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਇਕੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਪੂਜਾ-ਕਥਨ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਸਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗਯ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ‘ਸਮਸਤ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।

Verse 2

साग्नयो ह्य् अगादिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः, अग्निपाला वर्हिषदो ह्य् आज्यपाः साग्नयो ह्य् अजादिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः वैसारणी सुते इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः धात्रे विधात्रे गङ्गायै यमुनायै निधी तथा द्वारश्रियं वस्तुनवं शक्तिं कूर्ममनन्तकम्

ਕੁਝ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸਾਗ੍ਨਯਃ…’ ਇਹ ਪਾਠ ਹੈ; ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਅਗ੍ਨਿਪਾਲ, ਬਰ੍ਹਿਸ਼ਦ, ਆਜ੍ਯਪ, ਸਾਗ੍ਨਯਃ…’ ਅਤੇ ‘ਸਾਗ੍ਨਯਃ… ਅਜ’ ਆਦਿ ਪਾਠਾਂਤਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਕਿਤੇ ‘ਵੈਸਾਰਣੀ, ਹੇ ਸੂਤ’ ਵੀ ਹੈ। (ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ) ਧਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਧਾਤ੍ਰ, ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ, ਅਤੇ ਦੋ ਨਿਧੀਆਂ; ਦ੍ਵਾਰ-ਸ਼੍ਰੀ, ਵਾਸ੍ਤੁਨਵ (ਵਾਸ੍ਤੁ ਦੇਵਤਾ), ਸ਼ਕਤੀ, ਕੂਰਮ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ/ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 3

पृथिवीं धर्मकं ज्ञानं वैराग्यैश्वर्यमेव च अधर्मादीन् कन्दनालपद्मकेशरकर्णिकाः

ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਨੂੰ ਮੂਲ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਾਂਡ/ਡੰਠਲ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਕਮਲ ਸਮਝੋ; ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਉਸ ਦੇ ਕੇਸਰ ਅਤੇ ਕਰ੍ਣਿਕਾ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਅਧਰਮ ਆਦਿ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਮੈਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੱਤਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੋ।

Verse 4

ऋग्वेदाद्यं कृताद्यञ्च सत्वाद्यर्कादिमण्डलम् विमलोत्कर्षिणी ज्ञाना क्रिया योगा च ता यजेत्

ਰਿਗਵੇਦ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਡਲ, ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਡਲ, ਅਤੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੂਰ੍ਯ-ਮੰਡਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਉਤਕਰਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਤ੍ਰਿਯੀ—ਗਿਆਨ, ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗ—ਦੀ ਵੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 5

प्रह्वीं सत्यां तथेशानानुग्रहासनमूर्तिकाम् दुर्गां गिरङ्गणं क्षेत्रं वासुदेवादिकं यजेत्

ਪ੍ਰਹ੍ਵੀ, ਸਤ੍ਯਾ, ਅਤੇ ‘ਈਸ਼ਾਨ-ਅਨੁਗ੍ਰਹ-ਆਸਨ-ਮੂਰ੍ਤਿਕਾ’ ਨਾਮਕ ਰੂਪ ਦੀ, ਅਤੇ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਨਾਲ ਹੀ ਗਿਰੰਗਣ (ਪਹਾੜੀ ਪ੍ਰਾਂਗਣ), ਖੇਤਰ (ਤੀਰਥ/ਮੰਦਰ-ਸਥਾਨ) ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਦਿ (ਵ੍ਯੂਹ-ਰੂਪ) ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।

Verse 6

हृदयञ्च शिरः शूलं वर्मनेत्रमथास्त्रकम् शङ्खं चक्रं गदां पद्मं श्रीवत्सं कौस्तुभं यजेत्

ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਕਵਚ ਅਤੇ ਨੇਤਰ-ਸ਼ਕਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ; ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ, ਪਦਮ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਦੀ ਵੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।

Verse 7

वनमालां श्रियं पुष्टिं गरुडं गुरुमर्चयेत् इन्द्रमग्निं यमं रक्षो जलं वायुं धनेश्वरम्

ਵਨਮਾਲਾ, ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ), ਪੁਸ਼ਟੀ, ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਇੰਦਰ, ਅਗਨੀ, ਯਮ, ਰਕਸ਼ਃ-ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜਲ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਧਨੇਸ਼ਵਰ ਕੁਬੇਰ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 8

ईशानन्तमजं चास्त्रं वाहनं कुमुदादिकम् विष्वक्सेनं मण्डलादौ सिद्धिः पूजादिना भवेत्

ਮੰਡਲ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾਨ, ਅਨੰਤ, ਅਜ, ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਅਸਤ੍ਰ, ਵਾਹਨ, ਕੁਮੁਦ ਆਦਿ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ/ਆਹਵਾਨ ਕਰੇ; ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 9

शिवपूजाथ सामान्या पूर्वं नन्दिनमर्चयेत् महाकालं यजेद्गङ्गां यमुनाञ्च गणादिकम्

ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਸਧਾਰਣ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਨੰਦੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਮਹਾਕਾਲ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਗੰਗਾ, ਯਮੁਨਾ ਤੇ ਗਣ ਆਦਿ ਪਰਿਚਾਰਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 10

गिरं श्रियं गुरुं वास्तुं शक्यादीन् धर्मकादिकम् वामा ज्येष्ठा तथा रौद्री काली कलविकारिणी

ਉਹ ਵਾਣੀ, ਸ਼੍ਰੀ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ), ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਵਾਸਤੁ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਤੁਤ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ਾਕਿਆ ਆਦਿ ਅਤੇ ਧਰਮਕਾ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਵਾਮਾ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ, ਰੌਦ੍ਰੀ, ਕਾਲੀ ਅਤੇ ਕਲਵਿਕਾਰিণੀ ਹੈ।

Verse 11

बलविकरिणी चापि बलप्रमथिनी क्रमात् घ, चिह्नितपुस्तकपाठः यजेत् दुर्गां इति ख, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः गिरिं श्रियमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिवं श्रियतमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः गौरीं श्रियं गुरुं चास्त्रं शक्त्यादिं धर्मकादिकमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सर्वभूतदमनी च मदनोन्मादिनी शिवासनं

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ‘ਬਲਵਿਕਰਿਣੀ’ ਅਤੇ ‘ਬਲਪ੍ਰਮਥਿਨੀ’ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਵੇ। ਪਾਠਾਂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ‘ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ’, ਕਿਤੇ ‘ਗਿਰਿ-ਸ਼੍ਰੀ’ (ਪਹਾੜ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀ/ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ), ਅਤੇ ਕਿਤੇ ‘ਸ਼ਿਵ—ਅਤਿ ਮੰਗਲਕਾਰੀ/ਸ਼੍ਰਿਯਤਮ’ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦੇਵੀ ‘ਗੌਰੀ’, ‘ਸ਼੍ਰੀ’, ‘ਗੁਰੂ’, ‘ਅਸਤ੍ਰ’, ‘ਸ਼ਕਤਿਆਦੀ’, ‘ਧਰਮਾਦਿ’ ਅਤੇ ‘ਸਰਵਭੂਤਦਮਨੀ’, ‘ਮਦਨੋਨਮਾਦਿਨੀ’, ‘ਸ਼ਿਵਾਸਨਾ’ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ।

Verse 12

हां हुं हां शिवमूर्तये साङ्गवक्त्रं शिवं यजेत् हौं शिवाय हामित्यादि हामीशानादिवक्त्रकं

‘ਹਾਂ ਹੁੰ ਹਾਂ’ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਮੁਖਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵਮੂਰਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਹੌਂ ਸ਼ਿਵਾਇ’ ਅਤੇ ‘ਹਾਮ੍…’ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਈਸ਼ਾਨ ਆਦਿ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 13

ह्रीं गौरीं गं गणः शक्रमुखाश् चण्डीहृतादिकाः क्रमात्सूर्यार्चने मन्त्रा दण्डी पूज्यश् च पिङ्गलः

ਸੂਰਜ-ਅਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨੇ ਹਨ—ਪਹਿਲਾਂ ‘ਹ੍ਰੀਂ’, ਫਿਰ ‘ਗੌਰੀਂ’, ਫਿਰ ‘ਗੰ’; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਣ (ਗਣੇਸ਼), ਫਿਰ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਆਦਿ ਦੇਵ; ਅਤੇ ਚੰਡੀ, ਹ੍ਰਿਤ (ਹਿਰਦਾ) ਆਦਿ। ਫਿਰ ਦੰਡੀ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 14

उच्चैःश्रवाश्चारुणश् च प्रभूतं विमलं यजेत् साराध्योपरमसुखं स्कन्दाद्यं मध्यतो यजेत्

ਉੱਚੈಃਸ਼੍ਰਵਾ ਅਤੇ ਚਾਰੁਣ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂਤ ਤੇ ਵਿਮਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਾਰਾਧ੍ਯ ਅਤੇ ਪਰਮਸੁਖ ਦੀ ਵੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਮੱਧ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਆਦਿ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰੇ।

Verse 15

दीप्ता सूक्ष्मा जया भद्रा विभूतिर्विमला तथा अमोघा विद्युता चैव पूज्याथ सर्वतोमुखी

ਉਹ ਦੀਪਤ, ਸੂਖਮ, ਜਯਦਾਇਨੀ, ਭਦ੍ਰਾ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਭੂਤੀ-ਸਰੂਪਾ ਅਤੇ ਵਿਮਲਾ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਮੋਘਾ, ਵਿਦਯੁਤ ਸਮ ਤੇਜਸਵਿਨੀ, ਸਦਾ ਪੂਜਣਯੋਗ ਅਤੇ ਸਰਵਤੋਮੁਖੀ (ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਾਪਤ) ਹੈ।

Verse 16

अर्कासनं हि हं खं ख सोल्कायेति च मूर्तिकाम् ह्रां ह्रीं स सूर्याय नम आं नमो हृदाय च

ਅਰਕਾਸਨ (ਸੂਰਜ-ਆਸਨ) ਲਈ ‘ਹੰ, ਖੰ, ਖ’ ਇਹ ਬੀਜ ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ-ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ‘ਸੋਲਕਾਯ’ ਇਹ ਪਦ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਹ੍ਰਾਂ ਹ੍ਰੀਂ ਸ—ਸੂਰਿਆਯ ਨਮਃ’ ਜਪ ਕਰਕੇ, ਹਿਰਦੇ-ਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ‘ਆਂ—ਨਮੋ ਹ੍ਰਿਦਾਯ’ ਉਚਾਰੋ।

Verse 17

अर्काय शिरसे तद्वदग्नीशासुरवायुगान् भूर्भुवः स्वरे ज्वालिनि शिखा हुं कवचं स्मृतं

ਸਿਰ-ਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ਅਰਕ (ਸੂਰਜ) ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੋ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ, ਈਸ਼, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦਾ ਵੀ। ‘ਭੂಃ’ ਅਤੇ ‘ਭੁਵः’ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ, ਸੁਰ ਸਮੇਤ ‘ਜ੍ਵਾਲਿਨੀ, ਸ਼ਿਖਾ, ਹੁੰ’ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਕਵਚ (ਰੱਖਿਆ) ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 18

भां नेत्रं वस् तथार्कास्त्रं राज्ञी शक्तिश् च निष्कुभा सोमो ऽङ्गारकोथ बुधो जीवः शुक्रः शनिः क्रमात्

‘ਭਾਂ’ ਨੇਤਰ ਲਈ; ‘ਵਸ੍’ ਅਤੇ ‘ਅਰਕਾਸਤ੍ਰ’ (ਸੂਰਜ ਦਾ ਅਸਤ੍ਰ); ‘ਰਾਜ্ঞੀ’, ‘ਸ਼ਕਤੀ’ (ਭਾਲਾ) ਅਤੇ ‘ਨਿਸ਼ਕੁਭਾ’—ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੋਮ (ਚੰਦਰ), ਅੰਗਾਰਕ (ਮੰਗਲ), ਬੁਧ, ਜੀਵ/ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀ ਲਈ ਵਿਨਿਆਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 19

राहुः केतुस्तेजश् चण्डः सङ्क्षेपादथ पूजनं आसनं मूर्तये मूलं हृदाद्यं परिचारकः

ਰਾਹੂ ਅਤੇ ਕੇਤੂ ਨੂੰ ‘ਤੇਜ’ ਅਤੇ ‘ਚੰਡ’ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਆਹਵਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ—ਦੇਵ-ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਆਸਨ ਅਰਪਣ ਕਰੋ, ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਆਦਿ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਪਰਿਚਾਰਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੋ।

Verse 20

विष्ण्वासनं विष्णुर्मूर्तेरों श्रीं श्रीं श्रीधरोहरिः ह्रीं सर्वमूर्तिमन्त्रोयमिति त्रैलोक्यमोहनः

ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣਵਾਸਨ ਇਹ ਹੈ—‘ਓਂ ਸ਼੍ਰੀਂ ਸ਼੍ਰੀਂ—ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਹਰਿਃ; ਹ੍ਰੀਂ।’ ਇਹ ‘ਸਰਵਮੂਰਤੀ’ ਮੰਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਮੋਹਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 21

ह्रीं हृषीकेशः क्लीं विष्णुः स्वरैर् दीर्घैर्हृदादिकं समस्तैः पञ्चमी पूजा सङ्ग्रामादौ जयादिदा

‘ਹ੍ਰੀਂ’ ਬੀਜ ਨਾਲ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦਾ ਅਤੇ ‘ਕਲੀੰ’ ਬੀਜ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹ੍ਰਦਾਦਿ (ਹਿਰਦਾ ਆਦਿ) ਮੰਤ੍ਰ ਸਭ ਲੰਬੇ ਸੁਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪਾਠਣਯੋਗ ਹਨ। ਪੰਚਮੀ ਤਿਥੀ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧ-ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਜੈ ਆਦਿ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 22

सावाराध्योपरं दुःखमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्निसाश्रयवायुगानिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अर्काय शिरसे तद्वदग्निजायायुतञ्च तदिति ङ,चिह्नितपुस्तकपाठः शक्तिश् च निर्गता इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चक्रं गदां क्रमाच्छङ्खं मुषलं खड्गशार्ङ्गकम् पाशाङ्कुशौ च श्रीवत्सं कौस्तुभं वनमालया

ਕੁਝ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸਾਵਾਰਾਧ੍ਯ…’, ‘ਅਗਨਿਸਾਸ਼੍ਰਯ…’, ‘ਅਰਕਾਯ ਸ਼ਿਰਸੇ… ਤਦਵਤ ਅਗਨਿਜਾਯਾ…’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਕਤਿਸ਼੍ਚ ਨਿਰਗਤਾ…’ ਵਰਗੇ ਪਾਠ-ਭੇਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪਾਠ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਾ ਚੱਕਰ, ਗਦਾ, ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸ਼ੰਖ; ਮੁਸਲ, ਖੜਗ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗ (ਧਨੁਸ਼); ਪਾਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਕੁਸ਼; ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ-ਚਿੰਨ੍ਹ, ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਅਤੇ ਵਨਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 23

श्रीं श्रीर्महालक्ष्मीतार्क्ष्यो गुरुरिन्द्रादयो ऽर्चनम् सरस्वत्यासनं मूर्तिरौं ह्रीं दधी सरस्वती

‘ਸ਼੍ਰੀਂ’ ਬੀਜ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ), ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ, ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ), ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦਾ ਸ੍ਵਰੂਪ ਹੈ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਆਸਨ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ‘ਓਂ’ ਅਤੇ ‘ਹ੍ਰੀਂ’ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ ਆਹਵਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਦਧੀ’ (ਦਹੀਂ) ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਨੈਵੇਦ੍ਯ/ਲਛਣ ਹੈ।

Verse 24

हृदाद्या लक्ष्मीर्मेधा च कलातुष्टिश् च पुष्टिका गौरी प्रभामती दुर्गा गणो गुरुश् च क्षेत्रपः

ਹ੍ਰਦਾਦ੍ਯਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਮੇਧਾ, ਕਲਾ, ਤੁਸ਼ਟੀ, ਪੁਸ਼ਟਿਕਾ, ਗੌਰੀ, ਪ੍ਰਭਾਮਤੀ, ਦੁਰਗਾ, ਗਣ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਖੇਤਰਪ—ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਮ ਹਨ; ਸਿਮਰਨ/ਆਹਵਾਨ ਯੋਗ ਹਨ।

Verse 25

तथा गं गणपतये च ह्रीं गौर्यै च श्रीं श्रियै ह्रीं त्वरितायै ह्रीं सौ त्रिपुरा चतुर्थ्यन्तनमोन्तकाः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਗੰ’ ਬੀਜ ਗਣਪਤੀ ਲਈ, ‘ਹ੍ਰੀਂ’ ਗੌਰੀ ਲਈ, ‘ਸ਼੍ਰੀਂ’ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਲਈ, ‘ਹ੍ਰੀਂ’ ਤ੍ਵਰਿਤਾ ਲਈ, ਅਤੇ ‘ਹ੍ਰੀਂ’ ਨਾਲ ‘ਸੌ’ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਲਈ—ਇਹ ਸਭ ਚਤੁਰਥੀ (ਦੱਤਿਵ) ਵਿਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਕੇ ਅੰਤ ‘ਨਮಃ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਕਰਨੇ ਹਨ।

Verse 26

प्रणवाद्याश् च नामाद्यमक्षरं विन्दुसंयुतं ॐ युतं वा सर्वमन्त्रपूजनाज्जपतः स्मृताः

ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ, ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਬਿੰਦੂ (ਂ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਜਾਂ ਓਂ-ਯੁਕਤ—ਸਭ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਪ ਦਾ ਇਹੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।

Verse 27

होमात्तिलघृताद्यैश् च धर्मकामार्थमोक्षदाः पूजामन्त्रान् पठेद्यस्तु भुक्तभोगो दिवं व्रजेत्

ਤਿਲ, ਘਿਉ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਕੇ ਧਰਮ-ਕਾਮ-ਅਰਥ-ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪੂਜਾ-ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਉਹ ਧਰਮਸੰਗਤ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।