Adhyaya 19
Chapter 19 — कश्यपवंशवर्णनम् (Description of Kaśyapa’s Lineage)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਰਨਨ ਤੋਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਚਿੰਤਨ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵ, ਅਰਧ-ਦੇਵ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਸ਼ਿਤਾਂ ਅਤੇ ਆਦਿਤਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ/ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਸੂਰਜ-ਦੇਵਤਾ) ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਅਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕਸ਼ ਰਾਹੀਂ “ਯੁਗ ਪਿੱਛੋਂ ਯੁਗ” ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਦੁਹਰਾਅ ਦਾ ਚੱਕਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਾਨਵ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਬਲੀ, ਬਾਣ ਆਦਿ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੀ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਭਗਤੀ ਦੈਤ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨੈਤਿਕ ਪਦਰਚਨਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ—ਪੁਲੋਮਾ, ਕਾਲਕਾ, ਵਿਨਤਾ, ਕਦ੍ਰੂ, ਸੁਰਸਾ, ਸੁਰਭੀ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਛੀਆਂ, ਨਾਗਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਤਿਸਰਗ (ਦੂਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਿਤ੍ਰਰਥ, ਵਾਸੁਕੀ, ਤਕਸ਼ਕ, ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਜਗਤ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਵਸਥਾ ਰੱਖ ਕੇ ਯਜ੍ਞ-ਕ੍ਰਮ ਵਰਗੀ ਧਰਮਿਕ ਸ਼ਾਸਨ-ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमाहापुराणे आग्नेये जगत्सर्गवर्णनं नाम अष्टादशो ऽध्यायः अथोनविंशतितमो ऽध्यायः कश्यपवंशवर्णनम् अग्निर् उवाच कश्यपस्य वेदे सर्गमदित्यादिषु हे मुने चाक्षुषे तुषिता देवास्ते ऽदित्यां कश्यपात्पुनः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਜਗਤ-ਸਰਗ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਅਠਾਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ‘ਕਸ਼੍ਯਪ ਵੰਸ਼ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਉੱਨੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਆਦਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਤुषਿਤ ਨਾਮ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਫਿਰ ਅਦਿਤੀ ਤੋਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੁਆਰਾ ਜਨਮੇ।
Verse 2
आसन् विष्णुश् च शक्रश् च त्वष्टा धाता तथार्यमा पूषा विवस्वान् सविता मित्रोथ वरुणो भगः
ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਮੌਜੂਦ ਸਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ, ਧਾਤਾ ਅਤੇ ਆਰ੍ਯਮਾ ਵੀ। ਪੂਸ਼ਨ, ਵਿਵਸਵਾਨ, ਸਵਿਤ੍ਰ, ਮਿਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਤੇ ਭਗ ਵੀ ਸਨ।
Verse 3
अंशुश् च द्वादशादित्या आसन् वैवस्वतेन्तरे अरिष्टनेमिपत्रीनामपत्यानीह षोडश
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਸ਼ੂ ਵੀ ਸੀ। ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਸਨ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮਿ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 4
बहुपुत्रस्थ विदुषश् चतस्रो विद्युतः सुताः प्रत्यङ्गिरजाः श्रेष्ठाः कृशाश्वस्य सुरायुधाः
ਬਹੁਪੁਤ੍ਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ‘ਵਿਦ੍ਯੁਤ’ ਸਨ—ਪ੍ਰਤ੍ਯੰਗਿਰਾ-ਜਨ੍ਮ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼੍ਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ, ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਆਯੁਧ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ।
Verse 5
उदयास्तमने सूर्ये तद्वदेते युगे युगे हिरण्यकशिपुर्दित्यां हिरण्याक्षश् च कश्यपात्
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਚੜ੍ਹਨਾ ਤੇ ਡੁੱਬਣਾ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਯੁਗਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਤੀ ਤੋਂ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਦੁਆਰਾ, ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਅਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 6
सप्तम इति ख ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्मृता इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सिंहिका चाभवत् कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः राहुप्रभृतयस्तस्यां सैंहिकेया इति श्रुताः
ਸਿੰਹਿਕਾ ਨਾਮ ਦੀ ਕੁੜੀ ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤੀ ਦੀ ਪਰਿਗ੍ਰਹ (ਪਤਨੀ) ਬਣੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਰਾਹੁ ਆਦਿ ਜਨਮੇ; ਉਹ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ‘ਸੈਂਹਿਕੇਯ’—ਸਿੰਹਿਕਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ—ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 7
हिरण्यकशिपोः पुत्राश् चत्वारः प्रथितौजसः अनुह्रादश् च ह्रादश् च प्रह्रादश्चातिवैष्णवः
ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਅਨੁਹ੍ਰਾਦ, ਹ੍ਰਾਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹ੍ਰਾਦ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਹ੍ਰਾਦ ਅਤਿ ਵੈਸ਼ਣਵ ਭਗਤ ਸੀ।
Verse 8
संह्रादश् च चतुर्थोभूत् ह्रादपुत्रो ह्रदस् तथा ह्रदस्य पुत्र आयुष्मान् शिबिर्वास्कल एव च
ਅਤੇ ਸੰਹ੍ਰਾਦ ਚੌਥਾ ਸੀ। ਹ੍ਰਾਦ ਤੋਂ ਹ੍ਰਦ ਜੰਮਿਆ; ਅਤੇ ਹ੍ਰਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਿਬੀ ਅਤੇ ਵਾਸਕਲ ਸਨ।
Verse 9
विरोवनस्तु प्राह्रादिर्बलिर्जज्ञे विरोचनात् बलेः पुत्रशतं त्वासीद्वाणश्रेष्ठं महामुने
ਵਿਰੋਵਨ ਪ੍ਰਹ੍ਰਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ; ਅਤੇ ਵਿਰੋਚਨ ਤੋਂ ਬਲੀ ਜੰਮਿਆ। ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਬਲੀ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਣ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ।
Verse 10
पुराकल्पे हि बाणेन प्रसाद्योमापतिं वरः पार्श्वतो विहरिष्यामीत्येवम् प्राप्तश् च ईश्वरात्
ਪੂਰਵ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਬਾਣ ਨੇ ਉਮਾਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਇਹ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ—“ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪਾਸੇ ਹੀ ਵਿਹਾਰ ਕਰਾਂਗਾ।”
Verse 11
हिरण्याक्षसुताः पञ्च शम्बरः शकुनिस्त्विति द्विमूर्धा शङ्कुरार्यश् च शतमासन् दनोः सुताः
ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਸ਼ੰਬਰ, ਸ਼ਕੁਨੀ, ਦ੍ਵਿਮੂਰਧਾ, ਸ਼ੰਕੁ ਅਤੇ ਆਰ੍ਯ; ਅਤੇ ਦਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੌ ਸਨ।
Verse 12
स्वर्भानोस्तु प्रभा कन्या पुलोम्नस्तु शची स्मृता उपदानवी हयशिरा शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी
ਸਵਰਭਾਨੂ ਦੀ ਧੀ ਪ੍ਰਭਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪੁਲੋਮਨ ਦੀ ਧੀ ਸ਼ਚੀ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਪਦਾਨਵੀ, ਹਯਸ਼ਿਰਾ, ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਵਾਰ্ষਪਰਵਣੀ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
Verse 13
पुलोमा कालका चैव वैश्वानरसुते उभे कश्यपस्य तु भार्ये द्वे तयोः पुत्राश् च कोटयः
ਪੁਲੋਮਾ ਅਤੇ ਕਾਲਕਾ—ਦੋਵੇਂ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ—ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨ।
Verse 14
प्रह्रादस्य चतुष्कोट्यो निवातकवचाः कुले ताम्रायाः षट् सुताः स्युश् च काकी श्वेनी च भास्यपि
ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਤਕਵਚ ਚਾਰ ਕਰੋੜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਅਤੇ ਤਾਮਰਾ ਦੇ ਛੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਕਾਕੀ, ਸ਼ਵੇਨੀ ਅਤੇ ਭਾਸੀ ਵੀ।
Verse 15
गृध्रिका शुचि सुग्रीवा ताभ्यः काकादयो ऽभवन् अरः शकुनिस्त्वतीति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शक्निस्त्वथेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्विमूर्धा शम्बराद्याश् च इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गृध्रिका च शुचिग्रीवो इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गृध्रिकाशुचिसुग्रीवो इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अश्वाश्चोष्ट्राश् च ताम्राया अरुणो गरुडस् तथा
ਗ੍ਰਿਧ੍ਰਿਕਾ, ਸ਼ੁਚੀ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵਾ ਤੋਂ ਕਾਂ ਆਦਿ ਪੰਛੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਹੋਰ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ‘ਅਰ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਕੁਨੀ’ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਤਾਮਰਾ ਤੋਂ ਘੋੜੇ ਤੇ ਊਠ, ਅਤੇ ਅਰੁਣ ਤੇ ਗਰੁੜ ਵੀ ਜਨਮੇ।
Verse 16
विनतायाः सहस्रन्तु सर्पाश् च सुरसाभवाः काद्रवेयाः सहस्रन्तु शेषवासुकितक्षकाः
ਵਿਨਤਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸੱਪ ਜਨਮੇ, ਅਤੇ ਸੁਰਸਾ ਤੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ। ਕਦਰੂ ਤੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸੱਪ ਪੈਦਾ ਹੋਏ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਸ਼, ਵਾਸੁਕੀ ਅਤੇ ਤਕਸ਼ਕ ਸਨ।
Verse 17
दंष्ट्रिणः क्रोधवशजा धरोत्थाः पक्षिणो जले सुरभ्यां गोमहिष्यादि इरोत्पन्नास्तृणादयः
ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਧਾਰੀ ਜੀਵ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਸਥਲਚਰ ਹਨ; ਪੰਛੀ ਜਲ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸੁਰਭੀ ਤੋਂ ਗਾਂ, ਮਹਿਸ ਆਦਿ ਜੰਮਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਈਰਾ (ਦੁੱਧ) ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਣ ਆਦਿ ਬੂਟੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 18
स्वसायां यक्षरक्षांसि मुनेरश्वरसोभवन् अरिष्टायान्तु गन्धर्वाः कश्यपाद्धि स्थिरञ्चरं
ਸਵਾਸਾ ਤੋਂ ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਜੰਮੇ; ਮੁਨੀ ਦੀ ਅਸ਼ਵਰਸਾ ਤੋਂ ਹੋਰ ਜੀਵ-ਗਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਅਰਿਸ਼ਟਾ ਤੋਂ ਗੰਧਰਵ ਜੰਮੇ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਹੀ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 19
एषां पुत्रादयो ऽसङ्ख्या देवैर् वै दानवा जिताः दितिर्विनष्टपुत्रा वै तोषयामास कश्यपं
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਵੰਸ਼ਜ ਅਣਗਿਣਤ ਸਨ; ਪਰ ਦਾਨਵ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜਿੱਤੇ ਗਏ। ਪੁੱਤਰ ਗੁਆ ਬੈਠੀ ਦਿਤੀ ਨੇ ਫਿਰ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
Verse 20
पुत्रमिन्द्रप्रहर्तारमिच्छती प्राप कश्यपात् पादाप्रक्षालनात् सुप्ता तस्या गर्भं जघान ह
ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਨੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਗਰਭ ਧਾਰਿਆ; ਅਤੇ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ) ਪੈਰ ਧੋਣ ਕਾਰਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁੱਤ ਗਈ, ਤਦ ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਗਰਭ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 21
छिद्रमन्विष्य चेन्द्रस्तु ते देवा मरुतो ऽभवन् शक्रस्यैकोनपञ्चाशत्सहाया दीप्ततेजसः
ਪਰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਛਿਦਰ (ਕਮਜ਼ੋਰੀ) ਲੱਭ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਮਰੁਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ—ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਉਨੰਜਾ ਚਮਕਦਾਰ ਸਹਾਇਕ।
Verse 22
एतत्सर्वं हरिर्ब्रह्मा अभिषिच्य पृथुं नृपं ददौ क्रमेण राज्यानि अन्येषामधिपो हरिः
ਇਹ ਸਭ ਕਰਕੇ ਹਰੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰਾਜਾ ਪૃਥੂ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਹਰੀ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਰਿਹਾ।
Verse 23
द्विजौषधीनां चन्द्रश् च अपान्तु वरुणो नृपः राज्ञां वैश्रवणो राजा सूर्याणां विष्णोरीश्वरः
ਦੁਇਜਾਂ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ; ਜਲਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜਾ ਵਰੁਣ। ਰਾਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜਾ ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ (ਕੁਬੇਰ) ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੂਰਜਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।
Verse 24
वसूनां पावको राजा मरुतां वासवः प्रभुः प्रजापतीनां दक्षो ऽथ प्रह्लादो दानवाधिपः
ਵਸੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਵਕ (ਅਗਨੀ) ਰਾਜਾ ਹੈ; ਮਰੁਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼; ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਹੈ।
Verse 25
पितॄणां च यमो राजा भूतादीनां हरः प्रभुः हिमवांश् चैव शैलानां नदीनां सागरः प्रभुः
ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਯਮ ਹੈ; ਭੂਤ ਆਦਿ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਮਵਾਨ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸਾਗਰ ਹੈ।
Verse 26
धरण्या इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कश्यपादि परस्परमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः देवैर् दाइत्याः पराजिता इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः भूतानाञ्च हर इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः गान्धर्वाणां चित्ररथो नागानामथ वासुकिः सर्पाणां तक्षको राजा गरुडः पक्षिणामथ
ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਤ੍ਰਰਥ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਨਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਕੀ। ਸਰਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਤਕਸ਼ਕ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
Verse 27
ऐरावतो गजेन्द्राणां गोवृषोथ गवामपि मृगणामथ शार्दूलः प्लक्षो वनस्पतीश्वरः
ਗਜੇਂਦਰਾਂ ਵਿਚ ਐਰਾਵਤ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਗੋਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿਚ ਵਿਆਘਰ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪਲਕ੍ਸ਼ ਨੂੰ ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 28
उच्चैःश्रवास् तथाश्वानां सुधन्वा पूर्वपालकः दक्षिणस्यां शङ्खपदः केतुमान् पालको जले हिरण्यरोमकः सौम्ये प्रतिसर्गोयमीरितः
ਘੋੜਿਆਂ ਵਿਚ ਉੱਚੈঃਸ਼੍ਰਵਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਪਾਲਕ ਸੁਧਨਵਾ ਹੈ; ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖਪਦ ਹੈ; ਜਲ ਵਿੱਚ ਕੇਤੁਮਾਨ ਪਾਲਕ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੌਮ੍ਯ ਅਰਥਾਤ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣ੍ਯਰੋਮਕ—ਇਉਂ ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
To present Kaśyapa’s lineage as a structured cosmological taxonomy—linking manvantara history, the origins of species and clans, and the hierarchy of cosmic rulers (adhikāras).
Ādityas from Aditi; Daityas from Diti (Hiraṇyakaśipu, Hiraṇyākṣa); Dānava branches via Prahlāda–Bali–Bāṇa; and nāga/bird lineages via Kadrū and Vinatā (Śeṣa, Vāsuki, Takṣaka; Aruṇa, Garuḍa).
By translating cosmology into order: knowing origins, hierarchies, and presiding powers supports correct ritual address (who is invoked for what), reinforces dharmic discernment (e.g., Prahlāda’s devotion), and aligns worldly administration with cosmic governance.
Pratisarga is “secondary creation,” here expressed as a classificatory account of beings and their rulers/guardians—mapping species, clans, and directional protectors into an administrable cosmic order.