Adhyaya 24
Chapter 24 — कुण्डनिर्माणादिविधिः (Procedure for Constructing the Fire-pit and Related Rites)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਗਨੀ-ਕਾਰਜ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਹੋਮ-ਕੁੰਡ ਲਈ ਵਾਸਤੂ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੁਖਮ ਮਾਪ—ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਮਾਪਣਾ, ਖੁਦਾਈ, ਮੇਖਲਾ (ਉੱਚਾ ਕਿਨਾਰਾ) ਬਣਾਉਣਾ, ਯੋਨੀ-ਨਾਲੀ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚੌੜਾਈ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਢਲਾਣ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ—ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਗੋਲ, ਅਰਧਚੰਦਰ, ਕਮਲਾਕਾਰ ਆਦਿ ਵਿਕਲਪਕ ਕੁੰਡ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਕ/ਸ਼੍ਰੁਵਾ, ਸ੍ਰੁਵਾ-ਪਾਤਰ ਦੇ ਅੰਗੁਲ-ਆਧਾਰਿਤ ਅਨੁਪਾਤ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਦਰਭਾ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਿਛਾਉਣਾ, ਪਾਤਰ-ਨਿਆਸ, ਪ੍ਰਣੀਤ ਜਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਪ੍ਰੋਖਣ, ਘੀ ਦਾ ਆਜ੍ਯ-ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਏਕਤਾ-ਮੰਤਰ ਤੱਤ ਮੰਨ ਕੇ ਹੋਮ ਦੀ ਕ੍ਰਮ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਗਰਭਾਧਾਨ ਤੋਂ ਸਮਾਵਰਤਨ ਤੱਕ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਗਨੀ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬੀਜ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਧਿਆਨ, ਲਿੰਗ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਰਗੀ ਅੰਤਰਮੁਖ ਸਾਧਨਾ, ਗੁਰੂ-ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਵਾਲੇ ਦੀਕਸ਼ਾ-ਅੰਗ, ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਤੇ ਨਿਸਕਰਸ਼—ਭੋਗੀ ਨੂੰ ਲੋਕਿਕ ਫਲ, ਮੁਮੁਕਸ਼ੂ ਨੂੰ ਹਰਿ ਵਿੱਚ ਲਯ—ਦੁਆਰਾ ਭੁਕਤੀ-ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਏਕ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये आदिमूर्त्यादिपूजाविधिर्नाम त्रयोविंशो ऽध्यायः अथ चतुर्विंशो ऽध्यायः कुण्डनिर्माणादिविधिः नारद उवाच अग्निकार्यं प्रवक्ष्यामि येन स्यात्सर्वकामभाक् चतुरभ्यधिकं विंशमङ्गुलं चतुरस्रकं
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਆਦਿਮੂਰਤੀ ਆਦਿ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ’ ਨਾਮਕ ਤੇਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਚੌਵੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਕੁੰਡ-ਨਿਰਮਾਣ ਆਦਿ ਵਿਧੀ’। ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਅਗਨਿਕਾਰਯ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਸਰਵਕਾਮ-ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਡ ਚੌਕੋਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਚੌਵੀ ਅੰਗੁਲ ਮਾਪ ਦਾ ਹੋਵੇ।
Verse 2
सूत्रेण सूत्रयित्वा तु क्षेत्रं तावत् खनेत्समं खातस्य मेखला कार्या त्यक्त्वा चैवाङ्गुलद्वयं
ਮਾਪ ਦੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਥਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਦੇ। ਖੋਦੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਮੇਖਲਾ (ਉੱਚੀ ਪੱਟੀ) ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਦੋ ਅੰਗੁਲ ਜਿਤਨਾ ਹਾਸ਼ੀਆ ਛੱਡੇ।
Verse 3
सत्त्वादिसञ्ज्ञा पूर्वाशा द्वादशाङ्गुलमुच्छ्रिता अष्टाङ्गुला द्व्यङुलाथ चतुरङ्गुलविस्तृता
‘ਸੱਤਵ’ ਆਦਿ ਨਾਮ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪੂਰਬ (ਅੱਗੇ) ਵਾਲੀ ਰੇਖਾ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਉੱਚੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ; ਫਿਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅੱਠ, ਦੋ ਅੰਗੁਲ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਚਾਰ ਅੰਗੁਲ ਨਿਯਤ ਹੈ।
Verse 4
योनिर्दशाङ्गुला रम्या षट्चतुर्द्व्यङ्गुलाग्रगा क्रमान्निम्ना तु कर्तव्या पश्चिमाशाव्यवस्थिता
ਯੋਨੀ-ਆਕਾਰ ਦੀ ਨਲੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਬਣਾਕੇ ਦਸ ਅੰਗੁਲ ਲੰਬੀ ਕਰੀਏ। ਇਸ ਦਾ ਅੱਗਲਾ ਹਿੱਸਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਛੇ, ਚਾਰ ਅਤੇ ਦੋ ਅੰਗੁਲ ਚੌੜਾ ਹੋਵੇ; ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਢਲਾਨ ਦੇ ਕੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੀਏ।
Verse 5
अश्वत्थपत्रसदृशी किञ्चित् कुण्डे निवेशिता तुर्याङ्गुलायता नालं पञ्चदशाङ्गुलायतं
ਇਸ ਨੂੰ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਬਿਠਾ ਕੇ ਅਸ਼ਵੱਥ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਰਗਾ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਦੀ ਨਾਲ ਚਾਰ ਅੰਗੁਲ ਲੰਬੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਲੰਬਾਈ ਪੰਦਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਹੋਵੇ।
Verse 6
मूलन्तु त्र्यङ्गुलं योन्या अग्रं तस्याः षडङ्गुलं लक्षणञ्चैकहस्तस्य द्विगुणं द्विकरादिषु
ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਮੂਲ (ਆਧਾਰ) ਤਿੰਨ ਅੰਗੁਲ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅੱਗਲਾ ਭਾਗ ਛੇ ਅੰਗੁਲ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ-ਹੱਥ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਜੋ ਵਿਧੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੋ-ਹੱਥ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਗੁਣੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 7
एकत्रिमेखलं कुण्डं वर्तुलादि वदाम्यहं सद्मादिसञ्ज्ञा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः मलन्तु द्व्यङ्गुलमिति ग,चिह्नितपुस्तकपाठः कुण्डार्धे तु स्थितं सूत्रं कोणे यदतिरिच्यते
ਮੈਂ ਏਕ-ਤ੍ਰਿ-ਮੇਖਲਾ ਕੁੰਡ ਦੇ ਵਰਤੁਲ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਕੁੰਡ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਸੂਤਰ (ਡੋਰੀ) ਕੋਨੇ ਵੱਲ ਜੋ ਵਾਧੂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਮਾਪ ਨਿਰਣੇ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣਯੋਗ ਹੈ; ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸਦਮਾਦਿ-ਸੰਜ्ञਾ’ ਅਤੇ ‘ਮਲ—ਦੋ ਅੰਗੁਲ’ ਆਦਿ ਪਾਠ-ਭੇਦ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
Verse 8
तदर्धं दिशि संस्थाप्य भ्रामितं वर्तुलं भवेत् कुण्डार्धं कोणभागार्धं दिशिश्चोत्तरतो वहिः
ਉਸ ਮਾਪ ਦਾ ਅੱਧਾ ਭਾਗ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਘੁਮਾਉਣ ਨਾਲ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅੱਧੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਕੁੰਡ ਦਾ ਅੱਧਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਨੇ ਦੇ ਭਾਗ ਦਾ ਅੱਧਾ ਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ—ਬਾਹਰ ਵੱਲੋਂ—ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
पूर्वपश्चिमतो यत्नाल्लाञ्छयित्वा तु मध्यतः संस्थाप्य भ्रामितं कुण्डमर्धचन्द्रं भवेत् शुभं
ਪੂਰਬ–ਪੱਛਮ ਰੇਖਾ ਅਨੁਸਾਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਘੁਮਾ ਕੇ ਸੈੱਟ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੁੰਡ ਅੱਧ-ਚੰਦ ਆਕਾਰ ਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਰਚਨਾ ਹੈ।
Verse 10
पद्माकारे दलानि स्युर्मेखलानान्तु वर्तुले बाहुदण्डप्रमाणन्तु होमार्थं कारयेत् स्रुचं
ਇਸ ਦੇ ਪੱਤੀ-ਸਮਾਨ ਉਭਾਰ ਕਮਲ ਆਕਾਰ ਦੇ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਅਤੇ ਮੇਖਲਾਵਾਂ (ਘੇਰੇ ਵਾਲੇ ਬੰਧ) ਗੋਲ ਹੋਣ। ਹੋਮ ਲਈ ਸ੍ਰੁਚ (ਆਹੁਤੀ ਦਾ ਚਮਚਾ) ਬਾਹੁਦੰਡ-ਪ੍ਰਮਾਣ, ਅਰਥਾਤ ਅੱਗੇਲੇ ਬਾਂਹ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਮੁਤਾਬਕ ਬਣਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 11
सप्तपञ्चाङ्गुलं वापि चतुरस्रन्तु कारयेत् त्रिभागेन भवेद्गर्तं मध्ये वृत्तं सुशोभनम्
ਇਸ ਨੂੰ ਚਤੁਰਸ੍ਰ (ਚੌਰਸ) ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਭੁੱਜਾ ਸੱਤ ਜਾਂ ਪੰਜ ਅੰਗੁਲ ਹੋਵੇ। ਗਰਤ (ਗੱਡਾ) ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁੰਦਰ ਗੋਲ ਖੇਤਰ ਹੋਵੇ।
Verse 12
तिर्यगूर्ध्वं समं खाताद्वहिरर्धन्तु शोधयेत् अङ्गुलस्य चतुर्थांशं शेषार्धार्धं तथान्ततः
ਖੋਦੀ ਹੋਈ ਰੇਖਾ/ਖਾਈ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਤਿਰਛੇ ਅਤੇ ਉੱਪਰਲੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮਾਨ ਕਰਕੇ ਸਾਫ਼ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਭਾਗ ਨੂੰ ਅੱਧੇ ਮਾਪ ਤੱਕ ਠੀਕ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਅੰਗੁਲ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਘਟਾਏ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਚੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁੜ ਅੱਧਾ ਕਰੇ।
Verse 13
खातस्य मेखलां रम्यां शेषार्धेन तु कारयेत् कण्ठं त्रिभागविस्तारं अङ्गुष्ठकसमायतं
ਖਾਤ (ਗਰ੍ਹ੍ਹਾ) ਲਈ ਬਚੇ ਹੋਏ ਅੱਧੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਮੇਖਲਾ ਬਣਾਈਏ। ਕਣ্ঠ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਚਾਈ ਇੱਕ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ।
Verse 14
सार्धमङ्गुष्ठकं वा स्यात्तदग्रे तु मुखं भवेत् चतुरङ्गुलविस्तारं पञ्चाङ्गुलमथापि वा
ਮਾਪ ਸਵਾ ਅੰਗੂਠਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਮੁਖ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਚੌੜਾਈ ਚਾਰ ਅੰਗੁਲ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ ਪੰਜ ਅੰਗੁਲ।
Verse 15
त्रिकं द्व्यङ्गुलकं तत् स्यान्मध्यन्तस्य सुशोभनम् आयामस्तत्समस्तस्य मध्यनिम्नः सुशोभनः
ਤ੍ਰਿਕ ਮਾਪ ਦੋ ਅੰਗੁਲ ਦਾ ਹੋਵੇ; ਇਹ ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤਲੇ ਭਾਗਾਂ ਲਈ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਲੰਬਾਈ ਯੋਗ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਲਕੀ ਧਸਾਵਟ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
Verse 16
शुषिरं कण्ठदेशे स्याद्विशेद् यावत् कनीयसी शेषकुण्डन्तु कर्तव्यं यथारुचि विचित्रितं
ਕੰਠ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਸ਼ਿਰ (ਖੋਖਲਾ/ਛੇਦ) ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਇਹ ਕਨਿੱਠੀ ਉਂਗਲ ਦੇ ਮਾਪ ਤੱਕ ਭੇਦਿਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਬਾਕੀ ਕੁੰਡ ਨੂੰ ਰੁਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਭਿੰਨ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Verse 17
स्रुवन्तु हस्तमात्रं स्याद्दण्डकेन समन्वितं वटुकं द्व्यङ्गुलं वृत्तं कर्तव्यन्तु सुशोभनं
ਸ੍ਰੁਵ (ਆਹੁਤੀ ਚਮਚਾ) ਹੱਥ-ਮਾਤਰ ਲੰਬਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਦਾ ਵਟੁਕ (ਕਟੋਰਾ) ਗੋਲ, ਦੋ ਅੰਗੁਲ ਮਾਪ ਦਾ, ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Verse 18
कुण्डकेन समन्वितमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कण्ठकं द्व्यङ्गुलमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चन्द्राभं द्व्यङ्गुलमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गोपदन्तु यथा मग्नमल्पपङ्के तथा भवेत् उपलिप्य लिखेद्रेखामङ्गुलां वज्रनासिकां
(ਪਾਠਾਂਤਰ— ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨਜ਼ਦਾ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀ ‘ਕੁੰਡਕ ਨਾਲ ਯੁਕਤ’ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਸੇ ਵਿੱਚ ‘ਕੰਠਕ ਦੋ ਅੰਗੁਲ’; ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ ‘ਚੰਦਰਾਭ ਦੋ ਅੰਗੁਲ’ ਹੈ।) ‘ਗੋਪਦ’ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਐਸਾ ਹੋਵੇ ਜਿਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਚਿਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਦੇ ਖੁਰ ਦਾ ਛਾਪ ਧੱਸਿਆ ਹੋਵੇ। ਸਤਹ ਨੂੰ ਲੇਪ ਕੇ, ਵਜ੍ਰ-ਨਾਸਿਕਾ (ਵਜ੍ਰਾਕਾਰ ਨੁਕੀਲਾ ਅਗਰ) ਨਾਲ ਇੱਕ ਅੰਗੁਲ ਚੌੜੀ ਮਾਰਗ-ਰੇਖਾ ਖਿੱਚੇ।
Verse 19
सौम्याग्रा प्रथमा तस्यां रेखे पूर्वमुखे तयोः मध्ये तिस्रस् तथा कुर्याद्दक्षिणादिक्रमेण तु
ਉਸ ਵਿਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਰੇਖਾ ਦਾ ਅਗਰ ਸੌਮ੍ਯ (ਉੱਤਰ) ਪਾਸੇ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਪੂਰਬ-ਮੁਖੀ ਹੋਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੱਚੇ।
Verse 20
एवमुल्लिख्य चाभ्युक्ष्य प्रणवेन तु मन्त्रवित् विष्टरं कल्पयेत्तेन तस्मिन् शक्तिन्तु वैष्णवीं
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੇਖਾਂਕਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅਭ੍ਯੁਕ੍ਸ਼ਣ (ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਛਿੜਕ) ਕਰਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦ ਪ੍ਰਣਵ (ੴ/ਓਂ) ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਟਰ (ਆਸਨ/ਵੇਦੀ) ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨਿਆਸ/ਸਥਾਪਨ ਕਰੇ।
Verse 21
अलं कृत्वा मूर्तिमतीं क्षिपेदग्निं हरिं स्मरन् प्रादेशमात्राः समिधो दत्वा परिसमुह्य तं
ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਅਤੇ ਮੂਰਤਿਮਤੀ (ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਾਲੀ) ਕਰਕੇ, ਹਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ/ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼-ਮਾਤ੍ਰਾ (ਇੱਕ ਬਿੱਤਾ) ਲੰਬੀਆਂ ਸਮਿਧਾਂ ਭੇਟ ਕਰਕੇ, ਉਸ (ਅੱਗ/ਥਾਂ) ਨੂੰ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੇਟ ਕੇ ਗਠਿਤ ਕਰੇ।
Verse 22
दर्भैस्त्रिधा परिस्तीर्य पूर्वादौ तत्र पात्रकं आसादयेदिध्मवह्नी भूमौ च श्रुक्श्रुवद्वयं
ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਦರ್ಭਾ ਘਾਹ ਤਿੰਨ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਛਾਏ। ਉੱਥੇ ਪਾਤ੍ਰ (ਬਰਤਨ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਧ੍ਮ (ਲੱਕੜ) ਅਤੇ ਅੱਗ, ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼੍ਰੁਕ-ਸ਼੍ਰੁਵ—ਦੋਵੇਂ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਚਮਚੇ ਵੀ ਰੱਖੇ।
Verse 23
आज्यस्थाली चरुस्थाली कुशाज्यञ्च प्रणीतया प्रोक्षयित्वा प्रोक्षणीञ्च गृहीत्वापूर्य वारिणा
ਪ੍ਰਣੀਤਾ-ਜਲ ਨਾਲ ਘੀ-ਥਾਲੀ, ਚਰੂ-ਥਾਲੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ-ਘੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਛਣ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਪ੍ਰੋਛਣੀ ਪਾਤ੍ਰ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰ ਦੇਵੇ।
Verse 24
पवित्रान्तर्हिते हस्ते परिश्राव्य च तज्जलं प्राङ्नीत्वा प्रोक्षणीपात्रण् ज्योतिरग्रे निधाय च
ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸ ਜਲ ਨੂੰ ਛਾਣ ਕੇ/ਟਪਕਾ ਕੇ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰੋਛਣੀ ਪਾਤ੍ਰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ (ਜ੍ਯੋਤੀ) ਦੇ ਅੱਗੇ ਰੱਖੇ।
Verse 25
तदद्भिस्त्रिश् च सम्प्रोक्ष्य इद्ध्मं विन्यस्य चाग्रतः प्रणीतायां सुपुष्पायां विष्णुं ध्यात्वोत्तरेण च
ਉਸ ਜਲ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਮ੍ਯਕ ਪ੍ਰੋਛਣ ਕਰਕੇ, ਅੱਗੇ ਇੱਧਮ (ਸਮਿਧਾ) ਰੱਖੇ; ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਪ੍ਰਣੀਤਾ-ਜਲ ਵਾਲੀ ਪਾਤ੍ਰੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਅਗਲੀ ਵਿਧੀ ਕਰੇ।
Verse 26
आज्यस्थालीमथाज्येन सम्पूर्याग्रे निधाय च सम्प्लवोत्पवनाभ्यान्तु कुर्यादाज्यस्य संस्कृतिं
ਫਿਰ ਆਜ੍ਯ-ਥਾਲੀ ਨੂੰ ਘੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਰੱਖੇ, ਅਤੇ ‘ਸੰਪ੍ਲਵ’ ਤੇ ‘ਉਤ੍ਪਵਨ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਘੀ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 27
अखण्डिताग्रौ निर्गर्भौ कुशौ प्रादेशमात्रकौ ताभ्यामुत्तानपाणिभ्यामङ्गुष्ठानामिकेन तु
ਟੁੱਟੇ ਨਾ ਹੋਏ ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਗੰਢ-ਰਹਿਤ, ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ ਮਾਤ੍ਰ ਦੋ ਕੁਸ਼—ਹਥੇਲੀਆਂ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਕਰਕੇ, ਅੰਗੂਠੇ ਅਤੇ ਅਨਾਮਿਕਾ ਨਾਲ ਫੜੇ ਜਾਣ।
Verse 28
आज्यं तयोस्तु सङ्गृह्य द्विर्नीत्वा त्रिरवाङ्क्षिपेत् स्रुक्स्रुवौ चापि सङ्गृह्य ताभ्यां प्रक्षिप्य वारिण
ਉਹ ਦੋਵੇਂ (ਸ੍ਰੁਕ‑ਸ੍ਰੁਵਾ) ਤੋਂ ਘੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਦੋ ਵਾਰ ਖਿੱਚੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਢਾਲੇ। ਫਿਰ ਸ੍ਰੁਕ ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਵਾ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋਵੇ।
Verse 29
रुद्रनासिकामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वक्त्रनासिकामिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः आद्यं तयोस्तु सम्पूज्य त्रीन् वारानूर्ध्वमुत्क्षिपेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रतप्य दर्भैः सम्मृज्य पुनः प्रक्ष्याल्य चैव हि निष्टप्य स्थापयित्वा तु प्रणवेनैव साधकः
ਉਸ ਨੂੰ ਤਪਾ ਕੇ ਦਰਭ ਘਾਹ ਨਾਲ ਪੂੰਝੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਧੋਵੇ; ਫਿਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਕਾ ਕੇ ਯਥਾਸਥਾਨ ਰੱਖੇ। ਸਾਧਕ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨਾਲ ਹੀ (ਸੰਸਕਾਰ/ਸਮਾਪਤੀ) ਕਰੇ। (ਪਾਠਾਂਤਰ: ‘ਰੁਦ੍ਰਨਾਸਿਕਾ’/‘ਵਕਤ੍ਰਨਾਸਿਕਾ’; ਅਤੇ—ਪਹਿਲਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੇ।)
Verse 30
प्रणवादिनमोन्तेन पश्चाद्धोमं समाचरेत् गर्भाधानादिकर्माणि यावदंशव्यवस्थया
ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨਮਸਕਾਰ‑ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਹੋਮ ਕਰੇ। ਗਰਭਾਧਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਅੰਸ਼‑ਵੰਡ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੇ।
Verse 31
नामान्तं व्रतबन्धान्तं समावर्तावसानकम् अधिकारावसानं वा कर्यादङ्गानुसारतः
ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਾਪਨ‑ਕਰਮ ਕਰੇ—ਨਾਮਕਰਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਾਂ ਵ੍ਰਤਬੰਧ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਾਂ ਸਮਾਵਰਤਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ‑ਕਾਲ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ।
Verse 32
प्रणवेनोपचारन्तु कुर्यात्सर्वत्र साधकः अङ्गैर् होमस्तु कर्तव्यो यथावित्तानुसारतः
ਸਾਧਕ ਹਰ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨਾਲ ਉਪਚਾਰ‑ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਹੋਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 33
गर्भादानन्तु प्रथमं ततः पुंसवनं स्मृतम् सीमन्तोन्नयनं जातकर्म नामान्नप्राशनम्
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਰਭਾਧਾਨ ਸੰਸਕਾਰ; ਫਿਰ ਪੁੰਸਵਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੀਮੰਤੋਨ੍ਨਯਨ; ਫਿਰ ਜਾਤਕਰਮ, ਨਾਮਕਰਣ ਅਤੇ ਅੰਨਪ੍ਰਾਸ਼ਨ (ਪਹਿਲਾ ਠੋਸ ਭੋਜਨ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 34
चूडकृतिं व्रतबन्धं वेदव्रतान्यशेषतः समावर्तनं पत्न्या च योगश्चाथाधिकारकः
ਚੂੜਾਕਰਨ, ਵਰਤਬੰਧ (ਉਪਨਯਨ/ਵਰਤ-ਦੀਖਿਆ), ਸਾਰੇ ਵੈਦਿਕ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਾਲਣਾ, ਸਮਾਵਰਤਨ, ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਯੋਗ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ—ਇਹ ਅੱਗੇ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 35
हृदादिक्रमतो ध्यात्वा एकैकं कर्म पूज्य च अष्टावष्टौ तु जुहुयात् प्रतिकर्माहुतीः पुनः
ਹਿਰਦੇ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ (ਨਿਆਸ ਆਦਿ) ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਕਰਮ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਅੱਠ-ਅੱਠ ਕਰਕੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਇਕ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਵੇ।
Verse 36
पूर्णाहुतिं ततो दद्यात् श्रुचा मूलेन साधकः वौषडन्तेन मन्त्रेण प्लुतं सुस्वरमुच्चरन्
ਫਿਰ ਸਾਧਕ ਸ੍ਰੁਵਾ (ਆਹੁਤੀ ਦਾ ਚਮਚਾ) ਨਾਲ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਦੇਵੇ। ‘ਵੌਸ਼ਟ’ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਪਲੁਤ (ਦੀਰਘ) ਅਤੇ ਸੁਸੁਰ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰੇ।
Verse 37
विष्णोर्वह्निन्तु संस्कृत्य श्रपयेद्वैष्णवञ्चरुम् आराध्य स्थिण्डिले विष्णुं मन्त्रान् संस्मृत्य संश्रपेत्
ਵਿਸ਼ਣੂ ਲਈ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਚਰੂ (ਯੱਗੀ ਅੰਨ-ਖੀਰ) ਪਕਾਏ। ਸਥਿਣ੍ਡਿਲ (ਵੇਦੀ/ਮੰਡਲ) ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਤ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਯਥਾਵਿਧਿ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਪੰਨ ਕਰੇ।
Verse 38
आसनादिक्रमेणैव साङ्गावरणमुत्तमम् गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य ध्याता देवं सुरोत्तमम्
ਆਸਨ ਆਦਿ ਨਿਯਤ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਆਵਰਣ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉੱਤਮ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗੰਧ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਸੁਰੋਤਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 39
आधायेध्ममथाघारावाज्यावग्नीशसंस्थितौ नियुज्य स्थापयित्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः देवव्रतान्यशेषत इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः योगश्चाथाधिकारत इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः मन्त्रान् सन्तर्प्य संत्रपेत् इति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वायव्यनैरृताशादिप्रवृत्तौ तु यथाक्रमम्
ਪਹਿਲਾਂ ਇਧਮ (ਸਮਿਧਾ) ਰੱਖ ਕੇ, ਅਗਨੀਸ਼ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਘੀ ਦੇ ਦੋ ਆਘਾਰ ਯਥਾਸਥਾਨ ਟਿਕਾਏ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵ-ਵ੍ਰਤ ਪੂਰੇ ਕਰੇ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ ਕਰੇ; ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਵਾਯਵ੍ਯ, ਨੈਤ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਵੇ।
Verse 40
आज्यभागौ ततो हुत्वा चक्षुषी दक्षिणोत्तरे मध्येथ जुहुयात्सर्वमन्त्रानर्चाक्रमेण तु
ਫਿਰ ਘੀ ਦੇ ਦੋ ਆਜ੍ਯਭਾਗਾਂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ, ਵਿਚਕਾਰ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਾਲੀਆਂ ‘ਚਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ੀ’ ਦੋ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਰਚਾ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਕਰੇ।
Verse 41
आज्येन तर्पयेन्मूर्तेर्दशांशेनाङ्गहोमकम् शतं सहस्रं वाज्याद्यैः समिद्भिर्वा तिलैः सह
ਘੀ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਅੰਗ-ਹੋਮ ਕਰੇ। ਘੀ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਸਮਿਧਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਤਿਲ ਸਮੇਤ—ਸੌ ਜਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 42
समाप्यार्चान्तु होमान्तां शुचीन् शिष्यानुपोषितान् आहूयाग्रे निवेश्याथ ह्य् अस्त्रेण प्रोक्षयेत् पशून्
ਹੋਮ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅਰਚਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਪਾਲਿਆ ਤੇ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਿਠਾਏ; ਫਿਰ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂਆਂ ਉੱਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਦਾ ਪ੍ਰੋਛਣ ਕਰੇ।
Verse 43
शिष्यानात्मनि संयोज्य अविद्याकर्मबन्धनैः लिङ्गानुवृत्तश् चैतन्यं सह लिङ्गेन पाशितम्
ਅਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ, ਲਿੰਗ (ਸੂਖਮ ਦੇਹ) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਚੇਤਨਾ ਉਸੇ ਲਿੰਗ ਨਾਲ ਬੱਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 44
ध्यानमार्गेन सम्प्रोक्ष्य वायुवीजेन शोधयेत् ततो दहनवीजेन सृष्टिं ब्रह्माण्डसञ्ज्ञिकाम्
ਧਿਆਨ-ਮਾਰਗ ਨਾਲ (ਖੇਤਰ/ਦੇਹ) ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰੋਛਣ ਕਰਕੇ, ਵਾਯੂ-ਬੀਜ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਦਹਨ (ਅਗਨੀ)-ਬੀਜ ਨਾਲ ‘ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ’ ਨਾਮਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰੇ।
Verse 45
निर्दग्धां सकलां ध्यायेद्भस्मकूटनिभस्थिताम्
ਉਸ (ਰੂਪ/ਤੱਤ) ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਗਧ, ਰਾਖ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਸਥਿਤ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 46
प्लावयेद्वारिणा भस्म संसारं वार्मयंस्मरेतप्_२४०४५च्द्तत्र शक्तिं न्यसेत् पश्चात् पार्थिवीं बीजसञ्ज्ञिकाम् तन्मात्राभिः समस्ताभिः संवृतं पार्थिवं शुभम्
ਭਸਮ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜਾ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਲਮਯ ਸਮਝ ਕੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ। ਉੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਬੀਜ-ਸੰਜ्ञਿਤ ਪਾਰਥਿਵ ਤੱਤ ਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤਨਮਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ ਸ਼ੁਭ ਪਾਰਥਿਵ ਤੱਤ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 47
अण्डन्तदुद्भवन्ध्यायेत्तदाधारन्तदात्मकम् तन्मध्ये चिन्तयेन्मूर्तिं पौरुषीं प्रणवात्मिकाम्
ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਵ-ਸਰੂਪ ਪੁਰੁਸ਼ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ।
Verse 48
लिङ्गं सङ्क्रामयेत् पश्चादात्मस्थं पूर्वसंस्कृतम् विभक्तेन्द्रियसंस्थानं क्रमाद् वृद्धं विचिन्तयेत्
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਸੁਖਮ ਦੇਹ (ਲਿੰਗ) ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਸਥਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਧੋਤਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 49
ततोण्डमब्दमेकं तु स्थित्वा द्विशकलीकृतम् समिद्भिर्वा तिलैस् तथा इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः सह लिङ्गेन दर्शितमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः संसारञ्चाक्षयं स्मरेदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थण्डिले पूर्वसंस्कृतमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः द्यावापृथिव्यौ शकले तयोर्मध्ये प्रजापतिम्
ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵ-ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਟਿਕ ਕੇ ਉਹ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਸਮਿਧਾਂ ਜਾਂ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ, ਉਹ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ-ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 50
जातं ध्यात्वा पुनः प्रोक्ष्य प्रणवेन तु संश्रितम् मन्त्रात्मकतनुं कृत्वा यथान्यासं पुरोदितम्
ਜੋ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰੋਖਣ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਨਿਆਸ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ-ਮਯ ਦੇਹ ਬਣਾਏ।
Verse 51
विष्णुर्हस्तं ततो मूर्ध्नि दत्वा ध्यात्वा तु वैष्णवम् एवमेकं बहून् वापि जनित्वा ध्यानयोगतः
ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਮੱਥੇ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਰੂਪ/ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਉਹ ਇੱਕ ਜਾਂ ਬਹੁਤੇ ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 52
करौ सङ्गृह्य मूलेन नेत्रे बद्ध्वा तु वाससा नेत्रमन्त्रेण मन्त्री तान् सदनेनाहतेन तु
ਕਲਾਈ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਅਤੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰੀ ਨੇਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਿਆਂ ਡੰਡੇ (ਸਦਨਾਹਤ) ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਹਾਰ/ਦਬਾਅ ਦੇਵੇ।
Verse 53
कृतपूजो गुरुः सम्यक् देवदेवस्य तत्त्ववान् शिष्यान् पुष्पाञ्जलिभृतः प्राङ्मुखानुपवेशयेत्
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਅੰਜਲੀ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਬਿਠਾਵੇ।
Verse 54
अर्चयेयुश् च तेप्येवम्प्रसूता गुरुणा हरिम् क्षिप्त्वा पुष्पाञ्जलिं तत्र पुष्पादिभिरनन्तरम्
ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ, ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ; ਉੱਥੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਅੰਜਲੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ।
Verse 55
अमन्त्रमर्चनं कृत्वा गुरोः पादार्चनन्ततः विधाय दक्षिणां दद्यात् सर्वस्वं चार्धमेव वा
ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ, ਦੱਖਿਣਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ ਦੇਵੇ—ਸਾਰਾ ਧਨ ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਅੱਧਾ।
Verse 56
गुरुः संशिक्षयेच्छिष्यान् तैः पूज्यो नामभिर्हरिः विश्वक्सेनं यजेदीशं शङ्खचक्रगदाधरम्
ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਵੇ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ੇ ਹਰੀ ਦੀ ਉਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੂਜਾ ਕਰਨ। ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਦੀ ਵੀ ਯਜਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 57
तज्जपन्तञ्च तर्जन्या मण्डलस्थं विसर्जयेत्
ਉਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਤਰਜਨੀ ਨਾਲ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ (ਆਹਵਾਨਿਤ ਤੱਤ) ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰੇ।
Verse 58
विष्णुनिर्माल्यमखिलं विष्वक्सेनाय चार्पयेत् प्रणीताभिस् तथात्मानमभिषिच्य च कुण्डगं
ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਿਰਮਾਲ੍ਯ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਣੀਤ (ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ) ਜਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਕੁੰਡ-ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ।
Verse 59
वह्निमात्मनि संयोज्य विष्वक्सेनं विसर्जयेत् बुभुक्षुः सर्वमाप्नोति मुमुक्षुर् लीयते हरौ
ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੰਯੋਜਿਤ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰੇ। ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਹਰੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Exact ritual geometry and proportional measurement: the kuṇḍa is laid out by cord and excavated evenly; a mekhalā is formed with specified margins; the yoni-channel has graded widths and a directional placement; multiple kuṇḍa shapes (square, circular, half-moon, lotus-form) are derived through defined midpoints, rotations, and aṅgula-based metrics. Implements (śruk/śruva/sruva bowl) are also standardized by forearm/hand measures.
It frames technical ritual construction and homa procedure as a disciplined sādhana: the Praṇava governs worship-actions, offerings are integrated with life-cycle saṃskāras, and the rite culminates in nyāsa and cosmological meditation (bīja purification, brahmāṇḍa visualization, liṅga transformation). The closing teaching explicitly maps outcomes to intention—bhukti for the enjoyer and mukti (mergence in Hari) for the liberation-seeker.