Adhyaya 33
Chapter 33 — पवित्रारोहणविधानं (The Procedure for Pavitrārohaṇa / Installing the Sacred Thread or Consecratory Amulet)
ਅਗਨਿਦੇਵ ਪਵਿਤ੍ਰਾਰੋਹਣ ਨੂੰ ਹਰਿ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਉਪਾਸਨਾ-ਰੁੱਤ ਵਜੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਆਸ਼ਾਢ ਤੋਂ ਕਾਰਤਿਕ ਤੱਕ, ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤਿਥੀ; ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਤਿਥੀ-ਕ੍ਰਮ (ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ/ਬ੍ਰਹਮਾ ਦ੍ਵਿਤੀਆ ਤੋਂ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਵਿਤ੍ਰ-ਸੂਤਰ ਦੀ ਚੋਣ ਤੇ ਤਿਆਰੀ (ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਕਾਤਿਆ ਧਾਗਾ ਉੱਤਮ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ), ਤੰਤੂ ਤਿੰਨ/ਨੌ ਗੁਣਾ ਵਧਾਉਣਾ, ਗ੍ਰੰਥੀ-ਗਿਣਤੀ (12-ਗ੍ਰੰਥੀ ਆਦਿ), ਮੂਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਨਾ-ਸਥਾਨ (ਘੁੱਟਣ/ਕਮਰ/ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਤੱਕ), ਅਤੇ ਮਾਲਾ-ਮਾਪ (108/1008; ਅੰਗੁਲ ਮਾਪ) ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਸਤੁ-ਅਪਸਾਰਣ, ਖੇਤਰਪਾਲ ਤੇ ਦੁਆਰ-ਪੂਜਾ, ਬਲੀ, ਅਤੇ ਭੂਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰੋਦਘਾਤ ਰਾਹੀਂ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ-ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਲਯ (ਪ੍ਰਿਥਵੀ→ਜਲ→ਅਗਨੀ→ਵਾਯੂ→ਆਕਾਸ਼), ਫਿਰ ਦੇਹ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਦਿਵ੍ਯ-ਦੇਹ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸ ਯਾਗ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ, ਕਵਚ/ਅਸਤ੍ਰ ਰੱਖਿਆ, ਵੈਸ਼ਣਵ ਵ੍ਯੂਹ-ਆਵਰਣ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਰੱਖਿਆ-ਸੂਤਰ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਅਤੇ ਵਰਤ-ਨਿਯਮ (ਉਪਵਾਸ, ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਸੰਯਮ) ਨਾਲ ਲੋਕਿਕ ਪੂਰਨਤਾ ਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये अष्टचत्वारिंशत्संस्कारकथनं नाम द्वात्रिंशो ऽध्यायः अथ त्रयस्त्रिंशो ऽध्यायः पवित्रारोहणविधानं अग्निर् उवाच पवित्रारोहणं वक्ष्ये वर्षपूजाकलं हरेः आषाढादौ कार्तिकान्ते प्रतिपद्वनदा तिथिः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਅਸ਼ਟਚਤਵਾਰਿੰਸ਼ਤ ਸੰਸਕਾਰਕਥਨ’ ਨਾਮਕ ਬੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਤੇਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਪਵਿਤ੍ਰਾਰੋਹਣ ਵਿਧਾਨ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹਰੀ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਪੂਜਾ ਦੇ ਯੋਗ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪਵਿਤ੍ਰਾਰੋਹਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਆਸ਼ਾਢ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਕਾਰਤਿਕ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਤਿਥੀ ਉਚਿਤ ਹੈ।
Verse 2
श्रिया गौर्या गणेशस्य सरस्वत्या गुहस्य च मार्तण्डमातृदुर्गाणां नागर्षिहरिमन्मथैः
ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਸਮੇਤ, ਗਣੇਸ਼, ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਗੁਹ (ਸਕੰਦ) ਨਾਲ; ਮਾਰਤੰਡ (ਸੂਰਜ), ਮਾਤ੍ਰਿਗਣ ਅਤੇ ਦੁਰਗਾ ਨਾਲ—ਨਾਗ, ਰਿਸ਼ੀ, ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਅਤੇ ਮਨਮਥ (ਕਾਮ) ਸਮੇਤ।
Verse 3
शिवस्य ब्रह्मणस्तद्वद्द्वितीयादितिथेः क्रमात् यस्य देवस्य यो भक्तः पवित्रा तस्य सा तिथिः
ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲਈ ਵੀ ਦੂਜੀ ਤਿਥੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜਿਸ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਭਗਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਉਹੀ (ਸੰਬੰਧਿਤ) ਤਿਥੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 4
आरोहणे तुल्यविधिः पृथक् मन्त्रादिकं यदि वर्धते तिथिरिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सौवर्णे राजतं ताम्रं नेत्रकार्पासिकादिकं
ਆਰੋਹਣ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਮੰਤ੍ਰ ਆਦਿ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾਈ ਹਸਤਲਿਖਤ ਦਾ ਪਾਠ ਹੈ—‘ਵਰਧਤੇ ਤਿਥਿਃ’। ਸੋਨੇ ਦੀ ਥਾਂ ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਤਾਂਬਾ ਵੀ (ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ), ਅਤੇ ਨੇਤ੍ਰ-ਕਾਰਪਾਸਿਕਾ (ਰੂਈ ਦੀ ਵੱਤੀ) ਆਦਿ ਸਾਮਗਰੀ।
Verse 5
ब्राह्मण्या कर्तितं सूत्रं तदलाभे तु संस्कृतं त्रिगुणं त्रिगुणीकृत्य तेन कुर्यात् पवित्रकं
ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸਤਰੀ) ਵੱਲੋਂ ਕਾਤਿਆ ਹੋਇਆ ਧਾਗਾ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਉਹ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ (ਸ਼ੁੱਧ/ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ) ਧਾਗਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਹ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਗੁਣ (ਨੌ ਤਹ) ਬਣਾਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰਕ (ਪਵਿੱਤਰ ਛੱਲਾ) ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Verse 6
अष्तोत्तरशतादूर्ध्वं तदर्धं चोत्तमादिकं क्रियालोपाविघातार्थं यत्त्वयाभिहितं प्रभो
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਆਖਿਆ ਹੈ—ਗਿਣਤੀ ੧੦੮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ‘ਉੱਤਮ’ ਆਦਿ ਦਰਜੇ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਰਸਮ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਵਿੱਚ ਛੁੱਟ ਅਤੇ ਵਿਘਨ ਰੋਕਣ ਲਈ ਹੈ।
Verse 7
मया तत् क्रियते देव यथा यत्र पावित्रकं अविघ्नं तु भवेदत्र कुरु नाथ जयाव्यय
ਹੇ ਦੇਵ! ਮੈਂ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਾਂਗਾ ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਪਵਿਤ੍ਰਕ ਕਰਮ ਯੋਗ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਪਾਵਿਤ੍ਰਯ ਇੱਥੇ ਬਿਨਾ ਵਿਘਨ ਦੇ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਨਾਥ, ਹੇ ਜਯਾਵ੍ਯਯ! ਇੱਥੇ ਐਸਾ ਹੀ ਕਰਵਾ ਦਿਓ।
Verse 8
प्रार्थ्य तन्मण्डलायादौ गायत्र्या बन्धयेन्नरः ॐ नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि
ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਕੇ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹੇ/ਸਥਿਰ ਕਰੇ—“ਓਂ ਨਾਰਾਇਣਾਯ ਵਿਦ੍ਮਹੇ, ਵਾਸੁਦੇਵਾਯ ਧੀਮਹਿ।”
Verse 9
तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् देवदेवानुरूपतः जानूरुनाभिनामान्तं प्रतिमासु पवित्रकं
ਦੇਵਦੇਵ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ। ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਵਿਤ੍ਰਕ ਨੂੰ ਘੁੱਟਣਾਂ, ਜੰਘਾਂ, ਨਾਭੀ ਅਤੇ ‘ਨਾਮ’-ਅੰਤ ਖੇਤਰ (ਅਰਥਾਤ ਗਲ੍ਹ/ਉੱਪਰੀ ਭਾਗ) ਤੱਕ ਫੈਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 10
पादान्ता वनमाला स्यादष्टोत्त्रसहस्रतः माला तु कल्पसाध्यं वा द्विगुणं षोडशाङ्गुलात्
ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਠ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੀ ਵਨਮਾਲਾ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਲਟਕਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਪਮਾਲਾ ਕਲਪ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅੰਗੁਲ ਦੇ ਦੋਗੁਣੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ।
Verse 11
कर्णिका केशरं पत्रं मन्त्राद्यं मण्डलान्तकं मण्डलाङ्गुलमात्रैकचक्राब्जाद्यौ पवित्रकं
ਕਰਨਿਕਾ, ਕੇਸਰ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਮੰਤ੍ਰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੰਡਲ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ। ਪਵਿਤ੍ਰਕ ਇੱਕ ਅੰਗੁਲ ਮਾਪ ਵਾਲੇ ਇਕ-ਚੱਕਰ ਕਮਲ (ਚਕ੍ਰਾਬਜ) ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਮੰਡਲਾਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Verse 12
स्थण्डिले ऽङ्गुलमानेन आत्मनः सप्तविंशतिः आचार्याणां च सूत्राणि पितृमात्रादिपुस्तके
ਸਥੰਡਿਲ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗੁਲ-ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਾਈ ਇਕਾਈਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸੂਤਰ ਪਿਤਾ-ਮਾਤਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਅਨੁਸਰਣ ਜਾਂ ਦਰਜ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 13
नाभ्यन्तं द्वादशग्रन्थिं तथा गन्धपवित्रके द्व्यङ्गुलात् कल्पनादौ द्विर्माला चाष्टोत्तरं शतं
ਜਪ-ਸੂਤਰੀ ਨਾਭੀ ਤੱਕ ਬਾਰਾਂ ਗੰਢਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ; ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਵਿਤ੍ਰਕ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਵਿਨਿਆਸ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਦੋ ਅੰਗੁਲ ਮਾਪ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਮਾਲਾ ਦੋਗੁਣੀ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਹੋਵੇ।
Verse 14
अथवार्कचतुर्विंशषड्त्रिंशन्मालिका द्विजः अनामामध्यमाङ्गुष्ठैर् मन्दाद्यैः मालिकार्थिभिः
ਹੁਣ, ਹੇ ਦਵਿਜ! ਅਰਕ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮਾਲਿਕਾ ਚੌਵੀ ਅਤੇ ਛੱਤੀ ਮਾਤਰਾ/ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਮੰਦ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੰਗੁਲ-ਮਾਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਨਾਮਾ, ਮੱਧਮਾ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ, ਮਾਲਿਕਾ ਦੇ ਇੱਛੁਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਤੇ ਰਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 15
माला स्यादष्टोत्तरसहस्रशः इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः गदाद्यमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चक्राङ्गदौ पवित्रके इति घ, चिह्नितपुतकपाठः मन्दादौ इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः मन्द्राद्यैर् इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः कनिष्टादौ द्वादश वा ग्रन्थयः स्युः पवित्रके रवेः कुम्भहुताशादेः सम्भवे विष्णुवन्मतम्
ਮਾਲਾ 1008 ਜਪ-ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਵਿਤ੍ਰਕ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਆਦਿ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਤੇ ਅੰਗਦ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਹੋਣ। ਕਨਿਸ਼ਠ ਦਰਜੇ ਤੋਂ ਪਵਿਤ੍ਰਕ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ (ਗੰਢਾਂ) ਹੋਣ। ਰਵੀ, ਕੁੰਭ, ਹੁਤਾਸ਼ (ਅਗਨੀ) ਆਦਿ ਲਈ ਪਵਿਤ੍ਰਕ ਬਣੇ ਤਾਂ ਵਿਧੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਰਗੀ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 16
पीठस्य पीठमानं स्यान्मेखलान्ते च कुण्डकं यथाशक्ति सूत्रग्रन्थिपरिचारेथ वैष्णवे
ਪੀਠ ਦਾ ਮਾਪ ਪੀਠ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਮੇਖਲਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਛੋਟਾ ਕੁੰਡਕ ਹੋਵੇ। ਵੈਸ਼ਣਵ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਯਥਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਸੂਤਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ (ਗੰਢਾਂ) ਦੀ ਠੀਕ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 17
सूत्राणि वा सप्तदश सूत्रेण त्रिविभक्तके रोचनागुरुकर्पूरहरिद्राकुङ्कुमादिभिः
ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਤਾਰਾਂ ਸੂਤਰ (ਧਾਗੇ) ਤਿਆਰ ਕਰੋ। ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਸੂਤਰ ਨੂੰ ਗੋਰੋਚਨਾ, ਅਗਰੂ, ਕਪੂਰ, ਹਲਦੀ, ਕੁੰਕੁਮ (ਕੇਸਰ) ਆਦਿ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ (ਲੇਪਨ/ਰੰਗਣਾ) ਕਰੋ।
Verse 18
रञ्जयेच्चन्दनाद्यैर् वा स्नानसन्ध्यादिकृन्नरः एकादश्यां यागगृहे भगवन्तं हरिं जयेत्
ਜਾਂ ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਲੇਪਨ/ਰੰਗ ਕਰਕੇ, ਸਨਾਨ-ਸੰਧਿਆ ਆਦਿ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਯਾਗਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 19
समस्तपरिवाराय बलिं पीठे समर्चयेत् क्ष्यौं क्षेत्रपालाय द्वारान्ते द्वारोपरि तथा श्रियं
ਸਮਸਤ ਪਰਿਵਾਰ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਾ ਲਈ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰੋ। ‘ਕ੍ਸ਼੍ਯੌਂ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਖੇਤਰਪਾਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।
Verse 20
धात्रे दक्षे विधात्रे च गङ्गाञ्च यमुनां तथा शङ्खपद्मनिधी पूज्य मध्ये वास्त्वपसारणं सारङ्गायेति भूतानां भूतशुद्धिं स्थितश् चरेत्
ਧਾਤਾ, ਦਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਗੰਗਾ‑ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ‑ਪਦਮ ਨਿਧੀ‑ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਘਰ/ਸਥਾਨ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ‘ਵਾਸਤੁ‑ਅਪਸਾਰਣ’ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰੇ। ‘ਸਾਰੰਗਾਏ’ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦਿਆਂ ਭੂਤ‑ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਵਿਘਨਕਾਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰੇ।
Verse 21
फट् ह्रूनिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रां हः ह्रूं इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रां हः फट् ह्रीमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रां हः फट् इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं शब्दतन्मात्रं संहरामि नमः पञ्चोद्घातैर् गन्धतन्मात्ररूपं भूमिमण्डलं चतुरस्रञ्च पीतञ्च कठिनं वज्रलाञ्छितम्
(ਪਾਠ‑ਭੇਦ:) ‘ਫਟ੍ ਹ੍ਰੂੰ’—ਇੱਕ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿੱਚ; ‘ਓਂ ਹ੍ਰਾਂ ਹਃ ਹ੍ਰੂੰ’—ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ; ‘ਓਂ ਹ੍ਰਾਂ ਹਃ ਫਟ੍ ਹ੍ਰੀਂ’—ਇੱਕ ਵਿੱਚ; ‘ਓਂ ਹ੍ਰਾਂ ਹਃ ਫਟ੍’—ਹੋਰ ਵਿੱਚ। (ਮੁੱਖ ਮੰਤ੍ਰ:) ‘ਓਂ ਹ੍ਰੂੰ ਹਃ ਫਟ੍ ਹ੍ਰੂੰ—ਨਮਃ, ਮੈਂ ਸ਼ਬਦ‑ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਦਾ ਲਯ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।’ ਪੰਜ ‘ਉਦਘਾਤ’ ਉਚਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਗੰਧ‑ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ‑ਰੂਪ ਭੂਮਿਮੰਡਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਪੀਲਾ, ਚਤੁਰਸ੍ਰ, ਕਠੋਰ, ਵਜ੍ਰ‑ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ।
Verse 22
इन्द्राधिदैवतं पादयुग्ममध्यगतं स्मरेत् शुद्धञ्च रसतन्मात्रं प्रविलिप्याथ संहरेत् रसमात्ररूपमात्रे क्रमेणानेन पूजकः
ਪੂਜਕ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਯੁਗਮ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਮਝ ਕੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਰਸ‑ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਨਿਆਸ/ਲੇਪਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲਯ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਰਸ‑ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ‑ਮਾਤ੍ਰ ਤੋਂ ਰੂਪ‑ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ‑ਮਾਤ੍ਰ ਵੱਲ ਵਧੇ।
Verse 23
ॐ ह्रीं हः फट् ह्रूं रसतन्मात्रं संहरामि नमः ॐ ह्रूं हः फट् रूपतन्मात्रं संहरामि नमः ॐ ह्रीं हः फट् ह्रूं स्पर्शतन्मात्रं संहरामि नमः ॐ ह्रीं हः फट् ह्रूं शब्दतन्मात्रं संहरामि नमः जानुनाभिमध्यगतं श्वेतं वै पद्मलाञ्छितं शुक्लवर्णं चार्धचन्द्रं ध्यायेद्वरुणदैवतं
‘ਓਂ ਹ੍ਰੀਂ ਹਃ ਫਟ੍ ਹ੍ਰੂੰ—ਨਮਃ, ਮੈਂ ਰਸ‑ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਦਾ ਲਯ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।’ ‘ਓਂ ਹ੍ਰੂੰ ਹਃ ਫਟ੍—ਨਮਃ, ਮੈਂ ਰੂਪ‑ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਦਾ ਲਯ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।’ ‘ਓਂ ਹ੍ਰੀਂ ਹਃ ਫਟ੍ ਹ੍ਰੂੰ—ਨਮਃ, ਮੈਂ ਸਪਰਸ਼‑ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਦਾ ਲਯ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।’ ‘ਓਂ ਹ੍ਰੀਂ ਹਃ ਫਟ੍ ਹ੍ਰੂੰ—ਨਮਃ, ਮੈਂ ਸ਼ਬਦ‑ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਦਾ ਲਯ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।’ ਫਿਰ ਘੁੱਟਣਾਂ ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟਾ, ਕਮਲ‑ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ, ਉਜਲਾ ਸ਼ੁਕਲਵਰਨ ਅਤੇ ਅਰਧਚੰਦਰ‑ਧਾਰੀ ਵਰੁਣ ਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 24
चतुर्भिश् च तदुद्घातैः शुद्धं तद्रसमात्रकं संहरेद्रूपतन्मात्रै रूपमात्रे च संहरेत्
ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ‘ਉਦਘਾਤ’ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਤੱਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਰਸ‑ਮਾਤ੍ਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਰੂਪ‑ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਲਯ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੂਪ‑ਮਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਯ ਕਰ ਦੇਵੇ।
Verse 25
ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं रूपतन्मात्रं संहरामि नमः ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं स्पर्शतन्मात्रं संहरामि नमः ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं शब्दतन्मात्रं संहरामि नमः इति त्रिभिस्तदुद्घातैस्त्रिकोणं वह्निमण्डलम् नाभिकण्ठमध्यगतं रक्तं स्वस्तिकलाञ्छितं
“ਓਂ ਹ੍ਰੂੰ ਹਃ ਫਟ੍ ਹ੍ਰੂੰ— ਮੈਂ ਰੂਪ-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਲਯ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਨਮਹ।” “ਓਂ ਹ੍ਰੂੰ ਹਃ ਫਟ੍ ਹ੍ਰੂੰ— ਮੈਂ ਸਪਰਸ਼-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਲਯ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਨਮਹ।” “ਓਂ ਹ੍ਰੂੰ ਹਃ ਫਟ੍ ਹ੍ਰੂੰ— ਮੈਂ ਸ਼ਬਦ-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਲਯ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਨਮਹ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਉਦਘਾਤਾਂ ਨਾਲ ਨਾਭੀ ਤੇ ਕੰਠ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ, ਲਾਲ ਵਰਣ, ਸਵਸਤਿਕ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਅਗਨੀ-ਮੰਡਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 26
ध्यात्वानलाधिदैवन्तच्छुद्धं स्पर्शे लयं नयत् , चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रं हः फट् हूमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पद्मासनमध्यगतमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रौं हः फट् ह्रूं स्पर्शतन्मात्रं संहरामि नमः ॐ ह्रौं हः फट् ह्रूं शब्दतन्मात्रं संहरामि नमः कण्ठनासामध्यगतं वृत्तं वै वायुमण्डलम्
ਅਗਨੀ ਦੇ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਲਯ ਕਰ ਦੇ। (ਪਾਠਾਂਤਰ: “ਓਂ ਹ੍ਰੰ ਹਃ ਫਟ੍ ਹੂੰ”; ਅਤੇ “ਪਦਮਾਸਨ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ”।) “ਓਂ ਹ੍ਰੌਂ ਹਃ ਫਟ੍ ਹ੍ਰੂੰ— ਮੈਂ ਸਪਰਸ਼-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਲਯ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਨਮਹ।” “ਓਂ ਹ੍ਰੌਂ ਹਃ ਫਟ੍ ਹ੍ਰੂੰ— ਮੈਂ ਸ਼ਬਦ-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਲਯ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਨਮਹ।” ਕੰਠ ਅਤੇ ਨਾਸਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਗੋਲ ਖੇਤਰ ਹੀ ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲ ਹੈ।
Verse 27
द्विरुद्घातैर् धूम्रवर्णं ध्यायेच्छुद्धेन्दुलाञ्छितम् स्पर्शमात्रं शब्दमात्रैः संहरेद्ध्यानयोगतः
ਦੋ ਉਦਘਾਤਾਂ ਨਾਲ ਧੂੰਏਂ ਵਰਗੇ ਵਰਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੰਦਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਲੱਛਣ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਸਪਰਸ਼-ਮਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ-ਮਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਲਯ ਕਰ ਦੇ।
Verse 28
ॐ ह्रौं हः फट् ह्रूं शब्दतन्मात्रं संहरामि नमः एकोद्घातेन चाकाशं शुद्धस्फटिकसन्निभम् नासापुटशिखान्तस्थमाकाशमुपसंहरेत्
“ਓਂ ਹ੍ਰੌਂ ਹਃ ਫਟ੍ ਹ੍ਰੂੰ— ਮੈਂ ਸ਼ਬਦ-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਲਯ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਨਮਹ।” ਫਿਰ ਇੱਕ ਉਦਘਾਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਆਕਾਸ਼-ਤੱਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਨਾਸਾਪੁਟ ਦੇ ਸਿਖਰ-ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਉਪਸੰਹਾਰ (ਲਯ) ਕਰ ਦੇ।
Verse 29
शोषणाद्यैर् देहशुद्धिं कुर्यादेवम् क्रमात्ततः शुष्कं कलेवरं ध्यायेत् पादाद्यञ्च शिखान्तकम्
‘ਸ਼ੋਸ਼ਣ’ ਆਦਿ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੇਹ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ (ਨਿਰਜਲ) ਮੰਨ ਕੇ, ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਿਖਾ-ਅੰਤ ਤੱਕ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 30
यं वीजेन वं वीजेन ज्वालामालासमायुतम् देहं रमित्यनेनैव ब्रह्मरन्ध्राद्विनिर्गतम्
‘ਯੰ’ ਅਤੇ ‘ਵੰ’ ਬੀਜ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹ ਨੂੰ ਜਵਾਲਾ-ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਇਸੇ ‘ਰਮ੍’ ਮੰਤ੍ਰੋਚਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ/ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ (ਸਿਰ ਦੇ ਛਿਦਰ) ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।
Verse 31
विन्दुन्ध्यात्वा चामृतस्य तेन भस्मकलेवरम् सम्प्लावयेल्लमित्यस्मात् देहं सम्पाद्य दिव्यकम्
ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪ ਬਿੰਦੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਸਮ ਵਰਗੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਲਾਵਿਤ (ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਵਿਆਪਕ) ਕਰੇ; ਫਿਰ ‘ਲਮ੍’ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਬਣਾਵੇ।
Verse 32
न्यासं कृत्वा करे देहे मानसं यागमाचरेत् विष्णुं साङ्गं हृदि पद्मे मानसैः कुसुमादिभिः
ਹੱਥ ਅਤੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਮਾਨਸ ਯਾਗ ਕਰੇ; ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਸਾਂਗ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਅਰਪਣਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 33
मूलमन्त्रेण देवेशम्प्रार्चयेद्भुक्तिमुक्तिदम् स्वागतं देवदेवेश सन्निधौ भव केशव
ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼—ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦਾਤਾ—ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ: “ਸੁਆਗਤ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵਦੇਵੇਸ਼; ਸਨ੍ਹਿਧੀ ਵਿੱਚ ਰਹੋ, ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ।”
Verse 34
गृहाण मानसीं पूजां यथार्थं परिभाविताम् आधारशक्तिः कूर्माथ पूज्योनन्तो मही ततः
ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਵਿਤ ਇਹ ਮਾਨਸੀ ਪੂਜਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ। (ਧਿਆਨ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ) ਪਹਿਲਾਂ ਆਧਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ, ਫਿਰ ਕੂਰਮ, ਫਿਰ ਪੂਜ੍ਯ ਅਨੰਤ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅ ਮਹੀ (ਧਰਤੀ) ਹੈ।
Verse 35
मध्येग्न्यादौ च धर्माद्या अधर्मादीन्द्रमुख्यगम् फट् क्रूमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ क्षौं हः फट् क्रूमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ज्वालामालासमप्रभमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः यथास्वमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः धर्मादीनिन्द्रादौ विपरीतकानिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सत्त्वादि मध्ये पद्मञ्च मायाविद्याख्यतत्त्वके
ਵਿਚਕਾਰ—ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ—ਧਰਮ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਤੇ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ ਆਦਿ ਨੂੰ ਉਲਟੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਕੁਝ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਪਾਠ “ਫਟ੍ ਕ੍ਰੂੰ” ਅਤੇ “ਓਂ ਕ੍ਸ਼ੌਂ ਹਃ ਫਟ੍ ਕ੍ਰੂੰ” ਦਰਜ ਹੈ; ਕਿਤੇ “ਜ੍ਵਾਲਾਮਾਲਾ ਸਮ ਤੇਜ” ਅਤੇ “ਯਥਾ-ਸਵ ਸਥਾਨ” ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੱਤ੍ਵ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਮਾਇਆ/ਵਿਦਿਆ ਨਾਮਕ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।
Verse 36
कालतत्त्वञ्च सूर्यादिमण्डलं पक्षिराजकः मध्ये ततश् च वायव्यादीशान्ता गुरुपङ्क्तिकाः
ਕਾਲ-ਤੱਤ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਗ੍ਰਹ-ਮੰਡਲ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੋ। ਵਿਚਕਾਰ ਪੱਖੀਰਾਜ ਗਰੁੜ ਹੈ; ਫਿਰ ਵਾਯਵ੍ਯ (ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ) ਤੋਂ ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਤੱਕ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਹਨ।
Verse 37
गणः सरस्वती पूज्या नारदो नलकूवरः गुरुर्गुरुपादुका च परो गुरुश् च पादुका
ਗਣ ਪੂਜਣਯ ਹੈ; ਸਰਸਵਤੀ ਵੀ ਪੂਜਣਯ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਨਲਕੂਬਰ। ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਾਦੁਕਾ, ਪਰਮ ਗੁਰੂ ਅਤੇ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ) ਪਾਦੁਕਾ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਣਯ ਹਨ।
Verse 38
पूर्वसिद्धाः परसिद्धाः केशरेषु च शक्तयः लक्ष्मीः सरस्वती प्रीतिः कीर्तिः शान्तिश् च कान्तिका
ਕੇਸਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੋ—ਪੂਰਵਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਪਰਸਿੱਧਾ; ਅਰਥਾਤ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਪ੍ਰੀਤੀ, ਕੀਰਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਕਾਂਤਿਕਾ।
Verse 39
पुष्टिस्तुष्टिर्महेन्द्राद्या मध्ये वाचाहितो हरिः धृतिः श्रीरतिकान्त्याद्या मूलेन स्थापितो ऽच्युतः
ਪੁਸ਼ਟੀ, ਤੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਆਦਿ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਵਾਕ/ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਓਥੇ ਹੀ ਹਰਿ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰੋ। ਧ੍ਰਿਤੀ, ਸ਼੍ਰੀ, ਰਤੀ, ਕਾਂਤੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 40
ॐ अभिमुखो भवेति प्रार्थ्य सन्निहितो भव विन्यस्यार्घ्यादिकं दत्वा गन्धाद्यैर् मूलतो यजेत्
'ਓਮ ਅਭਿਮੁਖੋ ਭਵ' ਅਤੇ 'ਸੰਨਿਹਿਤੋ ਭਵ' ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਕੇ ਨਿਆਸ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਅਰਘ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।
Verse 41
ॐ भीषय भीषय हृत् शिरस्त्रासय वै पुनः मर्दय मर्दय शिखा अग्न्यादौ शस्त्रतोस्त्रकं
ਓਮ ਭੀਸ਼ਯ ਭੀਸ਼ਯ (ਡਰਾਓ), ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਕੰਬਾਓ। ਸ਼ਿਖਾ ਨੂੰ ਮਰਦਯ ਮਰਦਯ (ਕੁਚਲ ਦਿਓ)। ਅਗਨੀ ਆਦਿ ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਤਰ ਮੰਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰੋ।
Verse 42
रक्ष रक्ष प्रध्वंसय प्रध्वंसय कवचाय नमस्ततः ॐ ह्रूं फट् अस्त्राय नमो मूलवीजेन चाङ्गकं
'ਰਕਸ਼ ਰਕਸ਼' (ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ), 'ਪ੍ਰਧਵੰਸਯ ਪ੍ਰਧਵੰਸਯ' (ਨਾਸ਼ ਕਰੋ), ਕਵਚ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਫਿਰ 'ਓਮ ਹ੍ਰੂਮ ਫਟ ਅਸਤ੍ਰਾਯ ਨਮਹ' ਅਤੇ ਮੂਲ ਬੀਜ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰੋ।
Verse 43
पूर्वदक्षाप्यसौम्येषु मूर्त्यावरणमर्चयेत् वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः
ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ, ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮੂਰਤੀ-ਆਵਰਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਅਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਇਹ ਰੂਪ ਹਨ।
Verse 44
अग्न्यादौ श्रीधृतिरतिकान्तयो मूर्तयो हरेः शङ्खचक्रगदापद्ममग्न्यादौ पूर्वकादिकं
ਅਗਨੀ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ) ਆਦਿ ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਸ਼੍ਰੀ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਰਤੀ ਅਤੇ ਕਾਂਤੀ ਹਨ। ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਕਮਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਗਨੀ ਕੋਣ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਰੋ।
Verse 45
शार्ङ्गञ्च मुषलं खड्गं वनमालाञ्च तद्वहिः इन्द्राद्याश् च तयानन्तो नैरृत्यां वरुणस्ततः
ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼, ਮੁਸਲ, ਖੜਗ ਅਤੇ ਵਨਮਾਲਾ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੋ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦਿਕਪਾਲ ਹੋਣ; ਉਸੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨੈਰ੍ਰਿਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।
Verse 46
ब्रह्मेन्द्रेशानयोर्मध्ये अस्त्रावरणकं वहिः ऐरावतस्ततश्छागो महिषो वानरो झषः
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਸਤ੍ਰ-ਆਵਰਨ (ਰੱਖਿਆ-ਘੇਰਾ) ਕਰੋ; ਉਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਐਰਾਵਤ, ਫਿਰ ਬੱਕਰਾ, ਮਹਿਸ, ਵਾਨਰ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।
Verse 47
गणश् च तासु पूज्यो ऽथ इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः रक्ष रक्ष प्रध्वंसय कवचायेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रीमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः मृगः शशो ऽथ वृषभः कूर्मो हंसस्ततो वहिः पृश्निगर्भः कुमुदाद्या द्वारपाला द्वयं द्वयं
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਣੇਸ਼ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਙ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪਾਠ ਹੈ। “ਰੱਖ ਰੱਖ, ਪ੍ਰਧਵੰਸਯ, ਕਵਚਾਇ”—ਇਹ ਵੀ ਙ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪਾਠ। “ਓਂ ਹ੍ਰੀਂ”—ਇਹ ਖ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪਾਠ। ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ: ਮ੍ਰਿਗ, ਸ਼ਸ਼, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ, ਕੂਰਮ, ਹੰਸ; ਫਿਰ ਵਹਿਃ; ਅਤੇ ਪૃਸ਼્નਿਗર્ભ, ਕੁਮੁਦ ਆਦਿ—ਦੋ ਦੋ ਕਰਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ।
Verse 48
पूर्वाद्युत्तरद्वारान्तं हरिं नत्वा बलिं वहिः विष्णुपार्षदेभ्यो नमो बलिपीठे बलिं ददेत्
ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਹਰਿ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲੈ ਜਾਓ। “ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਾਰਸ਼ਦਾਂ ਨੂੰ ਨਮਹ” ਕਹਿ ਕੇ ਬਲੀਪੀਠ ਉੱਤੇ ਬਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰੋ।
Verse 49
विश्वाय विश्वक्सेनात्मने ईशानके यजेत् देवस्य दक्षिणे हस्ते रक्षासूत्रञ्च बन्धयेत्
‘ਵਿਸ਼ਵ’ ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ-ਆਤਮਾ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾਨਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਸੂਤਰ ਬੰਨ੍ਹੋ।
Verse 50
संवत्सरकृताचार्याः सम्पूर्णफलदायिने पवित्रारोहणायेदं कौतुकं धारय ॐ नमः
ਹੇ ਸਾਲ-ਭਰ ਦਾ ਨਿਯਮ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆਚਾਰਯ! ਪੂਰਾ ਫਲ ਦੇਣ ਲਈ ਪਵਿਤ੍ਰਾਰੋਹਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਕੌਤੁਕ (ਤਾਬੀਜ਼) ਧਾਰਨ ਕਰੋ। ਓਂ ਨਮਃ।
Verse 51
उपवासादिनियमं कुर्याद्वै देवसन्निधौ उपवासादिनियतो देवं सन्तोषयाम्यहम्
ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਦੇ ਨਿਯਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਵ੍ਰਤ ਨਾਲ ਸੰਯਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 52
कामक्रोधादयः सर्वे मा मे तिष्ठन्तु सर्वथा अद्यप्रभृति देवेश यावद्वैशेषिकं दिनम्
ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼! ਅੱਜ ਤੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦਿਨ ਤੱਕ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਨਾ ਟਿਕਣ।
Verse 53
यजमानो ह्य् अशक्तश्चेत् कुर्यान्नक्तादिकं व्रती हुत्वा विसर्जयेत् स्तुत्वा श्रीकरन्नित्यपूजनम् ॐ ह्रीं श्रीं श्रीधराय त्रैलोक्यमोहनाय नमः
ਜੇ ਯਜਮਾਨ ਅਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵ੍ਰਤੀ ਨਕਤ ਆਦਿ (ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਭੋਜਨ ਆਦਿ) ਨਿਯਮ ਕਰੇ। ਹੋਮ ਕਰਕੇ, ਸ্তুਤੀ ਕਰਕੇ, ਵਿਸਰਜਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। (ਮੰਤਰ:) ਓਂ ਹ੍ਰੀਂ ਸ਼੍ਰੀਂ ਸ਼੍ਰੀਧਰਾਇ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਮੋਹਨਾਇ ਨਮਃ।
Frequently Asked Questions
Precise ritual engineering: calendrical eligibility (tithi/season), measurable standards for pavitra and mālā (108/1008 counts; aṅgula lengths), knot/granthi rules, and a stepwise bhūta-śuddhi dissolution sequence supported by specific mantra-utterances and internal visualization loci.
It links external correctness (pavitra, bali, āvaraṇa, protective rites) with internal purification (bhūta-śuddhi, deha-śuddhi, divya-deha formation) and disciplined restraint (upavāsa, control of kāma/krodha), presenting ritual precision as a direct support for bhakti, mental clarity, and ultimately mukti.