Adhyaya 27

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये मुद्राप्रदर्शनं नाम षड्विंशो ऽध्यायः अथ सप्तविंशो ऽध्यायः दीक्षाविधिकथनं नारद उवाच वक्ष्ये दीक्षां सर्वदाञ्च मण्डलेब्जे हरिं यजेत् दशम्यामुपसंहृत्य यागद्रव्यं समस्तकं

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ਆਗਨੇਯ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਮੁਦ੍ਰਾ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ’ ਨਾਮਕ ਛੱਬੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਸਤਾਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਦੀਖਿਆ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਕਥਨ’। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਦੀਖਿਆ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਮੰਡਲ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਹਰਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦਸਮੀ ਨੂੰ ਕਰਮ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੀ ਯਾਗ-ਸਾਮਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਲੈ।

Verse 2

विन्यस्य नारसिंहेन सम्मन्त्र्य शतवारकं सर्षपांस्तु फडन्तेन रक्षोघ्नान् सर्वतः क्षिपेत्

ਨਰਸਿੰਹ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ-ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਵਾਰ ਜਪ ਕੇ ਸਰੋਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰੇ; ਫਿਰ “ਫਟ্” ਉਚਾਰ ਕੇ ਉਹ ਰਾਖਸ਼-ਨਾਸ਼ਕ ਦਾਣੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਛਿੜਕ ਦੇਵੇ।

Verse 3

शक्तिं सर्वात्मकां तत्र न्यसेत् प्रासादरूपिणीं सर्वौषधिं समाहृत्य विकिरानभिमन्त्रयेत्

ਉੱਥੇ ਮੰਦਰ-ਰੂਪ ਸਰਵਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਸਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਕੇ ਛਿੜਕਦਿਆਂ ਛਿੜਕਦਿਆਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰੇ।

Verse 4

शतवारं शुभे पात्रे वासुदेवेन साधकः संसाध्य पण्जगव्यन्तु पञ्चभिर्मूलमूर्तिभिः

ਸ਼ੁਭ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਸਾਧਕ ਵਾਸੁਦੇਵ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦਿਆਂ ਸੌ ਵਾਰ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਨੂੰ ਸਿੱਧ/ਤਿਆਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇਹ ਕਰਮ ਪੰਜ ਮੂਲਮੂਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਰੇ।

Verse 5

नारायणान्तैः सम्प्रोक्ष्य कुशाग्रैस्तेन तांभुवं विकिरान्वासुदेवेन क्षिपेदुत्तानपाणिना

ਨਾਰਾਇਣਾਂਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ਾ ਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰੋਛਣ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਉਸ (ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਜਲ) ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਦਿਆਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਹਥੇਲੀ ਉੱਪਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਛਿੜਕੇ/ਨিক্ষੇਪ ਕਰੇ।

Verse 6

त्रिधा पूर्वमुखस्तिष्ठन् ध्यायेत् विष्णुं तथा हृदि वर्धन्या सहिते कुम्भे साङ्गं विष्णुं प्रपूजयेत्

ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਵਰਧਨੀ ਸਮੇਤ ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ, ਅੰਗੋਪਚਾਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 7

सर्षपांस्तद्वदस्त्रेण इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कुशाग्रेणैव तां भुवमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाट्ःअः शतवारं मन्त्रयित्वा त्वस्त्रेणैव च वर्धनीं अच्छिन्नधारया सिञ्चन् ईशानान्तं नयेच्च तं

‘ਸਰੋਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ’—ਇਹ ਇੱਕ ਪਾਠ-ਭੇਦ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਕੁਸ਼ਾ ਦੇ ਅਗਰ ਨਾਲ ਉਹ ਧਰਤੀ’—ਇਹ ਦੂਜਾ ਪਾਠਾਂਤਰ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ ਸੌ ਵਾਰ ਜਪ ਕੇ, ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਵਰਧਨੀ ਪਾਤ੍ਰ ਉੱਤੇ ਅਟੁੱਟ ਧਾਰ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਅੰਤ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇ।

Verse 8

कलसं पृष्ठतो नीत्वा स्थापयेद्विकिरोपरि संहृत्य विकिरान् दर्भैः कुम्भेशं कर्करीं यजेत्

ਕਲਸ਼ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਵਿਕਿਰ ਦੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਏ। ਫਿਰ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਛਿੱਟੇ ਪਦਾਰਥ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਕੁੰਭੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਰਕਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 9

सवस्त्रं पञ्चरत्नाढ्यं खण्डिले पूजयेद्धरिं अग्नावपि समभ्यर्च्य मन्त्रान् सञ्जप्य पूर्ववत्

ਖੰਡਿਲ (ਵੇਦੀ) ਉੱਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਪੰਜ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ ਹਰਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੇ।

Verse 10

प्रक्षाल्य पुण्डरीकेन विलिप्यान्तः सुगन्धिना उखामाज्येन संपूर्य गोक्षीरेण तु साधकः

ਪੁੰਡਰੀਕ (ਚਿੱਟੇ ਕਮਲ) ਨਾਲ ਪਾਤ੍ਰ ਧੋ ਕੇ, ਅੰਦਰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵ ਨਾਲ ਲੇਪਨ ਕਰੇ। ਸਾਧਕ ਉਖਾ ਨੂੰ ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਗੋ-ਦੁੱਧ ਦਾ ਵੀ (ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ) ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰੇ।

Verse 11

आलोक्य वासुदेवेन ततः सङ्कर्षणेन च तण्डुलानाज्यसंसृष्टान् क्षिपेत् क्षीरे सुसंस्कृते

ਵਾਸੁਦੇਵ ਨਾਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਘਿਉ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਸੁਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਵੇ।

Verse 12

प्रद्युम्नेन स्मालोड्य दर्व्या सङ्घट्टयेच्छनैः पक्वमुत्तारयेत् पश्चादनिरुद्धेन देशिकः

ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ-ਨਾਮ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਹਿਲਾ ਕੇ, ਦੱਵੀ (ਕਰਛੀ) ਨਾਲ ਧੀਰੇ ਧੀਰੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰੇ। ਪੱਕ ਜਾਣ ਤੇ ਦੇਸ਼ਿਕ ਆਚਾਰ੍ਯ ਅਨਿਰੁੱਧ-ਨਾਮ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਢ ਲਵੇ।

Verse 13

प्रक्षाल्यालिप्य तत् कुर्यादूर्ध्वपुण्ड्रं तु भस्मना नारायणेन पार्श्वेषु चरुमेवं सुसंस्कृतं

ਧੋ ਕੇ ਅਤੇ ਲੇਪ ਕਰ ਕੇ, ਭਸਮ ਨਾਲ ਊਰਧ੍ਵਪੁੰਡ੍ਰ ਤਿਲਕ ਬਣਾਏ। ਤਿਲਕ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਲਿਖੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਰੁ/ਕਰਮ ਸੁਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 14

भागमेकं तु देवाय कलशाय द्वितीयकं तृतीयेन तु भागेन प्रदद्यादाहुतित्रयं

ਇੱਕ ਭਾਗ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਕਲਸ਼ ਨੂੰ। ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ।

Verse 15

शिष्यैः सह चतुर्थं तु गुरुरद्याद्विशुद्धये नारायणेन सम्मन्त्र्य सप्तधा क्षीरवृक्षजम्

ਚੌਥਾ ਭਾਗ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਖਾਏ। ਨਾਰਾਇਣ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਦੁੱਧ-ਰਸ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਸ੍ਰਾਵ ਨੂੰ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸੇਵਨ ਕਰੇ।

Verse 16

दन्तकाष्ठं भक्षयित्वा त्यक्त्वा ज्ञात्वास्वपातकं ऐन्द्राग्न्युत्तरकेशानीमुखं पतितमुत्तमं

ਦੰਤਕਾਸ਼ਠ ਨੂੰ ਚਬਾ ਕੇ ਫਿਰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ—ਇਸ ਨੂੰ ਸ੍ਵਪਾਤਕ (ਛੋਟਾ ਪਾਪ) ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਮ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੀ ਨੋਕ ਇੰਦਰ, ਅਗਨੀ, ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨੀ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਵੱਲ ਹੋਵੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਡਿੱਗਣ ਦੇਵੇ।

Verse 17

शुभं सिंहशतं हुत्वा आचम्याथ प्रविश्य च उत्थायाज्येनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः आलोड्य वासुदेवेन इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः विवृद्धये इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शुभं सिद्धमिति ज्ञात्वा ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पूजागारं न्यसेन्मन्त्री प्राच्यां विष्णुं प्रदक्षिणं

ਸ਼ੁਭ ਰੀਤ ਨਾਲ ਸੌ ਆਹੁਤੀਆਂ ਹਵਨ ਵਿੱਚ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੂਜਾ-ਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ। ਉੱਠ ਕੇ ‘ਉਤ્થਾਯਾਜ੍ਯੇਨੇਤੀ’, ਫਿਰ ‘ਆਲੋਡ੍ਯ ਵਾਸੁਦੇਵੇਨ’, ਅਤੇ ‘ਵਿਵ੍ਰਿੱਧਯੇ’ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ-ਪਾਠ ਕਰੇ। ‘ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ’ ਜਾਣ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਾਣੂ ਪੂਜਾਗਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰੇ।

Verse 18

संसारार्णवमग्नानां पशूनां पाशमुक्तये त्वमेव शरणं देव सदा त्वं भक्तवत्सल

ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਬੰਨੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਰਗੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪਾਸ-ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵ! ਕੇਵਲ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਭਗਤਵਤਸਲ ਹੋ।

Verse 19

देवदेवानुजानीहि प्राकृतैः पाशबन्धनैः पाशितान्मोचयिष्यामि त्वत्प्रसादात् पशूनिमान्

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ! ਆਗਿਆ ਬਖ਼ਸ਼ੋ; ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਮੈਂ ਆਮ ਪਾਸ-ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 20

इति विज्ञाप्य देवेशं सम्प्रविश्य पशूंस्ततः धारणाभिस्तु संशोध्य पूर्वज्ज्वलनादिना

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਕੋਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਨ ਆਦਿ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ।

Verse 21

संस्कृत्य मूर्त्या संयोज्य नेत्रे बद्ध्वा प्रदर्शयेत् पुष्पपूर्णाञ्जलींस्तत्र क्षिपेत्तन्नाम योजयेत्

ਸਾਮਗਰੀ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ ਮੂਰਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜੇ; ਨੇਤਰ ਢੱਕ ਕੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਨਮੀਲਨ ਕਰਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਵੇ। ਉੱਥੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੰਜਲੀਆਂ ਅਰਪਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਨਿਯੋਜਨ (ਆਵਾਹਨ) ਕਰੇ।

Verse 22

अमन्त्रमर्चनं तत्र पूर्ववत् कारयेत् क्रमात् यस्यां मूर्तौ पतेत् पुष्पं तस्य तन्नाम निर्दिशेत्

ਉੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅਰਚਨਾ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇ। ਜਿਸ ਮੂਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਡਿੱਗੇ, ਉਸੇ ਰੂਪ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 23

शिखान्तसम्मितं सूत्रं पादाङ्गुष्ठादि षड्गुणं कन्यासु कर्तितं रक्तं पुनस्तत्त्रिगुणीकृतम्

ਸੂਤਰ ਦੀ ਮਾਪ ਸ਼ਿਖਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਹੋਵੇ। ਕੁਆਰੀਆਂ ਲਈ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਆਦਿ ਦੇ ਮਾਪ ਤੋਂ ਛੇ ਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਲਾਲ ਸੂਤਰ ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ (ਤਿੰਨ ਵੱਟ) ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 24

यस्यां संलीयते विश्वं यतो विश्वं प्रसूयते प्रकृतिं प्रक्रियाभेदैः संस्थितां तत्र चिन्तयेत्

ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਉਸ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 25

तेन प्राकृतिकान् पाशान् ग्रथित्वा तत्त्वसङ्ख्यया कृत्वा शरावे तत् सूत्रं कुण्डपार्श्वे निधाय तु

ਉਸੇ ਸੂਤਰ ਨਾਲ ਤੱਤਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਪਾਸ਼ ਗੂੰਥ ਕੇ, ਉਸ ਸੂਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਵ (ਪਾਤਰ) ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਕੁੰਡ ਦੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 26

ततस्तत्त्वानि सर्वाणि ध्यात्वा शिष्यतनौ न्यसेत् सृष्टिक्रमात् प्रकृत्यादिपृथिव्यन्तानि देशिकः

ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਤੱਤਵਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਤੱਕ—ਆਚਾਰਯ (ਦੇਸ਼ਿਕ) ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 27

तत्रैकधा पण्चधा स्याद्दशद्वादशधापि वा घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः निधीयते इति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः तत्रार्चा पञ्चधा या स्यादङ्गैर् द्वादशधापि वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः तत्रात्मा पञ्चधा वा स्यात् दशद्वदशधापिवेति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ज्ञातव्यः सर्वभेदेन ग्रथितस्तत्त्वचिन्तकैः

ਇੱਥੇ (ਪਾਠ-ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ) ਇਸ ਨੂੰ ਏਕਰੂਪ, ਪੰਜਰੂਪ, ਅਤੇ ਦਸ ਜਾਂ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਚਾ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਵੀ ਪੰਜ, ਜਾਂ ਦਸ/ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹੈ। ਤੱਤਵ-ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਸਭ ਭੇਦਾਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 28

अङ्गैः पञ्चभिरध्वानं निखिलं विकृतिक्रमात् तन्मात्रात्मनि संहृत्य मायासूत्रे पशोस्तनौ

ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਅਧਵਾਨ (ਮਾਰਗ) ਨੂੰ ਕਦਮ-ਬ-ਕਦਮ ਸੰਹਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸਾਰ-ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਬੱਝੇ ਜੀਵ (ਪਸ਼ੂ) ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮਾਇਆ-ਸੂਤਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 29

प्रकृतिर्लिङ्गशक्तिश् च कर्ता बुद्धिस् तथा मनः पञ्चतन्मात्रबुद्ध्याख्यं कर्माख्यं भूतपञ्चकं

ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਲਿੰਗ-ਸ਼ਕਤੀ, ਕਰਤਾ (ਅਹੰਭਾਵ), ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਮਨ; ਪੰਜ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ, ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਮੂਹ, ਅਤੇ ਭੂਤ-ਪੰਜਕ—ਇਹ ਤੱਤਵ-ਵਰਗ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 30

ध्यायेच्च द्वादशात्मानं सूत्रे देहे तथेच्छया हुत्वा सम्पातविधिना सृष्टेः सृष्टिक्रमेण तु

ਸੂਤਰ (ਸੂਖਮ ਤੰਤੂ) ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ/ਸੰਕਲਪ ਅਨੁਸਾਰ ਦ੍ਵਾਦਸ਼-ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੰਪਾਤ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕ੍ਰਮ—ਅਰਥਾਤ ਉਤਪੱਤੀ-ਕ੍ਰਮ—ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 31

एकैकं शतहोमेन दत्त्वा पूर्णाहुतिं ततः शरावे सम्पुटीकृत्य कुम्भेशाय निवेदयेत्

ਹਰ ਇਕ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਸੌ ਹੋਮਾਂ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਢੱਕ ਕੇ (ਸੰਪੁਟੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ) ਕੁੰਭੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 32

अधिवास्य यथा न्यायं भक्तं शिष्यं तु दीक्षयेत् करणीं कर्तरीं वापि रजांसि खटिकामपि

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਧਿਵਾਸ ਕਰਕੇ ਭਗਤ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਦੀਖਿਆ ਦੇਵੇ। ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਣੀ, ਕਰਤਰੀ (ਕੈਂਚੀ/ਛੁਰੀ), ਰਜਾਂਸੀ (ਧੂੜ/ਚੂਰਨ) ਅਤੇ ਖਟਿਕਾ (ਚਾਕ) ਵੀ ਵਰਤੇ।

Verse 33

अन्यदप्युपयोगि स्यात् सर्वं तद्वायुगोचरे संस्थाप्य मूलमन्त्रेण परामृश्याधिवाधिवासयेत्

ਹੋਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਵਾਯੂ-ਗੋਚਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਸਭ ਕੁਝ ਉੱਥੇ ਰੱਖ ਕੇ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਧਿਵਾਸ ਕਰਾਵੇ।

Verse 34

नमो भूतेभ्यश् च बलिः कुशे शेते स्मरन् हरिं मण्डपं भूषयित्वाथ वितानघटलड्डुकैः

“ਨਮੋ ਭੂਤੇਭ੍ਯਃ” ਆਖ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਸਹਿਤ ਬਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਕੁਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਕੇ ਹਰਿ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਮੰਡਪ ਨੂੰ ਸਜਾਏ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਤਾਨ, ਘਟ ਅਤੇ ਲੱਡੂਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕਰੇ।

Verse 35

मण्डलेथ यजेद्विष्णुं ततः सन्तर्प्य पावकं आहूय दीक्षयेच्छिष्यान् बद्धपद्मासनस्थितान्

ਫਿਰ ਮੰਡਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਵਕ (ਅਗਨੀ) ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਬੱਧ ਪਦਮਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯਾਂ ਨੂੰ ਦੀਖਿਆ ਦੇਵੇ।

Verse 36

सम्मोक्ष्य विष्णुं हस्तेन मूर्धानं स्पृश्य वै क्रमात् प्रकृत्यादिविकृत्यन्तां साधिभूताधिदैवतां

ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸਮ੍ਯਕ ਆਵਾਹਨ/ਸਥਾਪਨ ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਛੂਹੇ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤਿਮ ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ ਤੱਕ, ਅਧਿਭੂਤ ਤੇ ਅਧਿਦੈਵਤ ਸਮੇਤ ਤੱਤਵ-ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 37

सृष्टिमाध्यात्मिकीं कृत्वा हृदि तां संहरेत् क्रमात् तन्मात्रभूतां सकलां जीवेन समतां गतां

ਅਧਿਆਤਮਿਕ (ਅੰਦਰੂਨੀ) ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਪੰਚ ਤਨਮਾਤ੍ਰ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵ ਨਾਲ ਸਮਤਾ (ਤਾਦਾਤਮ੍ਯ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਕਰ ਲਵੇ।

Verse 38

ततः सम्प्रार्थ्य कम्भेशं सूत्रं संहृत्य देशिकः मायासूत्रे सुशोभने इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः करालं कर्तरीञ्चापि इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वितानभवगन्धकैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वितानपटकेन्द्रियैर् इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अग्नेः समीपमागत्य पार्श्वे तं सन्निवेश्य तु

ਫਿਰ ਕੰਭੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਧੀਵਤ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ਿਕ (ਆਚਾਰਯ) ਸੂਤਰ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਅਗਨਿਵੇਦੀ ਦੇ ਪਾਸੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਓਥੇ ਹੀ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 39

मूलमन्त्रेण सृष्टीशमाहुतीनां शतेन तं उदासीनमथासाद्य पूर्णाहुत्या च देशिकः

ਦੇਸ਼ਿਕ (ਆਚਾਰਯ) ਉਦਾਸੀਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਸ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸੌ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤੀ ਕਰੇ।

Verse 40

शुक्लं रजः समादाय मूलेन शतमन्त्रितं सन्ताड्य हृदयन्तेन हुंफट्कारान्तसंयुतैः

ਚਿੱਟਾ ਰਜ (ਪਰਾਗ/ਧੂੜ) ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸੌ ਵਾਰ ਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਹਿਰਦੈ-ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਦਿਆਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ “ਹੁੰ” ਅਤੇ “ਫਟ্” ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਹਾਰ/ਪ੍ਰਕਸ਼ੇਪ ਕਰੇ।

Verse 41

वियोगपदसंयुक्तैर् वीजैः पदादिभिः क्रमात् पृथिव्यादीनि तत्त्वानि विश्लिष्य जुहुयात्ततः

ਵਿਯੋਗ (ਲਯ) ਪਦਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬੀਜ-ਮੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਪਦਾਦਿ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ (ਵਿਘਟਿਤ) ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਰੂਪ ਹੋਮ ਕਰੇ।

Verse 42

वह्नावखिलतत्त्वानामालये व्याहृते हरौ नीयमानं क्रमात्सर्वं तत्राध्वानं स्मरेद्बुधः

ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਅੰਤਰ-ਮਾਰਗ (ਅਧਵਨ) ਵਜੋਂ ਇਹ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਵਹ્નੀ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਹਰੀ—ਜੋ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਆਲਯ ਹੈ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਕੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 43

ताडनेन वियोज्यैवं आदायापाद्य शाम्यतां प्रकृत्याहृत्य जुहुयाद्यथोक्ते जातवेदसि

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆ ਕੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੂਲ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ, ਯਥੋਕਤ ਜਾਤਵੇਦਸ (ਯਜ੍ਞਾਗਨੀ) ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ।

Verse 44

गर्भाधानं जातकर्म भोगञ्चैव लयन्तथा

ਗਰਭਾਧਾਨ, ਜਾਤਕਰਮ, ਭੋਗ (ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਭੋਗ/ਆਹੁਤੀ-ਭੱਖਣ) ਅਤੇ ਲਯ—ਇਹ ਇੱਥੇ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 45

शुद्धं तत्त्वं समुद्धृत्य पूर्णाहुत्या तु देशिकः सन्नयेद्द्विपरे तत्त्वे यावदव्याहृतं क्रमात्

ਸ਼ੁੱਧ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਮੁੱਧ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਦੇਸ਼ਿਕ (ਆਚਾਰ੍ਯ) ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਗਲੇ ਦ੍ਵਿਪਰ/ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਸਨ੍ਨਯ ਕਰੇ—‘ਅਵ੍ਯਾਹ੍ਰਿਤ’ ਪਦ ਤੱਕ।

Verse 46

तत् परं ज्ञानयोगेन विलाप्य परमात्मनि विमुक्तबन्धनं जीवं परस्मिन्नव्यये पदे

ਫਿਰ ਗਿਆਨਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਪਰਮ ਅਵ੍ਯਯ ਪਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 47

निवृत्तं परमानन्दे शुद्धे बुद्धे स्मरेद्बुधः दद्यात् पूर्णाहुतिं पश्चादेवं दीक्षा समाप्यते

ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦীক্ষਿਤ ਪਰਮ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਬੋਧਮਯ ‘ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ’ ਤੱਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦীক্ষਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 48

प्रयोगमन्त्रान् वक्ष्यामि यैर् दीक्षा होमसंलयः ॐ यं भूतानि विशुद्धं हुं फट् अनेन ताडनं कुर्याद्वियोजनमिह द्वयं

ਦীক্ষਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਹੋਮ-ਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਲਈ ਮੈਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਮੰਤ੍ਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ‘ਓਂ ਯੰ ਭੂਤਾਨਿ ਵਿਸ਼ੁੱਧੰ ਹੁੰ ਫਟ੍’ ਨਾਲ ਤਾੜਨ ਕਰੇ; ਇੱਥੇ ਦੋਹਰਾ ਵਿਯੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 49

ॐ यं भूतान्यापातयेहं आदानं कृत्वा चानेन प्रकृत्या योजनं शृणु ताडनेन विमोक्ष्यैवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ यं भूतानि पुंश्चाहो होममन्त्रं प्रवक्ष्यामि ततः पूर्णाहुतेर्मनुं

‘ਓਂ ਯੰ ਭੂਤਾਨ੍ਯਾਪਾਤਯੇਹੰ’—ਇਸ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਡਿਗਾ/ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਦਾਨ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਯੋਗ-ਯੋਜਨਾ ਸੁਣ; ਤਾੜਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪਾਠ ਵਿੱਚ: ‘ਓਂ ਯੰ ਭੂਤਾਨਿ…’—ਮੈਂ ਹੋਮ ਮੰਤ੍ਰ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਫਿਰ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ।

Verse 50

ॐ भूतानि संहर स्वाहा ॐ अं ॐ नमो भगवते वासुदेवाय वौषट् पूर्णाहुत्यनन्तरे तु तद्वै शिष्यन्तु साधयेत् एवं तत्त्वानि सर्वाणि क्रमात्संशोधयेद् बुधः

‘ਓਂ ਭੂਤਾਨਿ ਸੰਹਰ ਸ੍ਵਾਹਾ’, ‘ਓਂ ਅੰ’, ਅਤੇ ‘ਓਂ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵਾਯ ਵੌਸ਼ਟ’। ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸਾਧਕ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਲਈ ਉਹ ਵਿਧੀ ਸਿਧ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਧਨ ਕਰੇ।

Verse 51

नमोन्तेन स्ववीजेन ताडनादिपुरःसरम् ॐ वां वर्मेन्द्रियाणि ॐ दें बुद्धीन्द्रियाणि यं वीजेन समानन्तु ताडनादिप्रयोगकम्

‘ਨਮಃ’ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਬੀਜ ਨਾਲ, ਤਾੜਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਕੇ—‘ਓਂ ਵਾਂ’ ਨੂੰ ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਵਰਮ (ਕਵਚ) ਅਤੇ ‘ਓਂ ਦੇਂ’ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀਂਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਵਰਮ ਬਣਾਏ; ਫਿਰ ‘ਯੰ’ ਬੀਜ ਨਾਲ ਤਾੜਨ ਆਦਿ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਸਮ/ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰੇ।

Verse 52

ॐ सुंगन्धतन्मात्रे वियुङ्क्ष्व हुं फट् ॐ सम्पाहिं हा ॐ खं खं क्ष प्रकृत्या ॐ सुं हुं गन्धतन्मात्रे संहर स्वाहा ततः पूर्णाहुतिश् चैवमुत्तरेषु प्रयुज्यते ॐ रां रसतन्मात्रे ॐ भें रूपतन्मात्रे ॐ रं स्पर्शतन्मात्रे ॐ एं शब्दतन्मात्रे ॐ भं नमः ॐ सों अहङ्कारः ॐ नं बुद्धे ॐ ॐ प्रकृते एकमूर्तावयं प्रोक्तो दीक्षायोगः समासतः एवमेव प्रयोगस्तु नवव्यूहादिके स्मृतः

ੴ—ਗੰਧ-ਤਨਮਾਤ੍ਰ ਲਈ: ‘ਵਿਯੁਙ੍ਕ੍ਸ਼੍ਵ’ (ਵੱਖ ਕਰ) ਹੁੰ ਫਟ੍। ੴ—‘ਸੰਪਾਹਿ’ (ਰੱਖਿਆ/ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰ) ਹਾ। ੴ—ਖੰ ਖੰ ਕ੍ਸ਼, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ। ੴ—ਸੁੰ ਹੁੰ: ‘ਗੰਧ-ਤਨਮਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ/ਲਯ ਕਰ’ ਸ੍ਵਾਹਾ। ਫਿਰ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਲੇ—ੴ ਰਾਂ ਰਸ-ਤਨਮਾਤ੍ਰ, ੴ ਭੇਂ ਰੂਪ-ਤਨਮਾਤ੍ਰ, ੴ ਰੰ ਸਪਰਸ਼-ਤਨਮਾਤ੍ਰ, ੴ ਏਂ ਸ਼ਬਦ-ਤਨਮਾਤ੍ਰ। ੴ ਭੰ ਨਮਹ। ੴ ਸੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਲਈ। ੴ ਨੰ ਬੁੱਧੀ ਲਈ। ੴ ੴ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਲਈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਏਕਮੂਰਤੀ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਦੀਕਸ਼ਾ-ਯੋਗ ਹੈ; ਨਵਵਿਊਹ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਮ੍ਰਿਤ ਹੈ।

Verse 53

दग्धापरस्मिन् सन्दध्यान्निर्वाणे प्रकृतिन्नरः अविकारे समादध्यादीश्वरे प्रकृतिन्नरः

ਜਦੋਂ ‘ਪਰ’ ਅਰਥਾਤ ਬਾਹਰੀ ਵਿਸ਼ਯ-ਖੇਤਰ ਸੜ ਕੇ ਮਿਟ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਵਾਣ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਟਿਕਾਏ। ਅਵਿਕਾਰ ਈਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰੇ।

Verse 54

शोधयित्वाथ भुतानि कर्माङ्गानि विशोधयेत् बुद्ध्याख्यान्यथ तन्मात्रमनोज्ञानमहङ्कृतिं

ਸਥੂਲ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਤਹਕਰਣ ਦੇ ਤੱਤ—ਬੁੱਧੀ, ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ, ਮਨ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਹੰਕ੍ਰਿਤੀ—ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ।

Verse 55

लिङ्गात्मानं विशोध्यान्ते प्रकृतिं शोधायेत् पुनः आहि हामिति ख,चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ सं पाहि स्वाहा इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अं दुं स्त्व प्रकृत्या इति ॐ खं खं स्त्व प्रकृत्या इति च ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कर्माख्यानि च शोधयेदिति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः पुरुषं प्राकृतं शुद्धमीश्वरे धाम्नि संस्थितं

ਲਿੰਗਾਤਮਾ (ਸੂਖਮ-ਸ਼ਰੀਰ-ਸ੍ਵ) ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ੋਧੇ। ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਆਹਿ ਹਾਮਿ’; ਦੋ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ‘ॐ ਸੰ ਪਾਹਿ ਸ੍ਵਾਹਾ’। ਹੋਰ ਪਾਠ ‘ਅੰ ਦੁੰ ਸ੍ਤ੍ਵ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤ੍ਯਾ’, ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪ੍ਰਤੀ ‘ॐ ਖੰ ਖੰ ਸ੍ਤ੍ਵ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤ੍ਯਾ’ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਦੋ ਪ੍ਰਤੀਆਂ ‘ਕਰਮਾਖ੍ਯਾਨਿ ਚ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍’ ਵੀ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਪੁਰੁਸ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 56

स्वगोचरीकृताशेषभोगमुक्तौ कृतास्पदं ध्यायन् पूर्णाहुतिं दद्याद्दीक्षेयं त्वधिकारिणी

ਜਿਸ ਦੇਵਤਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਗੋਚਰ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਸਨ (ਹਿਰਦੇ-ਆਧਾਰ) ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਦੇਵੇ। ਤਦ ਯੋਗ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਦੀਕਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 57

अङ्गैर् आराध्य मन्त्रस्य नीत्वा तत्त्वगणं समं क्रमादेवं विशोध्यान्ते सर्वसिद्धिसमन्वितं

ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਗ-ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ, ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਕੇ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 58

ध्यायन् पूर्णाहितिं दद्यात्दीक्षेयं साधके स्मृता द्रव्यस्य वा न सम्पत्तिरशक्तिर्वात्मनो यदि

ਇਕਾਗ੍ਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਾਧਕ ਦੀ ਦੀਖਿਆ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਘੱਟ ਹੋਵੇ।

Verse 59

इष्ट्वा देवं यथा पूर्वं सर्वोपकरणान्वितं सद्योधिवास्य द्वादश्यां दीक्षयेद्देशिकोत्तमः

ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਰੇ ਉਪਕਰਨਾਂ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਅਧਿਵਾਸ ਕਰਵਾਏ; ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇਸ਼ਿਕ ਦੀਖਿਆ ਦੇਵੇ।

Verse 60

भक्तो विनीतः शारीरैर् गुणैः सर्वैः समन्वितः शिष्यो नातिधनी यस्तु स्थण्डिलेभ्यर्च्य दीक्षयेत्

ਭਗਤ ਅਤੇ ਨਿਮਰ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਰੀਰੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਧਨਵਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਐਸੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਸਥੰਡਿਲ ਉੱਤੇ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਦੀਖਿਆ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 61

अध्वानं निखिलं दैवं भौतं वाध्यात्मिकी कृतं सृष्टिक्रमेण शिष्यस्य देहे ध्यात्वा तु देशिकः

ਦੇਸ਼ਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹ ਅਧਵ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ—ਦੈਵ, ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰੇ।

Verse 62

अष्टाष्टाहुतिभिः पूर्वं क्रमात् सन्तर्प्य सृष्टिमान् स्वमन्त्रैर् वासुदेवादीन् जननादीन् विसर्जयेत्

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ (ਅਧਵਰ੍ਯੁ) ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਠ-ਅੱਠ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਆਹਵਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਦਿ ਅਤੇ ਜਨਨ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰੇ।

Verse 63

होमेन शोधयेत् पश्चात्संहारक्रमयोगतः योनिसूत्राणि बद्धानि मुक्त्वा कर्माणि देशिकः

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ਿਕ ਸੰਹਾਰ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਮ ਨਾਲ (ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਸਾਮਗਰੀ) ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ; ਬੱਝੇ ਹੋਏ ‘ਯੋਨੀ-ਸੂਤਰ’ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਉਪਸੰਹਾਰ ਕਰੇ।

Verse 64

शिष्यदेहात्समाहृत्य क्रमात्तत्त्वानि शोधयेत् अग्नौ प्राकृतिके विष्णौ लयं नीत्वाधिदैवके

ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਹ੍ਰਿਤ (ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹ੍ਰਿਤ) ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰੇ; ਅਧਿਦੈਵਿਕ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਿੱਚ ਲਯ ਕਰਾਵੇ।

Verse 65

शुद्धं तत्त्वमशुद्धेन पूर्णाहुत्या तु साधयेत् शिष्ये प्रकृतिमापन्ने दग्ध्वा प्राकृतिकान् गुणान्

ਅਸ਼ੁੱਧ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਤੱਤ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਵੇ, ਤਦ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦਗਧ ਕਰਕੇ (ਗੁਰੂ) ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 66

लिखितं दैवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पूजां कृत्वा विसर्जयेदिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः विमलादीन् विसर्जयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पूर्णाहुत्या तु सन्नयेदिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः मौचयेदधिकारे वा नियुञ्ज्याद्देशिकः शिशून् अथान्यान् शक्तिदीक्षां वा कुर्यात् भावे स्थितो गुरुः

‘ਲਿਖਿਤੰ ਦੈਵਮਿਤਿ’—ਇਹ ਖ-ਪਾਠ ਹੈ। ‘ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰੇ’—ਇਹ ਘ-ਪਾਠ ਹੈ। ‘ਵਿਮਲਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰੇ’—ਇਹ ਙ-ਪਾਠ ਹੈ। ‘ਪਰ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਾਪਤੀ ਕਰੇ’—ਇਹ ਖ ਅਤੇ ਘ, ਦੋਹਾਂ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਫਿਰ ਯੋਗ ਅਧਿਕਾਰ/ਮੌਕੇ ਤੇ ਦੇਸ਼ਿਕ ਜਾਂ ਤਾਂ (ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ) ਨਿਯਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰੇ ਜਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੇ; ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਯਥੋਚਿਤ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਸ਼ਕਤੀਦੀਖ਼ਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ।

Verse 67

भक्त्या सम्प्रातिपन्नानां यतीनां निर्धनस्य च सम्पूज्य स्थण्डिले विष्णुं पार्श्वस्थं स्थाप्य पुत्रकं

ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਯਤੀਆਂ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਸੇਵਾ-ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਸਥੰਡਿਲ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਦੇਵ ਦੇ ਕੋਲ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਬਿਠਾ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅੱਗੇ ਵਧਾਏ।

Verse 68

देवताभिमुखः शिष्यस्तिर्यगास्यः स्वयं स्थितः अध्वानं निखिलं ध्यात्वा पर्वभिः स्वैर् विकल्पितं

ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇਵਤਾ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਖੜਾ ਰਹੇ, ਮੂੰਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਰੱਖੇ; ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਅਧਵਾਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਪਰਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 69

शिष्यदेहे तथा देवमाधिदैविकयाचनं ध्यानयोगेन सञ्चिन्त्य पूर्ववत्ताडनादिना

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਆਧਿਦੈਵਿਕ ਯਾਚਨਾ ਦੁਆਰਾ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤਾੜਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰੇ।

Verse 70

क्रमात्तत्त्वानि सर्वाणि शोधयेत् स्थण्डिले हरौ ताडनेन वियोज्याथ गृहीत्वात्मनि तत्परः

ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥੰਡਿਲ ਉੱਤੇ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਾੜਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਆਤਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਰਹੇ।

Verse 71

देवे संयोज्य संशोध्य गृहीत्वा तत् स्वभावतः आनीय शुद्धभावेन सन्धयित्वा क्रमेण तु

ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੰਧਾਨ (ਯਥੋਚਿਤ ਯੋਗ) ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 72

शोधयेद्ध्यानयोगेन सर्वतो ज्ञानमुद्रया शुद्धेषु सर्वतत्त्वेषु प्रधाने चेश्वरे स्थिते

ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਰਬਥਾ ਗਿਆਨ-ਮੁਦਰਾ ਦੇ ਸਾਧਨ ਨਾਲ ਅੰਤਰਕਰਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਭ ਤੱਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਦ ਸਾਧਕ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 73

दग्ध्वा निर्वापयेच्छिष्यान् पदे चैशे नियोजयेत् निनयेत् सिद्धिमार्गे वा साधकं देशिकोत्तमः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਦਗਧ’ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਾਂਤ/ਠੰਢਾ’ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਈਸ਼-ਪਦ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੇ। ਜਾਂ ਉੱਤਮ ਦੇਸ਼ਿਕ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ-ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਲੈ ਜਾਵੇ।

Verse 74

एवमेवाधिकारस्थो गृही कर्मण्यतन्द्रितः आत्मानं शोधयंस्तिष्ठेद् यावद्रागक्षयो भवेत्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅਥੱਕ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸ਼ੋਧਨ ਕਰਦਾ ਰਹੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਗ ਦਾ ਖ਼ਯ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।

Verse 75

क्षीणरागमथात्मानं ज्ञात्वा संशुद्धिकिल्विषः आरोप्य पुत्रे शिष्ये वा ह्य् अधिकारन्तु संयमी

ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਣ ਲਵੇ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਰਾਗ ਘਟ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਤਦ ਸੰਯਮੀ ਮਨੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਆਰੋਪਿਤ ਕਰਕੇ ਸੌਂਪ ਦੇਵੇ।

Verse 76

दग्ध्वा मायामयं पाशं प्रव्रज्य स्वात्मनि स्थितः शरीरपातमाकाङ्क्षन्नासीताव्यक्तलिङ्गवान्

ਮਾਇਆ-ਮਯ ਪਾਸ਼ ਨੂੰ ਦਗਧ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਆ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਰੀਰ-ਪਾਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ—ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਗ (ਚਿੰਨ੍ਹ) ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ।