Adhyaya 22
Chapter 22 — स्नानविधिकथनं (Instruction on the Rite of Bathing)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਵਿਧੀ ਵਜੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ/ਸਿੰਹ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਤਿਕਾ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਭਾਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਭਾਗ ਨਾਲ ‘ਮਨਃ-ਸਨਾਨ’ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਹੈ। ਨਿਮੱਜਨ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਸਿੰਹ-ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ/ਦਿਗਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤ੍ਵਰਿਤਾ ਜਾਂ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੇ ਵਿਕਲਪੀ ਰੱਖਿਆ-ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹਰੀ-ਜ੍ਞਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਵਾਸੁਦੇਵ-ਜਪ ਨਾਲ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ, ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹ-ਸ਼ੋਧਨ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ-ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਘਮਰਸ਼ਣ, ਸ਼ੁੱਧ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ, ਕਰ-ਜਲ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਨਾਰਾਇਣ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰੀ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗਪੀਠ ਤੋਂ ਦਿਕਪਾਲ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਪਿਤ੍ਰਗਣ ਤੱਕ ਆਹਵਾਨ-ਜਪ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਅੰਗ-ਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਸਥਾਨ ਜਾ ਕੇ ਮੂਲਮੰਤ੍ਰ-ਆਧਾਰਿਤ ਸਮਾਪਨ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਪੂਜਾਵਾਂ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਵਰਤਣਯੋਗ ਕ੍ਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये वासुदेवादिपूजाकथनं नाम एकविंशतितमो ऽध्यायः अथ द्वाविंशो ऽध्यायः स्नानविधिकथनं नारद उवाच वक्ष्ये स्नानं क्रियाद्यर्थं नृसिंहेन तु मृत्तिकां गृहीत्वा तां द्विधा कृत्वा मनःस्नानमथैकया
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ਅਗਨੀਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਕਥਨ’ ਨਾਮਕ ਇਕੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ‘ਸਨਾਨ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਕਥਨ’ ਨਾਮਕ ਬਾਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕ੍ਰਿਆ ਆਦਿ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਂ ਸਨਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗ ਕਰ, ਇੱਕ ਭਾਗ ਨਾਲ ‘ਮਨਹ-ਸਨਾਨ’ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 2
निमज्याचम्य विन्यस्य सिंहेन कृतरक्षकः ह्रीं त्वरितायै, ह्रीं ऐं क्लीं सौ त्रिपुरा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कृतरक्षण इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः विधिस्नानं ततः कुर्यात् प्राणायामपुरःसरं
ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਆਚਮਨ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ‘ਸਿੰਹ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ-ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ। ‘ਹ੍ਰੀਂ ਤ੍ਵਰਿਤਾਯੈ’—ਜਾਂ ਪਾਠਾਂਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਹ੍ਰੀਂ ਐਂ ਕਲੀੰ ਸੌ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 3
हृदि ध्यायन् हरिज्ञानं मन्त्रेणाष्टाक्षरेण हि त्रिधा पाणितले मृत्स्नां दिग्बन्धं सिंहजप्ततः
ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੇ ਤਾਰਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ‘ਸਿੰਹ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜਪਿਤ ਉਸ ਮਿੱਟੀ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦਿਗਬੰਧ (ਦਿਸ਼ਾ-ਬੰਧਨ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 4
वासदेवप्रजप्तेन तीर्थं सङ्कल्प्य चालभेत् गात्रं वेदादिना मन्त्रैः सम्मार्ज्याराध्य मूर्तिना
ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਜਪ ਨਾਲ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੀਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਵੇਦ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹ ਦਾ ਮਾਰਜਨ ਕਰਕੇ ਮੂਰਤੀ-ਰੂਪ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।
Verse 5
कृत्वाघमर्षणं वस्त्रं परिधाय समाचरेत् विन्यस्य मन्त्रैर् द्विर्मार्ज्य पाणिस्थं जलमेव च
ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਚਰਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ ਧਰੇ ਜਲ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋ ਵਾਰ ਮਾਰਜਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ।
Verse 6
नारायणेन संयम्य वायुमाघ्राय चोत्सृजेत् जलं ध्यायन् हरिं पश्चाद्दत्वार्घ्यं द्वादशाक्षरं
“ਨਾਰਾਇਣ” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲੈ ਕੇ ਫਿਰ ਛੱਡੇ। ਜਲ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਰਘ੍ਯ ਦੇ ਕੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਖ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 7
जप्त्वान्याञ्छतशस्तस्य योगपीठादितः क्रमात् मन्त्रान् दिक्पालपर्यन्तानृषीन् पितृगणानपि
ਫਿਰ ਉਸ ਵਿਧੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੰਤ੍ਰ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਾਰ ਜਪੇ, ਯੋਗਪੀਠ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ। ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਤੱਕ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਗਣਾਂ ਦਾ ਵੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਆਵਾਹਨ/ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 8
मनुष्यान् सर्वभूतानि स्थावरान्तान्यथावसेत् न्यस्य चाङ्गानि संहृत्य मन्त्रान्यागगृहं व्रजेत् एवमन्यासु पूजासु मूलाद्यैः स्नानमाचरेत्
ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ—ਸਥਾਵਰ ਤੱਕ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਥਾਸਥਾਨ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦਿਆਂ ਯਾਗਗ੍ਰਿਹ ਵੱਲ ਜਾਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਪੂਜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੂਲ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਪਨ-ਸਨਾਨ ਕਰੇ।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes a sequenced purification protocol—mṛttikā with Siṃha/Nṛsiṃha mantra, ācamana, nyāsa, rakṣā and digbandha, tīrtha-saṅkalpa via Vāsudeva-japa, aghamarṣaṇa, prāṇāyāma with Nārāyaṇa, and arghya with the dvādaśākṣara—showing how mantra and breath discipline structure ritual purity.
By making external bathing dependent on manaḥ-snāna and Hari-jñāna meditation, it frames ritual as inner transformation: protection (digbandha), mantra-japa, and prāṇāyāma stabilize attention and purity, preparing the practitioner for deity-worship that supports dharma, bhakti, and ultimately mokṣa.
The rite is organized around protective Siṃha/Nṛsiṃha formulas, the aṣṭākṣara (Hari-centered) mantra for inward focus, Vāsudeva-japa for consecrating tīrtha-water, Nārāyaṇa for breath restraint, and the dvādaśākṣara for arghya and continuation of the worship sequence.