Adhyaya 42
Chapter 42 — प्रासादलक्षणकथनं (Prāsāda-lakṣaṇa-kathana: Characteristics of the Temple/Prāsāda)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਪ੍ਰਾਸਾਦ-ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਸਧਾਰਣ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਚੌਰਸ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਗਰਭਨਿਆਸ, ਦੀਵਾਰਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਅਨੁਪਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਚਾਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਿੰਡਿਕਾ (ਪੀਠ) ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਮਾਪ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਅਤੇ ਭਿੱਤੀ-ਮਾਨ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਖਰ ਨੂੰ ਭਿੱਤੀ-ਉਚਾਈ ਦਾ ਦੋਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ-ਪਥ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ, ਰਥਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ, ਸ਼ਿਖਰ ਤੇ ਸ਼ੁਕਨਾਸ ਦੀ ਸੂਤਰ (ਡੋਰੀ) ਨਾਲ ਸੈਟਿੰਗ, ਅਤੇ ਸਿੰਹ-ਚਿੰਨ੍ਹ, ਵੇਦੀ, ਕਲਸ਼ ਆਦਿ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਜਿਆਮਿਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ—ਉਚਾਈ ਚੌੜਾਈ ਦੀ ਦੋਗੁਣੀ—ਉਦੁੰਬਰ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਚੰਡ–ਪ੍ਰਚੰਡ, ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ, ਸ਼੍ਰੀ ਆਦਿ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਦੀ ਚੌਥਾਈ, ਗੋਪੁਰ ਕੁਝ ਘੱਟ; ਵਰਾਹ, ਨਰਸਿੰਹ, ਸ਼੍ਰੀਧਰ, ਹਯਗ੍ਰੀਵ, ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ ਆਦਿ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਖੇਤਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨਾਸ਼ੀ ਮਾਪਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਦਰਸਾ ਕੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਿਖਾਰ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮੰਗਲਤਾ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पातालयोगकथनं नाम एकचत्वारिंशो ऽध्यायः अथ द्वाचत्वारिंशो ऽध्यायः प्रासादलक्षणकथनं हयग्रीव उवाच प्रासादं सम्प्रवक्ष्यामि सर्वसाधारणं शृणु चतुरस्रीकृतं क्षेत्रं भजेत् षोडशधा बुधः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਪਾਤਾਲਯੋਗਕਥਨ’ ਨਾਮਕ ਇਕਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ‘ਪ੍ਰਾਸਾਦਲક્ષણਕਥਨ’ ਨਾਮਕ ਬਿਆਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਮੈਂ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਸੁਣੋ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਚੌਰਸ ਖੇਤਰ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ।
Verse 2
मध्ये तस्य चतुर्भिस्तु कुर्यादायसमन्वितं समप्रासादमानत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वदशैव तु भागानि भित्त्यर्थं परिकल्पयेत्
ਇਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ (ਆਧਾਰ/ਸਥਾਪਨਾ) ਕਰੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਦੇ ਮਾਪ ਸਮਾਨ ਰੱਖੇ। ਦੀਵਾਰਾਂ ਲਈ ਠੀਕ ਬਾਰਾਂ ਭਾਗ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰੇ।
Verse 3
जङ्घोच्छ्रायन्तु कर्तव्यं चतुर्भागेण चायतं जङ्घायां द्विगुणोच्छ्रायं मञ्जर्याः कल्पयेद् बुधः
ਜੰਘਾ (ਹੇਠਲਾ ਭਾਗ) ਦੀ ਉਚਾਈ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੰਘਾ ਉੱਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸ਼ਿਲਪੀ ਉਸ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣੀ ਉਚਾਈ ਵਾਲੀ ਮੰਜਰੀ (ਅਲੰਕਾਰ-ਗੁੱਛ) ਬਣਾਵੇ।
Verse 4
तुर्यभागेन मञ्जर्याः कार्यः सम्यक् प्रदक्षिणः तन्माननिर्गमं कार्यमुभयोः पार्श्वयोः समं
ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਮੰਜਰੀ-ਅੰਗ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣ (ਦੱਖਣਾਵਰਤ) ਵਿਨਿਆਸ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਮਾਪ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਸਮਾਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 5
शिखरेण समं कार्यमग्रे जगति विस्तरं द्विगुणेनापि कर्तव्यं यथाशोभानुरूपतः
ਅੱਗੇ ਵਾਲੀ ਜਗਤੀ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਸ਼ਿਖਰ ਦੇ ਮਾਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਅਨੁਪਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋਗੁਣਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 6
विस्तारान्मण्डपस्याग्रे गर्भसूत्रद्वयेन तु दैर्घ्यात्पादाधिकं कुर्यान्मध्यस्तम्भैर् विभूषितं
ਮੰਡਪ ਦੇ ਅੱਗੇ, ਦੋ ਗਰਭਸੂਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਲੰਬਾਈ ਨੂੰ ਚੌੜਾਈ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਪਾਦ ਵੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੱਧਲੇ ਸਤੰਭਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 7
प्रासादगर्भमानं वा कुर्वीत मुखमण्डपं एकाशीतिपदैर् व्यास्तुं पश्चात् मण्डपमारभेत्
ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਦੇ ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਖਮੰਡਪ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਫਿਰ ਇਕਿਆਸੀ-ਪਦ (81) ਗ੍ਰਿਡ ਨਾਲ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੰਡਪ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 8
शुकान् प्राग्द्वारविन्यासे पादान्तःस्थान् यजेत् सुरान् तथा प्राकारविन्यासे यजेद् द्वात्रिंशदन्तगान्
ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਵਿਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਾਂ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤਾਂ ਤੇ ਸਥਿਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਦੇ ਵਿਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰਲੀ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਬੱਤੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 9
सर्वसाधारणं चैतत् प्रासादस्य च लक्षणं मानेन प्रतिमाया वा प्रासादमपरं शृणु
ਇਹ ਪ੍ਰਾਸਾਦ (ਮੰਦਰ) ਦੇ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਹੁਣ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ—ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਜਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮਾਪ-ਮਾਡਿਊਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ—ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।
Verse 10
प्रतिमायाः प्रमाणन कर्तव्या पिण्डिका शुभा गर्भस्तु पिण्डिकार्धेन गर्भमानास्तु भित्तयः
ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਭ ਪਿੰਡਿਕਾ (ਆਧਾਰ-ਪੀਠ) ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਦਾ ਮਾਪ ਪਿੰਡਿਕਾ ਦੇ ਅੱਧੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਦੀਵਾਰਾਂ ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਪੀਆਂ ਜਾਣ।
Verse 11
भित्तेरायाममानेन उत्सेधन्तु प्रकल्पयेत् भित्त्युच्छ्रायात्तु द्विगुणं शिखरं कल्पयेद् बुधः
ਦੀਵਾਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨੂੰ ਮਾਪ ਮੰਨ ਕੇ ਉਤਸੇਧ (ਉਚਾਈ) ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰੋ। ਅਤੇ ਦੀਵਾਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਸ਼ਿਖਰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਥਪਤੀ ਨੇ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 12
शिखरस्य तु तुर्येण भ्रमणं परिकल्पयेत् शिखरस्य चतुर्थेन व्यग्रतो मुखमण्डपं
ਸ਼ਿਖਰ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਭ੍ਰਮਣ-ਪਥ (ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਮਾਰਗ) ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰੋ। ਅਤੇ ਸ਼ਿਖਰ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਨਿਕਲਦਾ ਮੁਖਮੰਡਪ ਬਣਾਓ।
Verse 13
चत्युर्भागेण वा युतमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुर्भागेण संयुतमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सम्यक् कुर्यात् प्रदक्षिणमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वात्रिंशदन्तरे इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टमांसेन गर्भस्य रथकानान्तु निर्गमः परिधेर्गुणभागेन रथकांस्तत्र कल्पयेत्
‘ਚਤੁਰਭਾਗੇਣ ਵਾ ਯੁਤਮ੍’—ਇਹ ਪਾਠ ਇੱਕ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਹੈ; ‘ਚਤੁਰਭਾਗੇਣ ਸੰਯੁਤਮ੍’—ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ। ‘ਸਮ੍ਯਕ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਮ੍’ ਅਤੇ ‘ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿੰਸ਼ਦੰਤਰੇ’—ਇਹ ਵੀ ਕੁਝ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਪਾਠ ਹਨ। ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਤੋਂ ਰਥਕ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਸ਼ੇਪ (ਆਫਸੈਟ) ਅੱਠਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਹੋਵੇ; ਉੱਥੇ ਪਰਿਧੀ ਦੇ ਗੁਣ-ਭਾਗ (ਉਚਿਤ ਭਿੰਨ) ਅਨੁਸਾਰ ਰਥਕ-ਘਟਕਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਤੇ ਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 14
तत्तृतीयेण वा कुर्याद्रथकानान्तु निर्गमं वामत्रयं स्थापनीयं रथकत्रितये सदा
ਜਾਂ ਤੀਜੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਰਥਾਂ ਦਾ ਨਿਰਗਮ (ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਕਸ਼ੇਪ) ਵਿਉਂਤਿਆ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਰਥ-ਤ੍ਰਯ ਲਈ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 15
शिखरार्थं हि सूत्राणि चत्वारि विनिपातयेत् शुकनाशोर्ध्वतः सूत्रं तिर्यग्भूतं निपातयेत्
ਸ਼ਿਖਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਚਾਰ ਸੂਤਰ (ਮਾਪ ਦੀਆਂ ਡੋਰਾਂ) ਲਟਕਾਏ; ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਨਾਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਸੂਤਰ ਤਿਰਛਾ (ਖਿਤਿਜੀ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਟਕਾਏ।
Verse 16
शिखरस्यार्धभागस्थं सिंहं तत्र तु कारयेत् शुकनासां स्थिरीकृत्य मध्यसन्धौ निधापयेत्
ਸ਼ਿਖਰ ਦੇ ਅੱਧੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਿੰਘ-ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਉੱਥੇ ਬਣਵਾਏ; ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਨਾਸਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਕੇ ਮੱਧ-ਸੰਧਿ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 17
अपरे च तथा पार्श्वं तद्वत् सूत्रं निधापयेत् तदूर्ध्वन्तु भवेद्वेदी सकण्टा मनसारकं
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਕਣ্ঠ ਵਾਲੀ ਵੇਦੀ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਮਨਸਾਰ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ।
Verse 18
स्कन्धभग्नं न कर्तव्यं विकरालं तथैव च ऊर्ध्वं च वेदिकामानात् कलशं परिकल्पयेत्
ਸਕੰਧ-ਭਗਨ (ਕੰਧਾ/ਗਰਦਨ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾ ਬਣਾਏ, ਅਤੇ ਵਿਕਰਾਲ (ਵਿਕ੍ਰਿਤ) ਵੀ ਨਾ ਬਣਾਏ; ਵੇਦੀ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਕਲਸ਼ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰੇ।
Verse 19
विस्ताराद्द्विगुणं द्वारं कर्तव्यं तु सुशोभनं उदुम्बरौ तदूर्ध्वञ्च न्यसेच्छाखां सुमङ्गलैः
ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਉਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣੀ ਉਚਾਈ ਦਾ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਦੁੰਬਰ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਬਣਾਕੇ, ਉੱਪਰ ਪਰਮ ਮੰਗਲ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਭ ਟਾਹਣੀ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ।
Verse 20
द्वारस्य तु चतुर्थांशे कार्यौ चण्डप्रचण्दकौ विश्वक्सेनवत्सदण्डौ शिखोर्ध्वोडुम्बरे श्रियं
ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰੌਦ੍ਰ ਦਰਵਾਜ਼ਾ-ਰਖਵਾਲੇ ਚੰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਬਣਾਏ/ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ; ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਅਤੇ ਵਤਸ-ਦੰਡ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ। ਉੱਪਰ ਸ਼ਿਖਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਉਦੁੰਬਰ ਪੱਟੇ ਉੱਤੇ, ਮੰਗਲ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 21
दिग्गजैः स्नाप्यमानान्तां घटेः साब्जां सुरूपिकां प्रासादस्य चतुर्थांशैः प्राकारस्योच्छ्रयो भवेत्
ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਐਸਾ ਭਾਸਣ ਵਾਲਾ, ਕਮਲ-ਯੁਕਤ ਸੁੰਦਰ ਘਟ (ਕਲਸ਼) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕਾਰ (ਘੇਰ ਦੀਵਾਰ) ਦੀ ਉਚਾਈ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਵੇ।
Verse 22
प्रासादात् पादहीनस्तु गोपुरस्योच्छ्रयो भवेत् पञ्चहस्तस्य देवस्य एकहस्ता तु पीठिका
ਗੋਪੁਰ (ਦਰਵਾਜ਼ਾ-ਸ਼ਿਖਰ) ਦੀ ਉਚਾਈ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪਾਦ (ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ) ਘੱਟ ਹੋਵੇ। ਪੰਜ ਹਸਤ ਮਾਪ ਵਾਲੇ ਦੇਵ-ਵਿਗ੍ਰਹ ਲਈ ਪੀਠਿਕਾ ਇੱਕ ਹਸਤ ਉਚੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 23
गारुडं मण्डपञ्चाग्रे एकं भौमादिधाम च कुर्याद्धि प्रतिमायान्तु दिक्षु चाष्टमासु चोपरि
ਮੰਡਪ ਦੇ ਪੰਚਾਗ੍ਰ (ਪੰਜ-ਭਾਗੀ ਅੱਗੇਲੇ ਹਿੱਸੇ) ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਗਾਰੁੜ ਚਿੰਨ੍ਹ/ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਅਤੇ ਭੌਮ ਆਦਿ ਧਾਮ (ਸਥਾਨ) ਵੀ ਵਿਨਯਸਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਅੱਠਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਵੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ।
Verse 24
पूर्वे वराहं दक्षे च नृसिंहं श्रीधरं जले उत्तरे तु हयग्रीवनाग्नेय्यां जामदग्न्यकं
ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਰਾਹ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ, ਜਲ-ਦਿਸ਼ਾ (ਪੱਛਮ) ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਧਰ, ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਆਗਨੇਯ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ) ਵਿੱਚ ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ/ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 25
तत्तुरीयेणेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः नैरृत्यां रामकं वायौ वामनं वासुदेवकं ईशे प्रासादरचना देया वस्वर्ककादिभिः द्वारस्य चाष्टमाद्यंशं त्यत्का बेधो न दोषभाक्
‘ਤੱਤੁਰੀਏਣ’—ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਪਾਠਾਂਤਰ ਹੈ। ਨੈਰ੍ਰਿਤ੍ਯ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ) ਵਿੱਚ ‘ਰਾਮਕ’ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਵਾਯਵ੍ਯ (ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ) ਵਿੱਚ ‘ਵਾਮਨ’ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਤੇ ‘ਵਾਸੁਦੇਵਕ’ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਵਿੱਚ ਵਸੁ, ਅਰਕ ਆਦਿ ਮਾਪ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਸਾਦ-ਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਠਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕੀਤਾ ਬੇਧ (ਛੇਦ/ਖੋਲ੍ਹ) ਦੋਸ਼ਕਾਰਕ ਨਹੀਂ।
Frequently Asked Questions
A modular proportional system: square site planning (16-part division and 81-pada grid), garbha derived from piṇḍikā, śikhara set at twice the wall-height, and standardized ratios for pradakṣiṇā/bhramaṇa, doorway geometry, prākāra, and gopura.
It frames temple-building as applied dharma: correct proportion, orientation, deity-placement, and auspicious installations convert craftsmanship into ritual order, making built space a support for pūjā, pradakṣiṇā, and disciplined devotion aligned with mokṣa.
Doorway guardians (Caṇḍa, Pracaṇḍa), Viśvaksena, Śrī above the crest, kalaśa imagery with diggajas, and directional placements including Varāha (east), Narasiṃha (south), Śrīdhara (west/water-direction), Hayagrīva (north), and Jāmadagnya (south-east), with additional quarter-specific types noted.
Yes. The text explicitly records variant readings for fractional measures (e.g., “by the fourth part,” “joined with one-fourth,” and interval notes), indicating that precise proportioning depends on vetted recension and the architect’s calibrated application.