Adhyaya 17
Chapter 17 — सृष्टिविषयकवर्णनम् (An Account Concerning Creation)
ਅਗਨੀਦੇਵ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਅਵਤਾਰ-ਕਥਾ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਰਨਨ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਸਗੁਣ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ। ਅਵ੍ਯਕਤ ਬ੍ਰਹਮਨ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਫਿਰ ਮਹਤੱਤਵ, ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਤਨਮਾਤਰਾਂ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪૃਥਵੀ ਤੱਕ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸਾਂਖ੍ਯ-ਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮਨ ਅਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤੇ, ਅਤੇ ਤਾਮਸ/ਤੈਜਸ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਯ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਨਾਰਾਯਣ’ ਜਲ-ਵਿਉਤਪੱਤੀ, ਹਿਰਣ੍ਯਾਂਡ ਅਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਅੰਡੇ ਦਾ ਦ੍ਯੌ-ਪૃਥਵੀ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਨ, ਆਕਾਸ਼-ਦਿਸ਼ਾ-ਕਾਲ ਅਤੇ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਰਤੀ ਆਦਿ ਮਾਨਸਿਕ ਬਲਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮੇਘਾਦਿ ਵਾਯੁਮੰਡਲੀ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਪੰਛੀ, ਪਰਜਨ੍ਯ, ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਵੈਦਿਕ ਛੰਦ-ਮੰਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਸੱਤ ਮਾਨਸ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਰਧਨਾਰੀ ਵਿਭਾਜਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾ-ਉਤਪੱਤੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਕਰਮਫਲ-ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये बुद्धकल्क्यवतारवर्णनं नाम षोडशो ऽध्यायः अथ सप्तदशो ऽध्यायः सृष्टिविषयकवर्ननम् अग्निर् उवाच जगत्सर्गादिकान् क्रीडान् विष्णोर्वक्ष्येधुना शृणु स्वर्गादिकृत् स सर्गादिः सृष्ट्यादिः सगुणोगुणः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ‘ਆਗਨੇਯ’ ਵਿੱਚ ‘ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਕਲਕੀ ਅਵਤਾਰ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਸੋਲਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਸਤਾਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਸ਼ਯਕ ਵਰਣਨ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਜਗਤ-ਸਰਗ ਆਦਿ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਸੁਣੋ। ਉਹੀ ਸਵਰਗ ਆਦਿ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਰਗ ਆਦਿ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਦਾ ਆਦਿਕਾਰਣ ਹੈ—ਸਗੁਣ ਵੀ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ।
Verse 2
ब्रह्माव्यक्तं सदाग्रे ऽभूत् न खं रात्रिदिनादिकं प्रकृतिं पुरुषं विष्णुः प्रविश्याक्षोभयत्ततः
ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵ੍ਯਕਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਦਮਾਨ ਸੀ; ਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਸੀ, ਨਾ ਰਾਤ‑ਦਿਨ ਆਦਿ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਲਲਿਤ ਕੀਤਾ; ਇਸੇ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ।
Verse 3
स्वर्गकाले महत्तत्त्वमहङ्कारस्ततो ऽभवत् वैकारिकस्तैजसश् च भूतादिश् चैव तामसः
ਸਰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ‘ਮਹਤੱਤਵ’ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਅਹੰਕਾਰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ (ਵੈਕਾਰਿਕ), ਰਾਜਸ (ਤੈਜਸ) ਅਤੇ ਤਾਮਸ (ਭੂਤਾਦਿ)।
Verse 4
अहङ्काराच्छब्दमात्रमाकाशमभवत्ततः स्पर्शमात्रो ऽनिलस्तस्माद्रूपमात्रो ऽनलस्ततः
ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦ‑ਤਨਮਾਤ੍ਰ ਵਾਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਸਪਰਸ਼‑ਤਨਮਾਤ੍ਰ ਵਾਲੀ ਵਾਯੂ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਰੂਪ‑ਤਨਮਾਤ੍ਰ ਵਾਲੀ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 5
रसमात्रा आप इतो गन्धमात्रा मही स्मृता अहङ्कारात्तामसात्तु तैजसानीन्द्रियाणि च
ਇੱਥੇ ਜਲ ਨੂੰ ਰਸ‑ਤਨਮਾਤ੍ਰ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗੰਧ‑ਤਨਮਾਤ੍ਰ ਵਾਲੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਤਾਮਸ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਤੈਜਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ (ਕਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ) ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 6
वैकारिका दश देवा मन एकादशेन्द्रियम् ततः स्वयंभूर्भगवान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः
ਵੈਕਾਰਿਕ (ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ) ਤੱਤ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦਸ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਗਿਆਰਵੀਂ ਇੰਦ੍ਰੀ ਰੂਪ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 7
अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत् आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः
ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਜਲ ਰਚੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ੍ਰਿਜਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਈ। ਜਲ ‘ਨਾਰਾ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਲ ਨਰ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਨਾਰਾਇਣ’—ਜਲਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
अयनन्तस्य ताः पूर्वन्तेन नारायणः स्मृतः हिरण्यवर्णमभवत् तदण्डमुदकेशयम्
ਉਸ ਅਨੰਤ ਅਯਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਉਹ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਡਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਲਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 9
तस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयम्भूरिति नः श्रुतम् हिरण्यगर्भो भगवानुषित्वा परिवत्सरम्
ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਜਨਮੇ—ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ‘ਸਵਯੰਭੂ’ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਵਰ੍ਹਾ ਵੱਸੇ ਰਹੇ।
Verse 10
तदण्डमकरोत् द्वैधन्दिवं भुवमथापि च तयोः शकलयोर्मध्ये आकाशमसृजत् प्रभुः
ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਅੰਡੇ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ—ਦਿਵ (ਸਵਰਗ) ਅਤੇ ਭੁਵ (ਧਰਤੀ)। ਉਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਰਚਿਆ।
Verse 11
अप्सु पारिप्लवां पृथिवीं दिशश् च दशधा दधे तत्र कालं मनो वाचं कामं क्रोधमथो रतिम्
ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਤੈਰਦੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਟਿਕਾਈ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਧਾਰਿਆ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਕਾਲ, ਮਨ, ਬਾਣੀ, ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਰਤੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 12
आठस्तु महाभारतीयहरिवंशपर्वण उद्धृत इति अध्यवसीयते उभयत्र क्रमेण पाठसाम्यात् तासु बीजमथासृजदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हिरण्यगर्भमभवदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हिरण्यवर्ण इति ग, चिह्नित्गपुस्तकपाठः ससर्ज सृष्टिन्तद्रूपां स्रष्टुमिच्छन् प्रजापतिः विद्युतोशनिमेघांश् च रोहितेन्द्रधनूंषि च
ਦੋਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਠ-ਸਾਮ੍ਯ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਾਠ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰਿਵੰਸ਼ ਪਰਵ ਤੋਂ ਉੱਧ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਪਾਠਾਂਤਰ—‘ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਪਾਇਆ’ (ਖ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤ), ‘ਉਹ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਹੋ ਗਿਆ’ (ਖ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤ), ‘ਸੁਵਰਨ-ਵਰਨ’ (ਗ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤ)। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਉਸੇ ਰੂਪ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚੀ—ਬਿਜਲੀ, ਵਜ੍ਰ, ਬੱਦਲ ਅਤੇ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਲਾਲ ਚਮਕ।
Verse 13
वयांसि च ससर्जादौ पर्जन्यञ्चाथ वक्त्रतः ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये
ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਪਰਜਨ੍ਯ (ਵਰਖਾ-ਦੇਵ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਰਿਚਾ-ਮੰਤ੍ਰ, ਯਜੁਸ਼-ਸੂਤਰ ਅਤੇ ਸਾਮ-ਗਾਨ ਰਚੇ।
Verse 14
साध्यास्तैर् अयजन्देवान् भूतमुच्चावचं भुजात् सनत्कुमारं रुद्रञ्च ससर्ज क्रोधसम्भवम्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਸਾਧ੍ਯਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਯਜਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਭੁਜਾਤ ਤੋਂ ਉੱਚ-ਨੀਚ, ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੂਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਸ ਨੇ ਸਨਤ੍ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਵੀ ਰਚਿਆ—ਰੁਦ੍ਰ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ।
Verse 15
मरीचिमत्र्यङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् वसिष्ठं मानसाः सप्त ब्रह्माण इति निश्चिताः
ਮਰੀਚਿ, ਅਤ੍ਰਿ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ—ਇਹ ਸੱਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਨਸ-ਪੁੱਤਰ, ਅਰਥਾਤ ਸਪਤ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ, ਨਿਸਚਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 16
सप्तैते जनयन्ति स्म प्रजा रुद्राश् च सत्तम द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्धेन पुरुषो ऽभवत् अर्धेन नारी तस्यां स ब्रह्मा वै चासृजत् प्रजाः
ਹੇ ਸੱਤਮ, ਇਹ ਸੱਤੇ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਗਣ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ; ਅੱਧੇ ਨਾਲ ਉਹ ਪੁਰਖ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਅੱਧੇ ਨਾਲ ਨਾਰੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।
Frequently Asked Questions
It presents Brahman as unmanifest, then Viṣṇu’s activation of prakṛti–puruṣa, followed by mahat, threefold ahaṅkāra, tanmātras, and the five mahābhūtas, with mind, deities, and sense-faculties arising in parallel.
By stating that the Vedic hymns and formulas (Ṛk, Yajus, Sāman) arise for yajña-siddhi and by portraying cosmic order—time, directions, elements, and deities—as the framework within which worship and sacrifice become effective.
The chapter frames creation as līlā: the same supreme reality is beyond attributes (nirguṇa) yet functions as the qualified cause (saguṇa) that initiates and sustains manifestation.