Adhyaya 39
Chapter 39 — भूपरिग्रहविधानम् (Bhū-parigraha-vidhāna: Procedure for Acquiring and Ritually Securing Land)
ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਪੂਰਵਾਂਗ ਵਜੋਂ ਧਰਮਸੰਗਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭੂਮੀ ਦਾ ਪਰਿਗ੍ਰਹਣ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਹਯਸ਼ੀਰਸ਼-ਤੰਤਰ ਆਦਿ ਤੰਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ/ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਕੌਣ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਝੂਠੇ ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਤੰਤਰ-ਨਿਪੁਣਤਾ ਨਾਲ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਾਸਤੂ-ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਬਸਤੀ ਵੱਲ ਮੁਖ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਨਾ—ਅਗਨੀ, ਯਮ, ਚੰਡਿਕਾ, ਵਰੁਣ, ਵਾਯੂ, ਨਾਗ, ਕੁਬੇਰ/ਗੁਹ, ਈਸ਼ਾਨ ਖੇਤਰ ਦੇ ਦੇਵ—ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਅਨੁਪਾਤ ਤੇ ਸੀਮਾ-ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੂਮੀ-ਸ਼ੋਧਨ, ਭੂਤ-ਬਲੀ, ਅੱਠ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸੱਤੂ ਛਿੜਕਣਾ, ਫਿਰ ਹਲ ਚਲਾਉਣਾ ਅਤੇ ਗਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ ਸਥਾਨ ਸਥਿਰ ਕਰਨਾ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਸਰੇਣੂ ਤੋਂ ਪਦਮਹਸਤ ਤੱਕ ਮਾਪ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨੂੰ ਨਿਰਮਾਣ-ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
अवर्णनं नाम अष्टत्रिंशोध्यायः कृष्णाश्रये गता इति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः प्रतिष्ठाद्यमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अथोनचत्वारिंशो ऽध्यायः भूपरिग्रहविधानं हयग्रीव उवाच विष्ण्वादीनां प्रतिष्ठादि वक्ष्ये ब्रह्मन् शृणुष्व मे प्रोक्तानि पञ्चरातराणि सप्तरात्राणि वै मया
ਹੁਣ ਉਨਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—ਭੂ-ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਵਿਧਾਨ (ਭੂਮੀ ਗ੍ਰਹਣ ਦੀ ਵਿਧੀ)। ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਆਦਿ ਵਿਧੀਆਂ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਮੈਂ ਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। (ਪਾਠ-ਭੇਦ: 38ਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਅਵਰ੍ਣਨ’; ਕੁਝ ਪ੍ਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਸ਼੍ਰਯੇ ਗਤਾ’ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਦ੍ਯਮ੍’ ਪਾਠ ਹੈ।)
Verse 2
व्यस्तानि मुनिभिर्लोके पञ्चविंशतिसङ्ख्यया हयशीर्षं तन्त्रमाद्यं तन्त्रं त्रैलोक्यमोहनं
ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਤੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੱਚੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਹਯਸ਼ੀਰਸ਼ ਤੰਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੰਤਰ ਹੈ।
Verse 3
वैभवं पौष्करं तन्त्रं प्रह्रादङ्गार्ग्यगालवं नारदीयञ्च सम्प्रश्नं शाण्डिल्यं वैश्वकं तथा
ਵੈਭਵ, ਪੌਸ਼ਕਰ ਤੰਤਰ, ਪ੍ਰਹ੍ਰਾਦ, ਆਂਗਾਰਗ੍ਯ ਅਤੇ ਗਾਲਵ, ਨਾਰਦੀਯ, ਸੰਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਸ਼ਾਂਡਿਲ੍ਯ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਵਕ—ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ।
Verse 4
सत्योक्तं शौनकं तन्त्रं वासिष्ठं ज्ञानसागरं स्वायम्भुवं कपिलञ्च तार्क्षं नारायणीयकं
ਸੱਤ੍ਯੋਕ੍ਤ, ਸ਼ੌਨਕ ਤੰਤਰ, ਵਾਸਿਸ਼ਠ, ਗਿਆਨਸਾਗਰ, ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ, ਕਪਿਲ, ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਨਾਰਾਯਣੀਯਕ—ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨੇ ਜਾਣ।
Verse 5
आत्रेयं नारसिंहाख्यमानन्दाख्यं तथारुणं बौधायनं तथार्षं तु विश्वोक्तं तस्य सारतः
ਸਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਆਤ੍ਰੇਯ, ‘ਨਾਰਸਿੰਹ’ ਨਾਮਕ, ‘ਆਨੰਦ’ ਨਾਮਕ, ਅਤੇ ਅਰੁਣ; ਬੌਧਾਯਨ, ਆਰਸ਼ ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਵੋਕ੍ਤ’ ਨਾਮਕ ਗ੍ਰੰਥ।
Verse 6
प्रतिष्ठां हि द्विजः कुर्यान्मध्यदेशादिसम्भवः नकच्छदेशसम्भूतः कावेरीकोङ्कणोद्गतः
ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਕਰਮ ਮੱਧ੍ਯਦੇਸ਼ ਆਦਿ (ਮਾਨ੍ਯ) ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਦ੍ਵਿਜ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਕੱਛ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਅਤੇ ਕਾਵੇਰੀ ਖੇਤਰ ਜਾਂ ਕੋੰਕਣ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 7
कामरूपकलिङ्गोप्त्यः काञ्चीकाश्मीरकोशलः आकाशवायुतेजोम्बु भूरेताः पञ्च रात्रयः
ਕਾਮਰੂਪ, ਕਲਿੰਗ, ਉਤਕਲ, ਕਾਂਚੀ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ਲ; ਅਤੇ ਪੰਜ ‘ਰਾਤ੍ਰੀਆਂ’—ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਤੇਜ, ਜਲ, ਧਰਤੀ—ਰੇਤਸ (ਬੀਜ/ਸਾਰ) ਸਮੇਤ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 8
अचैतन्यास्तमोद्रिक्ताः पञ्चरात्रविवर्जितं ब्रह्माहं विष्णुरमल इति विद्यात्स देशिकः
ਜੋ ਆਤਮਿਕ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਤਮਸ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਅਤੇ ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋਵੇ—ਅਤੇ ਕਹੇ, ‘ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਨਿਰਮਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਾਂ’—ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ‘ਦੇਸ਼ਿਕ’ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 9
सर्वलक्षणहीणोपि स गुरुस्तन्त्रपारगः चैश्वरं तथेति ग, ङ, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः तथाष्टाङ्गमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः काश्मीरके स्थित इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः नगराभिमुखाः स्थाप्या देवा न च पराङ्मुखाः
ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਾਰੇ (ਬਾਹਰੀ) ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹੀ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਗਰਾਭਿਮੁਖ (ਬਸਤੀ ਵੱਲ) ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪਰਾਂਗਮੁਖ ਨਹੀਂ।
Verse 10
कुरुक्षेत्रे गयादौ च नदीनान्तु समीपतः ब्रह्मा मध्ये तु नगरे पूर्वे शक्रस्य शोभनं
ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਗਿਆ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨੇੜੇ; ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ (ਸਥਾਨ) ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਸੁੰਦਰ (ਸਥਾਨ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
अग्नावग्नेश् च मातॄणां भूतानाञ्च यमस्य च दक्षिणे चण्डिकायाश् च पितृदैत्यादिकस्य च
ਅੱਗ (ਵੇਦੀ) ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਅਗਨੇਸ਼ ਲਈ, ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ, ਭੂਤਾਂ ਤੇ ਯਮ ਲਈ (ਹਿੱਸੇ/ਆਹੁਤੀਆਂ) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਚੰਡਿਕਾ ਲਈ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਦੈਤ੍ਯ ਆਦਿ ਲਈ (ਹਿੱਸੇ/ਆਹੁਤੀਆਂ) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 12
वैरृते मन्दिरं कुर्यात् वरुणाददेश् च वारुणे वायोर् नागस्य वायव्ये सौम्ये यक्षगुहस्य च
ਨੈਤ੍ਯ (ਦੱਖਣ‑ਪੱਛਮ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮ (ਵਾਰੁਣ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਉੱਤਰ‑ਪੱਛਮ (ਵਾਯਵ੍ਯ) ਵਿੱਚ ਵਾਯੁ ਅਤੇ ਨਾਗ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ (ਸੌਮ੍ਯ) ਵਿੱਚ ਯਕ੍ਸ਼ (ਕੁਬੇਰ) ਅਤੇ ਗੁਹ (ਕਾਰ্তਿਕੇਯ) ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 13
चण्डीशस्य महेशस्य ऐशे विष्णोश् च सर्वशः पूर्वदेवकुलं पीड्य प्रासादं स्वल्पकं त्वथ
ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ‑ਪੂਰਬ) ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਂਸ਼ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਲਈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਲਈ—ਪੂਰਵ ਦੇ ਦੇਵਕੁਲ (ਦੇਵ‑ਪਰਿਸਰ) ਨੂੰ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਕਰਕੇ/ਅਲੱਗ ਰੱਖ ਕੇ—ਫਿਰ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਛੋਟਾ ਪ੍ਰਾਸਾਦ (ਮੰਦਰ) ਬਣਾਏ।
Verse 14
समं वाप्यधिकं वापि न कर्तव्यं विजानता उभयोर्द्विगुणां सीमां त्यक्त्वा चोच्छ्रयसम्मितां
ਜਾਣਕਾਰ ਨਿਰਮਾਤਾ ਮਾਪ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਬਰਾਬਰ ਰੱਖੇ, ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਵਧਾਏ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਦੁੱਗਣੀ ਸੀਮਾ‑ਹੱਦ ਛੱਡ ਕੇ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਉਚਾਈ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਅਨੁਪਾਤ ਅਪਣਾਏ।
Verse 15
प्रासादं कारयेदन्यं नोभयं पीडयेद्बुधः भूमौ तु शोधितायां तु कुर्याद्भुमिपरिग्रहं
ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ (ਨਵਾਂ) ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਬਣਵਾਏ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾ ਦੇਵੇ। ਜ਼ਮੀਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਭੂਮੀ‑ਪਰਿਗ੍ਰਹ (ਔਪਚਾਰਿਕ ਕਬਜ਼ਾ/ਅਧਿਗ੍ਰਹਣ) ਕਰੇ।
Verse 16
प्राकारसीमापर्यन्तं ततो भुतबलिं हरेत् माषं हरिद्राचूर्णन्तु सलाजं दधिसक्तुभिः
ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਕਾਰ‑ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਭੂਤਬਲੀ (ਭੂਤਾਦਿ ਲਈ ਅਰਪਣ) ਕਰੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਾਸ਼ (ਉੜਦ), ਹਲਦੀ ਦਾ ਚੂਰਨ, ਲਾਜਾ (ਭੁੰਨੇ ਚੌਲ) ਅਤੇ ਦਹੀਂ ਤੇ ਸੱਤੂ (ਸਕਤੁ) ਸਮੇਤ ਭੇਟ ਕਰੇ।
Verse 17
अष्टाक्षरेण सक्तूंश् च पातायित्वाष्टदिक्षु च राक्षसाश् च पिशाचाश् च येस्मिंस्तिष्ठन्ति भूतले
ਅੱਠ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਅੱਠੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਕਤੂ (ਭੁੰਨਿਆ ਅੰਨ) ਛਿੜਕਣ ਨਾਲ, ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਤੇ ਪਿਸਾਚ ਆਦਿ ਸਭ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 18
सर्वे ते व्यपगच्छन्तु स्थानं कुर्यामहं हरेः हलेन वाहयित्वा गां गोभिश् चैवावदारयेत्
“ਸਾਰੇ ਵਿਘਨ ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋਣ; ਮੈਂ ਹਰਿ ਦਾ ਸਥਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਾਂਗਾ।” ਬੈਲ ਜੋਤ ਕੇ ਹਲ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਜੋਤੀਏ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਰੌਂਦ ਕੇ/ਸਾਫ ਕਰਵਾਈਏ।
Verse 19
प्रमाण्वष्टकेनैव त्रसरेणुः प्रकीर्त्यते
ਅੱਠ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਤ੍ਰਸਰੇਣੁ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 20
तैर् अष्टभिस्तु बालाग्रं लिख्या तैर् अष्टभिर्मता ताभिर्यूकाष्टभिः ख्याता ताश्चाष्टौ यवमध्यमः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਠ ਮਿਲ ਕੇ ਵਾਲ ਦਾ ਅਗਲਾ ਸਿਰਾ (ਬਾਲਾਗ੍ਰ) ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਮਿਲ ਕੇ ਜੂੰ (ਯੂਕਾ) ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਐਸੀਆਂ ਅੱਠ ਜੂੰਆਂ ਮਿਲ ਕੇ ਮੱਧਮ ਯਵ (ਯਵਮਧ੍ਯਮ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
नद्यद्रिषु इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः यवाष्टकैर् अङ्गुलं स्याच्चतुर्विंशाङ्गुलः करः चतुरङ्गुलसंयुक्तः स हस्तः पद्महस्तकः
ਖ, ਗ ਅਤੇ ਙ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਠ “ਨਦ੍ਯਦ੍ਰਿਸ਼ੁ” ਹੈ। ਅੱਠ ਯਵ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਅੰਗੁਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚੌਵੀ ਅੰਗੁਲ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰ; ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਅੰਗੁਲ ਜੋੜਨ ਨਾਲ ਉਹ ਹਸਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਪਦਮਹਸਤ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
To define how land is ritually secured and purified as a prerequisite for deity consecration (pratiṣṭhā), integrating vāstu orientation, apotropaic offerings, and construction measurements.
It couples bhūmi-śodhana and bhūta-bali (removal of obstacles) with strict directional placements and a formal metrology (yava–aṅgula–hasta), showing that sacred presence depends on both purity and precision.
Because correct consecration is treated as a technical-sacred operation; mastery of the tantra ensures orthopraxy, while mere outward signs can mask tamasic or non-Pañcarātra deviations.