Adhyaya 36

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पवित्राधिवासनं नाम पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः अथ षट्त्रिंशो ऽध्यायः पवित्रारोपणविधानं अग्निर् उवाच प्रातः स्नानं कृत्वा द्वारपालान् प्रपूज्य च प्रविश्य गुप्ते देशे च समाकृष्याथ धारयेत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਗਨੇਯ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਪੈਂਤੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਪਵਿਤ੍ਰਾਧਿਵਾਸਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਛੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਪਵਿਤ੍ਰਾਰੋਪਣ ਵਿਧਾਨ’। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਸਵੇਰੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਦ੍ਵਾਰਪਾਲਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ (ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ) ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ (ਪਵਿਤ੍ਰ ਸਮੱਗਰੀ) ਇਕੱਠੀ/ਸੁਚੱਜੀ ਕਰਕੇ, ਤਦ ਪਵਿਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਕਰੇ।’

Verse 2

पूर्वाधिवासितं द्रव्यं वस्त्राभरणगन्धकं निरस्य सर्वनिर्माल्यं देवं संस्थाप्य पूजयेत्

ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਵਾਸਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਕਪੜੇ, ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਦ੍ਰਵ ਆਦਿ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਨਿਰਮਾਲ੍ਯ (ਮੁਰਝਾਏ/ਛੱਡੇ ਅਰਪਣ) ਹਟਾ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਵਿਧੀਵਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 3

पञ्चामृतैः कषायैश् च शुद्धगन्धोदकैस्ततः पूर्वाधिवासितं दद्याद्वस्त्रं गन्धं च पुष्पकं

ਫਿਰ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ, ਕਸ਼ਾਯ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਨਾਲ (ਦੇਵਤਾ ਦੀ) ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਅਧਿਵਾਸਿਤ ਵਸਤ੍ਰ, ਗੰਧ/ਲੇਪ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 4

अग्नौ हुत्वा नित्यवच्च देवं सम्प्रार्थयेन्नमेत् समर्प्य कर्म देवाय पूजां नैमित्तिकीं चरेत्

ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਵਾਂਗ ਆਚਰਨ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਮਨੋਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰੇ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ। ਕਰਮ ਨੂੰ ਦੇਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 5

द्वारपालविष्णुकुम्भवर्धनीः प्रार्थयेद्धरिं अतो देवेति मन्त्रेण मूलमन्त्रेण कुम्भके

ਕੁੰਭਕ (ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਕਲਸ਼) ਵਿੱਚ ‘ਅਤੋ ਦੇਵੇ…’ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦੁਆਰਪਾਲ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਕੁੰਭਵਰਧਨੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਹਰਿ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 6

कृष्ण कृष्ण नमस्तुभ्यं गृह्णीष्वेदं पवित्रकं लोकपालानिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रार्थयेन्न्यसेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पवित्रीकरणार्थाय वर्षपूजाफलप्रदं

“ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਇਹ ਪਵਿਤ੍ਰਕ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰ।” (ਕੁਝ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਲੋਕਪਾਲਾਂ’ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ’ ਪਾਠ ਹੈ।) ਇਹ ਪਵਿਤ੍ਰੀਕਰਨ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

पवित्रकं कुरुध्वाद्य यन्मया दुष्कृतं कृतं शुद्धो भवाम्यहं देव त्वत्प्रसादात् सुरेश्वर

ਅੱਜ ਪਵਿਤ੍ਰਕ ਵਿਧਾਨ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਕੋਈ ਵੀ ਦੁਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਹੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ! ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵਾਂ।

Verse 8

पवित्रञ्च हृदाद्यैस्तु आत्मानमभिषिच्य च विष्णुकुम्भञ्च सम्प्रोक्ष्य व्रजेद्देवसमीपतः

ਹ੍ਰਿਦ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਪ੍ਰੋਛਣ/ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ-ਕੁੰਭ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਛਿੜਕ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 9

पवित्रमात्मने दद्याद्रक्षाबन्धं विसृज्य च गृहाण ब्रह्मसूत्रञ्च यन्मया कल्पितं प्रभो

ਉਹ ਪਵਿਤ੍ਰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਧਾਰਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਬੰਧਨ ਹਟਾ ਕੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਬ੍ਰਹਮ-ਸੂਤਰ (ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ) ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ।

Verse 10

कर्मणां पूरणार्थाय यथा दोषो न मे भवेत् द्वारपालासनगुरुमुख्यानाञ्च पवित्रकम्

ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ—ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਰਹੇ—ਦੁਆਰਪਾਲਾਂ, ਆਸਨ (ਪੂਜਾ-ਸਥਾਨ), ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸੇਵਕਾਂ/ਆਚਾਰਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਵਿਤ੍ਰਕ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 11

कनिष्टादि च देवाय वनमालाञ्च मूलतः हृदादिविश्वक्सेनान्ते पवित्राणि समर्पयेत्

ਕਨਿਸ਼ਠਿਕਾ (ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ) ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪਵਿਤ੍ਰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਵਨਮਾਲਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਹ੍ਰਿਦ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 12

वह्नौ हुत्वाग्निवर्तिभ्यो विष्ण्वादिभ्यः पवित्रकम् प्रार्च्य पूर्णाहुतिं दद्यात् प्रायश्चित्ताय मूलतः

ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ, ਅਗਨਿਵਰਤੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਕ ਨਾਲ ਵਿਧੀਵਤ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਲਈ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਦੇਵੇ।

Verse 13

अष्टोत्तरशतं वापि पञ्चोपनिषदैस्ततः मणिविद्रुममालाभिर्मन्दारकुसुमादिभिः

ਜਾਂ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਜਪ/ਆਹੁਤੀਆਂ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਪੰਜ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਸਮੇਤ, ਮਣੀ ਤੇ ਮੂੰਗੇ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੰਦਾਰ ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ (ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ) ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 14

इयं सांवत्सरी पूजा तवास्तु गरुडध्वज वनमाला यथा देव कौस्तुभं सततं हृदि

ਹੇ ਗਰੁੜਧਵਜ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਹ ਸਾਲਾਨਾ ਪੂਜਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਵੇ; ਹੇ ਦੇਵ, ਵਨਮਾਲਾ ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਰਹਿਣ।

Verse 15

तद्वत् पवित्रतन्तूंश् च पूजां च हृदये वह कामतो ऽकामतो वापि यत्कृतं नियमार्चने

ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੰਤੂਆਂ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰ; ਨਿਯਮ-ਅਰਚਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ ਜੋ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਅੰਤਰ-ਪੂਜਾ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਹੋਵੇ।

Verse 16

विधिना विघ्नलोपेन परिपूर्णं तदस्तु मे प्रार्थ्य नत्वा क्षमाप्याथ पवित्रं मस्तके ऽर्पयेत्

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰੇ—“ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪੂਰਨ ਹੋਵੇ”; ਫਿਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਖਿਮਾ ਮੰਗ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਧਰੇ।

Verse 17

दत्वा बलिं दक्षिणाभिर्वैष्णवन्तोषयेद्गुरुं रक्षाबन्धं विमुच्य चेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पवित्रं मूलतो दद्याद्रक्षार्थं तद्विसृज्य चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पवित्रकं त्वञ्च पूजायां हृदये वहेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विप्रान् भोजनवस्त्राद्यैर् दिवसं पक्षमेव वा

ਬਲੀ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਰੱਖਿਆ-ਬੰਧਨ ਖੋਲ੍ਹ ਦੇਵੇ—ਇਹ ਇੱਕ ਪਾਠ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਠ ਅਨੁਸਾਰ—“ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਨੂੰ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ।” ਹੋਰ ਪਾਠ—“ਪੂਜਾ ਵੇਲੇ ਪਵਿੱਤਰਕ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਉੱਤੇ ਧਾਰੇ।” ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ—ਇੱਕ ਦਿਨ ਜਾਂ ਪੱਖ (ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ) ਤੱਕ ਵੀ।

Verse 18

पवित्रं स्नानकाले च अवतार्य समर्पयेत् अनिवारितमन्नाद्यं दद्याद्भुङ्क्तेथ च स्वयं

ਸਨਾਨ ਵੇਲੇ ਪਵਿੱਤਰ (ਕੁਸ਼/ਅੰਗੂਠੀ) ਨੂੰ ਉਤਾਰ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਬਿਨਾ ਰੋਕ ਟੋਕ ਅੰਨ ਆਦਿ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਆਪ ਵੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।

Verse 19

विसर्जने ऽह्नि सम्पूज्य पवित्राणि विसर्जयेत् सांवत्सरीमिमां पूजां सम्पाद्य विधिवन्मम

ਵਿਸਰਜਨ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ-ਸੂਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਲਾਨਾ ਪੂਜਾ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਕਰੇ।

Verse 20

व्रज पवित्रकेदानीं विष्णुलोकं विसर्जितः मध्ये सोमेशयोः प्रार्च्य विष्वक्सेनं हि तस्य च

“ਹੁਣ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰਕ! ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸਰਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੁਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾ। ਵਿਚਕਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਮੇਸ਼ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੇ (ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ) ਮੁੱਖ ਸੇਵਕ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰ।”

Verse 21

पवित्राणि समभ्यर्च्य ब्राह्मणाय समर्पयेत् यावन्तस्तन्तवस्तस्मिन् पवित्रे परिकल्पिताः

ਪਵਿੱਤਰ-ਸੂਤਰਾਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ। ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੇ ਤੰਤੂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹੋਣ, ਫਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 22

तावद्युगसहस्राणि विष्णुलोके महीयते कुलानां शतमुद्धृत्य दश पूर्वान् दशापरान् विष्णुलोकं तु संस्थाप्य स्वयं मुक्तिमवाप्नुयात्

ਉਤਨੇ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਨੁਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਲ ਦੇ ਸੌ ਜਣਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਕੇ—ਦਸ ਪੂਰਵਜ ਤੇ ਦਸ ਉਤਰਜ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੁਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।