Adhyaya 25

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये अग्निकार्यादिकथनं नाम चतुर्विंशो ऽध्यायः वासुदेवार्चनं कृत्वा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ पञ्चविंशो ऽध्यायः वासुदेवादिमन्त्रनिरूपणं नारद उवाच वासुदेवादिमन्त्राणां पूजानां लक्षणं वदे वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਅਗਨਿਕਾਰ੍ਯ ਆਦਿ ਦਾ ਕਥਨ’ ਨਾਮਕ ਚੌਵੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਪੱਚੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—‘ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ’। ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੂਜਾਵਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸੋ—ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਅਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ।

Verse 2

नमो भगवते चादौ अ आ अं अः स्ववीजकाः ओङ्काराद्या नमोन्ताश् च नमो नारायणस्ततः

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ’ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਅ, ਆ, ਅੰ, ਅਃ—ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਬੀਜ ਅੱਖਰ ਹਨ। ਓੰਕਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ‘ਨਮੋ’ ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਕਰੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਨਮੋ ਨਾਰਾਇਣ’ ਕਹੇ।

Verse 3

ॐ तत् सत् ब्रह्मणे चैव ॐ नमो विष्णवे नमः ॐ क्षौं ॐ नमो भगवते नरसिंहाय वै नमः

ॐ ਤਤ੍ਸਤ੍—ਬ੍ਰਹਮਣੇ ਨਮਹ। ॐ ਨਮੋ ਵਿਸ਼ਣਵੇ ਨਮਹ। ॐ ਕ੍ਸ਼ੌਂ। ॐ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਨਰਸਿੰਹਾਇ ਵੈ ਨਮਹ।

Verse 4

ॐ भूर्नमो भगवते वराहाय नराधिपाः जवारुणहरिद्राभा नीलश्यामललोहिताः

ਓਂ। ਭਗਵਾਨ ਵਰਾਹ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਨਰਾਧਿਪੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਜਵਾ-ਫੁੱਲ ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਅਤੇ ਹਲਦੀ ਵਰਗੀ ਸੁਵਰਨ ਛਟਾ, ਅਤੇ ਨੀਲੇ, ਸ਼ਿਆਮਲ ਤੇ ਲੋਹਿਤ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 5

मेघाग्निमधुपिङ्गाभा वल्लभा नव नायकाः अङ्गानि स्वरवीजानां स्वनामान्तैर् यथाक्रमम्

ਮੇਘਾ, ਅਗਨੀ, ਮਧੁ, ਪਿੰਗਾਭਾ, ਵੱਲਭਾ—ਇਹ ਨੌਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ (ਰੂਪ) ਹਨ। ਸਵਰ-ਬੀਜਾਂ ਦੇ ‘ਅੰਗ’ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੇ ਜਾਣ।

Verse 6

हृदयादीनि कल्पेत विभक्तैस्तन्त्रवेदिभिः व्यञ्जनादीनि वीजानि तेषां लक्षणमन्यथा

ਤੰਤਰ-ਵੇਤਾ ਲੋਕ ਧੁਨੀਆਂ ਦੀ ਠੀਕ ਵੰਡ ਕਰਕੇ ‘ਹਿਰਦਾ’ ਆਦਿ (ਮੰਤ੍ਰ-ਰਚਨਾ) ਬਣਾਉਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਵਿਆੰਜਨਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪਹਿਲੇ ਵਰਗ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।

Verse 7

दीर्घस्वरैस्तु भिन्नानि नमोन्तान्तस्थितानि तु अङ्गानि ह्रस्वयुक्तानि उपाङ्गानीति वर्ण्यते

ਜੋ ਇਕਾਈਆਂ ਦੀਰਘ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ‘ਨਮੋ’ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਉਹ ‘ਅੰਗ’ ਕਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਹ੍ਰਸਵ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ‘ਉਪਾਂਗ’ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 8

विभक्तनामवर्णान्तस्थितानि वीजमुत्तमं दीर्घैर् ह्रस्वैश् च संयुक्तं साङ्गोपाङ्गंस्वरैः क्रमात्

ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਵਰਣਾਂ ਤੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਬੀਜ (ਬੀਜਾਖਰ) ਬਣਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਦੀਰਘ ਤੇ ਹ੍ਰਸਵ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਅੰਗ-ਉਪਾਂਗ ਦੇ ਸਵਰੋਚਾਰ ਸਮੇਤ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 9

व्यञ्जनानां क्रमो ह्य् एष हृदयादिप्रकॢप्तये स्ववीजेन स्वनामान्तैर् विभक्तान्यङ्गनामभिः

ਇਹ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਨਿਆਸ-ਵਿਨਿਆਸ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਬੀਜ, ਨਾਮਾਂਤ ਅਤੇ ਅੰਗ-ਨਾਂਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 10

जका इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थितवीजार्थमुत्तममिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दीर्घस्वरैश् च संयुक्तमङ्गोपाङ्गं स्वरैः क्रमादिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वरवीजेषु नामान्तैर् विभक्तान्यङ्गनामभिरिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः युक्तानि हृदयादीनि द्वादशान्तानि पञ्चतः आरभ्य कल्पयित्वा तु जपेत् सिद्ध्यनुरूपतः

ਪੰਜਵਿਧ ਲੜੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਹਿਰਦੇ ਆਦਿ ਤੋਂ ‘ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਂਤ’ ਤੱਕ ਨਿਆਸ-ਸਥਾਪਨ ਬਣਾਏ; ਫਿਰ ਮਨੋਰਥ ਸਿੱਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਪ ਕਰੇ। (ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਅਤੇ ਅੰਗ-ਉਪਾਂਗ ਨਾਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।)

Verse 11

हृदयञ्च शिरश्चूडा कवचं नेत्रमस्त्रकं षडङ्गानि तु वीजानां मूलस्य द्वादशाङ्गकं

ਹਿਰਦਾ, ਸਿਰ, ਚੂੜਾ/ਸ਼ਿਖਾ, ਕਵਚ, ਨੇਤਰ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ—ਇਹ ਛੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਇਹ ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਹਨ; ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਲਈ ਦ੍ਵਾਦਸ਼-ਅੰਗ ਵਿਨਿਆਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 12

हृच्छिरश् च शिखा वर्म चास्त्रनेत्रान्तयोदरं प्रष्टबाहूरुजानूंश् च जङ्घा पादौ क्रमान्न्यसेत्

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਆਸ ਕਰੇ—ਪਹਿਲਾਂ ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ; ਫਿਰ ਸ਼ਿਖਾ ਅਤੇ ਕਵਚ ਉੱਤੇ; ਫਿਰ ਨੇਤਰਾਂ, ਅੰਤ-ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਉਦਰ ਉੱਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿੱਠ, ਬਾਂਹਾਂ, ਜੰਘਾਂ/ਊਰੂ, ਘੁੱਟਣ, ਜੰਘਾ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕਦਮ-ਕਦਮ।

Verse 13

कं टं पं शं वैनतेयः खं ठं फं घंगदामनुः गं डं बं सं पुष्ठिमन्तो घं ढं भं हं श्रियैनमः

“ਕੰ ਟੰ ਪੰ ਸ਼ੰ”—ਵੈਨਤੇਯ (ਗਰੁੜ)। “ਖੰ ਠੰ ਫੰ ਘੰ”—‘ਘੰਗਦਾ’ ਮੰਤ੍ਰ। “ਗੰ ਡੰ ਬੰ ਸੰ”—‘ਪੁਸ਼ਟਿਮੰਤ’ (ਪੋਸ਼ਕ)। “ਘੰ ਢੰ ਭੰ ਹੰ”—ਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 14

वं शं मं क्षं पाञ्चजन्यं छं तं पंकौस्तुभाय च जं खं वं सुदर्शनाय श्रीवत्साय सं वं दं चंलं

(ਨਿਆਸ ਲਈ) ਬੀਜ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੋ—‘ਵੰ ਸ਼ੰ ਮੰ ਕ్షੰ’ ਪਾਂਚਜਨ੍ਯ ਸ਼ੰਖ ਉੱਤੇ; ‘ਛੰ ਤੰ ਪੰ’ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਉੱਤੇ; ‘ਜੰ ਖੰ ਵੰ’ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਉੱਤੇ; ਅਤੇ ‘ਸੰ ਵੰ ਦੰ’ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਉੱਤੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਅੱਖਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।

Verse 15

ॐ धं वं वनमालायै महानन्ताय वै नमः निर्वीजपदमन्त्राणां पदैर् अङ्गानि कल्पयेत्

ॐ—‘ਧੰ ਵੰ’—ਵਨਮਾਲਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨੰਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਨਿਰਬੀਜ (ਬੀਜ-ਰਹਿਤ) ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਦਾਂ/ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਨਿਆਸ ਦੇ ਅੰਗ ਬਣਾਏ ਤੇ ਵਿਨਿਆਸ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।

Verse 16

जात्यन्तैर् नामसंयुक्तेर्हृदयादीनि पञ्चधा प्रणवं हृदयादीनि ततः प्रोक्तानि पञ्चधा

ਜਦੋਂ ਨਾਮ ਵਿਭਕਤੀ-ਅੰਤ ਪ੍ਰਤ੍ਯਿਆਂ (ਜਾਤ੍ਯੰਤ) ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਤਦ ਹਿਰਦੇ ਆਦਿ ਨਿਆਸ-ਸਥਾਨ ਪੰਜ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਨਿਆਸ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਣਵ (ॐ) ਦਾ ਵੀ ਹਿਰਦੇ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਪੰਜ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਨਿਆਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 17

प्रणवं हृदयं पूर्वं परायेति शिरः शिखा नाम्नात्मना तु कवचं अस्त्रं नामान्तकं भवेत्

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਣਵ (ॐ) ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ-ਮੰਤ੍ਰ ਵਜੋਂ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੋ। ‘ਪਰਾਯ’ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸਿਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਖਾ ਉੱਤੇ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੋ। ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ‘ਆਤ੍ਮਨਾ’ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਵਚ-ਮੰਤ੍ਰ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਨਮಃ’ ਨਾਲ ਅੰਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 18

अ, चिह्नितपुस्तकपाठः श्रीवत्साय च पञ्चममिति ङ, चिह्नितपुस्त्कपाठः श्रीवत्सो वं चं दं ठं लं इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः नमोनन्ताय वै नम इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः नाम्नामुना तु इति ख, ङ, चिह्नितपुस्त्कद्वयपाठः ॐ परास्त्रादिस्वनामात्मा चतुर्थ्यन्तो नमोन्तकः एकव्यूहादिषड्विंशव्यूहात्तस्यात्मनो मनुः

ॐ—‘ਪਰਾਸ੍ਤ੍ਰ’ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਹੀ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਚਤੁਰਥੀ (—ਆਯ) ਵਿਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ‘ਨਮः’ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਵ੍ਯੂਹ ਤੋਂ ਛੱਬੀਹ ਵ੍ਯੂਹਾਂ ਤੱਕ, ਉਸੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਮਨੁ’ (ਮੰਤ੍ਰ-ਰੂਪ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। (ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼੍ਰੀਵਤ੍ਸਾਯ…’, ‘ਨਮੋ’ਨੰਤਾਯ…’ ਅਤੇ ‘ਵੰ ਚੰ ਦੰ ਠੰ ਲੰ’ ਆਦਿ ਪਾਠਭੇਦ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।)

Verse 19

कनिष्टादिकराग्रेषु प्रकृतिं देहकेर्चयेत् पराय पुरुषात्मा स्यात् प्रकृत्यात्मा द्विरूपकः

ਕਨਿੱਠੀ ਆਦਿ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰਾਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਪੁਰੁਸ਼-ਰੂਪ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 20

ॐ परयाम्न्यात्मने चैव वाय्वर्कौ च द्विरूपकः अग्निं त्रिमूर्तौ विन्यस्य व्यापकं करदेहयोः

“ਓਂ” ਉਚਾਰ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਅਰਕ (ਸੂਰਜ) ਰੂਪ ਦੋਹਾਂ-ਰੂਪੀ ਦੇਵਤਾ ਦਾ। ਨਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰੇ।

Verse 21

वाय्वर्कौ करशाखासु सव्येतरकरद्वये हृदि मूर्तो तनावेष त्रिव्यूहे तुर्यरूपके

ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਅਰਕ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਖੱਬੇ-ਸੱਜੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਏਕ ਨੂੰ, ਤਨਾਵੇਸ਼ ਸਮੇਤ, ਤ੍ਰਿਵਿਊਹ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਤੁਰਿਆ (ਚੌਥੇ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰੇ।

Verse 22

ऋग्वेदं व्यापकं हस्ते अङ्गुलीषु यजुर्न्यसेत् तलद्वयेथर्वरूपं शिरोहृच्चरणान्तकः

ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਰਿਗਵੇਦ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦਾ। ਫਿਰ ਅਥਰਵਵੇਦ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਿਰ, ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਸਮਾਪਨ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 23

आकाशं व्यापकं न्यस्य करे देहे तु पूर्ववत् अङ्गुलीषु च वाय्वादि शिरोहृद्गुह्यपादके

ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਆਦਿ ਤੱਤ, ਅਤੇ ਸਿਰ, ਹਿਰਦਾ, ਗੁਹ੍ਯ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 24

वायुर्ज्योतिर्जलं पृथ्वी पञ्चव्यूहः समीरितः मनः श्रोत्रन्त्वग्दृग्जिह्वा घ्राणं षड्व्यूह ईरितः

ਵਾਯੂ, ਜੋਤਿ (ਅਗਨੀ), ਜਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ—ਇਹ ਪੰਜ-ਵਿਊਹ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਮਨ, ਸੁਣਨ, ਚਮੜੀ (ਸਪਰਸ਼), ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੀਭ (ਰਸ) ਅਤੇ ਘ੍ਰਾਣ—ਇਹ ਛੇ-ਵਿਊਹ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 25

व्यापकं मानसं न्यस्य ततोङ्गुष्टादितः क्रमात् मूर्धास्यहृद्गुह्यपत्सु कथितः करुणात्मकः

ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਮਾਨਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ—ਸਿਰ, ਮੂੰਹ, ਹਿਰਦਾ, ਗੁਹ੍ਯ-ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ—ਉਹ ਕਰੁਣਾ-ਸਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 26

आदिमूर्तिस्तु सर्वत्र व्यापको जीवसञ्ज्ञितः भूर्भुवः स्वर्महर्जनस्तपः स्त्यञ्च सप्तधा

ਆਦਿ-ਮੂਰਤੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਜੀਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਭੂಃ, ਭੁਵಃ, ਸ੍ਵಃ, ਮਹಃ, ਜਨಃ, ਤਪಃ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ—ਇਹ ਸੱਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 27

करे देहे न्यसेदाद्यमङ्गुष्टादिक्रमेण तु तलसंस्थः सप्तमश् च लोकेशो देहके क्रमात्

ਪਹਿਲਾਂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ—ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ—ਆਦਿ (ਮੰਤ੍ਰ) ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਵਾਂ (ਮੰਤ੍ਰ/ਦੇਵਤਾ) ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਲੋਕਨਾਥ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਨਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 28

ॐ परास्त्रादित्यनामात्मा इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः एवं व्यूहादिषड्विंशं व्यूहात्तस्यात्मनो मनुरिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्निं द्विमूर्तौ इति ख, चिह्नितपुस्त्कपाठः तलस्थः सप्तमश् चैव इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः देहे शिरोललाटास्यहृद्गुह्याङ्ग्रिषु संस्थितः अग्निष्ठोमस्तथोक्थस्तु षोडशी वाजपेयकः

ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿਰ, ਮੱਥਾ, ਮੂੰਹ, ਹਿਰਦਾ, ਗੁਹ੍ਯ-ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ—ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ, ਉਕਥ੍ਯ, ਸ਼ੋਡਸ਼ੀ ਅਤੇ ਵਾਜਪੇਯ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। (ਪਿਛਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀ ਪਾਠ-ਭੇਦ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।)

Verse 29

अतिरात्राप्तोर्यामञ्च यज्ञात्मा सप्तरूपकः धीरहं मनः शब्दश् च स्पर्शरूपरसास्ततः

ਯਜ्ञ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਤਮਾ ਯਜ्ञ-ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ, ਸੱਤ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਆਪਤੋਰ੍ਯਾਮ (ਕ੍ਰਤੂ); ਅਤੇ ਧੀਰ ਮਨ, ਸ਼ਬਦ, ਫਿਰ ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ ਅਤੇ ਰਸ।

Verse 30

गन्धो बुद्धिर्व्यापकं तु करे देहे न्यसेत् क्रमात् न्यसेदन्त्यै च तलयोः के ललाटे मुखे हृदि

‘ਗੰਧ’, ‘ਬੁੱਧੀ’ ਅਤੇ ‘ਵਿਆਪਕ’ ਤੱਤ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਅੰਤ੍ਯ (ਅੱਖਰ/ਮੰਤ੍ਰ) ਨੂੰ ਤਲਵਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਖਾ, ਲਲਾਟ, ਮੁਖ ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 31

नाभौ गुह्ये च पादे च अष्टव्यूहः पुमान् स्मृतः वीजो बुद्धिरहङ्कारो मनः शब्दो गुणोनिलः

ਨਾਭੀ, ਗੁਹ੍ਯ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ ‘ਅਸ਼ਟਵ੍ਯੂਹ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਬੀਜ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ, ਸ਼ਬਦ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਅਨਿਲ (ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ)।

Verse 32

रूपं रसो नवात्मायं जीव अङ्गुष्ठकद्वये तर्जन्यादिक्रमाच्छेषं यावद्वामप्रदेशिनीं

ਨਵਾਤਮਾ ਦੇ ‘ਰੂਪ’ ਅਤੇ ‘ਰਸ’ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਬਾਕੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜਨੀ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਖੱਬੀ ਕਨਿੱਠੀ ਤੱਕ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 33

देहे शिरोललाटास्यहृन्नाभिगुह्यजानुषु पादयोश् च दशात्मायं इन्द्रो व्यापी समास्थितः

ਦੇਹ ਵਿੱਚ—ਸਿਰ, ਲਲਾਟ, ਮੁਖ, ਹਿਰਦਾ, ਨਾਭੀ, ਗੁਹ੍ਯ, ਘੁੱਟਣ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ—ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਇੰਦਰ ਦਸ਼ਾਤਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 34

अङ्गुष्ठकद्वये वह्निस्तर्जन्यादौ परेषु च शिरोललाटवक्त्रेषु हृन्नाभिगुह्यजानुषु

ਦੋਵੇਂ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਉੱਤੇ ‘ਵਹ્નਿ’ ਤੱਤ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਤਰਜਨੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਉਂਗਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਰਖੇ। ਫਿਰ ਸਿਰ, ਮੱਥਾ, ਮੁਖ, ਹਿਰਦਾ, ਨਾਭੀ, ਗੁਹ੍ਯ-ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਘੁੱਟਣਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 35

पादयोरेकदशात्मा मनः श्रोत्रं त्वगेव च चक्षुर्जिह्वा तथा घ्राणं वाक्पाण्यङ्घ्रिश् च पायुकः

ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ (ਕਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ) ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਗਿਆਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਮਨ, ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖ, ਜੀਭ, ਨੱਕ; ਅਤੇ ਵਾਣੀ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਪਾਯੂ (ਮਲ-ਤਿਆਗ ਇੰਦ੍ਰੀ)।

Verse 36

उपस्थं मानसो व्यापी श्रोत्रमङ्गुष्ठकद्वये तर्जन्यादिक्रमादष्टौ अतिरिक्तं तलद्वये

ਉਪਸਥ (ਜਨਨੇਂਦ੍ਰੀ) ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਤੱਤ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਕਰੇ। ਦੋਵੇਂ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ; ਫਿਰ ਤਰਜਨੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਅੱਠ ਉਂਗਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਵਾਧੂ ਰਹੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 37

उत्तमाङ्गुलललाटास्यहृन्नाभावथ गुह्यके उरुयुग्मे तथा जङ्घे गुल्फपादेषु च क्रमात्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰ, ਉਂਗਲੀਆਂ, ਮੱਥਾ, ਮੂੰਹ, ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਖੇਤਰ, ਨਾਭੀ, ਗੁਹ੍ਯ-ਸਥਾਨ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਨਾਂ, ਜੰਘਾਂ, ਗੁਲਫ਼ (ਟਖਨੇ) ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ (ਨਿਆਸ) ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 38

अतिरात्राप्तयामश् च इति ख, चिह्नितपुस्त्कपाठः रसास् तथा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः न्यसेदन्ते च इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः न्यसेदष्टौ च इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः क्रमात् स्मृत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाट्ःअः विष्णुर्मधुहरश् चैव त्रिविक्रमकवामनौ श्रीधरोथ हृषीकेशः पद्मनाभस्तथैव च

‘ਅਤਿਰਾਤ੍ਰਾਪਤਯਾਮ’—ਇਉਂ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨਜ਼ਦਾਹ ਹਸਤਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਹੈ; ‘ਰਸਾਃ ਤਥਾ’—ਇਉਂ ਵੀ; ‘ਨ੍ਯਸੇਦ ਅੰਤੈ ਚ’—ਇਉਂ ਵੀ; ‘ਨ੍ਯਸੇਦ ਅਸ਼ਟੌ ਚ’—ਇਉਂ ਵੀ; ‘ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਸਮ੍ਰਿਤ’—ਇਉਂ ਵੀ ਪਾਠ-ਭੇਦ ਹਨ। ਹੁਣ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ ਹਨ—ਵਿਸ਼్ణੁ, ਮਧੁਹਰ, ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ, ਵਾਮਨ, ਸ਼੍ਰੀਧਰ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਪਦ੍ਮਨਾਭ।

Verse 39

दामोदरः केशवश् च नारायणस्ततः परः माधवश्चाथ गोविन्दो विष्णुं वै व्यापकं न्यसेत्

ਦਾਮੋਦਰ, ਕੇਸ਼ਵ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਾਰਾਇਣ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਧਵ ਤੇ ਗੋਵਿੰਦ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ।

Verse 40

अङ्गुष्ठादौ तले द्वौ च पादे जानुनि वै कटौ शिरःशिखरकट्याञ्च जानुपादादिषु न्यसेत्

ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਦੋਵੇਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਰਾਂ, ਗੋਡਿਆਂ ਅਤੇ ਕਮਰ ਉੱਤੇ; ਅਤੇ ਸਿਰ, ਸ਼ਿਖਾ ਤੇ ਨਿਤੰਬਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ—ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੋਡੇ, ਪੈਰ ਆਦਿ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 41

द्वादशात्मा पञ्चविंशः षड्विंशव्यूहकस् तथा पुरुषो धीरहङ्कारो मनश्चित्तञ्च शब्दकः

ਉਹ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਤਮਾ ਹੈ; ਪੱਚੀਵਾਂ ਤੱਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਛੱਬੀ-ਰੂਪੀ ਵ੍ਯੂਹ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵਿਨਿਆਸਤ ਹੈ। ਉਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ—ਧੀਰ ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਸਮੇਤ—ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਲક્ષણ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 42

तथा स्पर्शो रसो रूपं गन्धः श्रोत्रं त्वचस् तथा चक्षुर्जिह्वा नासिका च वाक्पाण्यङ्घ्रिश् च पायवः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪਰਸ਼, ਰਸ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਗੰਧ; ਅਤੇ (ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ) ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਤੇ ਤ੍ਵਚਾ; ਤਦੋਂ ਚਕਸ਼ੁ, ਜਿਹਵਾ ਅਤੇ ਨਾਸਿਕਾ; ਅਤੇ (ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ) ਵਾਕ, ਪਾਣੀ, ਅੰਘ੍ਰੀ ਅਤੇ ਪਾਯੂ।

Verse 43

उपस्थो भूर्जलन्तेजो वायुराकाशमेव च पुरुषं व्यापकं न्यस्य अङ्गुष्ठादौ दश न्यसेत्

ਉਪਸਥ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਤੇਜ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਿਆਂ ਦਸ ਨਿਆਸ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 44

शेषान् हस्ततले न्यस्य शिरस्यथ ललाटके मुखहृन्नाभिगुह्योरुजान्वङ्घ्रौ करणोद्गतौ

ਬਾਕੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਅੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਥੇਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸਿਰ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ; ਮੁਖ, ਹਿਰਦੇ, ਨਾਭੀ, ਗੁਹ੍ਯ, ਜੰਘਾਂ, ਘੁੱਟਣਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ (ਹਸਤੋਦਗਤ) ਨਿਆਸ ਹੈ।

Verse 45

पादे जान्वोरुपस्थे च हृदये मूर्ध्नि च क्रमात् परश् च पुरुषात्मादौ षड्विंशे पूर्ववत्परं

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੈਰਾਂ, ਘੁੱਟਣਾਂ, ਜੰਘਾ-ਉਪਸਥ ਖੇਤਰ, ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ‘ਪਰ’ ਦਾ ਧਿਆਨ ਪੁਰੁਸ਼-ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰੇ; ਛੱਬੀਵੇਂ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ‘ਪਰ’ ਦਾ ਨਿਆਸ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰੇ।

Verse 46

सञ्चिन्त्य मण्डलैके तु प्रकृतिं पूजयेद्बुधः पूर्वयाम्याप्यसौम्येषु हृदयादीनि पूजयेत्

ਇੱਕ ਮੰਡਲ ਦਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ, ਪੱਛਮ ਤੇ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਰਦੇ ਆਦਿ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਸਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 47

अस्त्रमग्न्यादिकोणेषु वैनतेयादि पूर्ववत् दिक्पालांश् च विधिस्त्वन्यः त्रिव्यूहेग्निश् च मध्यतः

ਆਗਨੇਯ ਆਦਿ ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਵੈਨਤੇਯ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਰੱਖੇ। ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੱਖਰੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਊਹ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 48

पूर्वादिदिग्बलावसोराज्यादिभिरलङ्कृतः कर्णिकायां नाभसश् च मानसः कर्णिकास्थितः

ਕਮਲ-ਮੰਡਲ ਦੀ ਕਰਨਿਕਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਬਲ, ਧਨ, ਰਾਜ-ਅਧਿਕਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਕਰਨਿਕਾ ਵਿੱਚ ਨਾਭਸ ਅਤੇ ਮਾਨਸ ਦੇਵਤਾ ਸਥਿਤ ਹਨ।

Verse 49

अस्त्रमग्न्यादिपत्रेषु इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः दिक्पालांश् च विधिस्तस्य इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः दिक्पालादौ विधिस्तुल्य इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विश्वरूपं सर्वस्थित्यै यजेद्राज्यजयाय च सर्वव्यूहैः समायुक्तमङ्गैर् अपि च पञ्चभिः

(ਪਾਠ-ਭੇਦ:) ‘ਅਗਨੀ ਆਦਿ ਪੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸਤ੍ਰ’—ਇਹ ਖ ਅਤੇ ਙ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀਆਂ ਦਾ ਪਾਠ ਹੈ; ‘ਅਤੇ ਦਿਕਪਾਲ ਵੀ—ਇਹ ਇਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ’—ਇਹ ਗ ਅਤੇ ਘ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀਆਂ ਦਾ ਪਾਠ ਹੈ; ‘ਦਿਕਪਾਲ ਆਦਿ ਲਈ ਵਿਧੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ’—ਇਹ ਙ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੀ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀ ਦਾ ਪਾਠ ਹੈ। ਸਭ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਵਿਜੈ ਲਈ, ਸਭ ਵ੍ਯੂਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਭੀ ਸੰਪੰਨ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 50

गरुडाद्यैस्तथेन्द्राद्यैः सर्वान् कामानवाप्नुयात् विश्वक्सेनं यजेन्नाम्ना वै वीजं व्योमसंस्थितं

ਗਰੁੜ ਆਦਿ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਨਾਲ ਸਭ ਇੱਛਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ‘ਵਿਸ਼੍ਵਕ੍ਸੇਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਆਕਾਸ਼ (ਵ੍ਯੋਮ) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।