Adhyaya 41
Chapter 41 — शिलाविन्यासविधानं (The Procedure for Laying the Stones / Foundation Setting)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸ਼ਿਲਾ-ਵਿਨਿਆਸ ਅਤੇ ਪਾਦ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੰਦਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਸਕਾਰ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਕਰਮ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਡਪ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਸਜਾਵਟ, ਫਿਰ ਕੁੰਭ-ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਇਸ਼ਟਕਾ-ਨਿਆਸ; ਦਰਵਾਜ਼ੇ-ਸਤੰਭਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ; ਖੁਦਾਈ ਨੂੰ ਅੰਸ਼ਕ ਭਰ ਕੇ ਸਮਤਲ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਵਾਸਤੂ-ਪੂਜਾ। ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਅੰਗੁਲ-ਮਾਪ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ; ਸ਼ਿਲਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਕਲਪ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕੁੰਭਾਂ ਸਮੇਤ ਸਥਾਪਨਾ। ਪੰਚ-ਕਸ਼ਾਯ, ਸਰਵੌਸ਼ਧੀ-ਜਲ, ਗੰਧ-ਤੋਇ ਨਾਲ ਸ਼ਿਲਾ-ਸੰਧਾਨ/ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ‘ਆਪੋ ਹਿ ্ঠਾ’, ‘ਸ਼ੰ ਨੋ ਦੇਵੀ’, ਪਵਮਾਨੀ, ਵਰੁਣ-ਸੂਕਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਸੂਕਤ ਮੰਤ੍ਰ। ਫਿਰ ਹੋਮ—ਆਘਾਰ, ਆਜ੍ਯ-ਭਾਗ, ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ। ਆਚਾਰਯ ਇੱਟਾਂ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰ ਕੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਗਰਭਾਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਧਾਤੂ, ਰਤਨ, ਆਯੁਧ ਆਦਿ ਨਾਲ ਗਰਭ-ਕਲਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਕਮਲ-ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰ ਕੇ ਕੂਪ-ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਗੋਮੂਤਰ ਛਿੜਕਾਵ, ਰਾਤ ਦਾ ਗਰਭਾਧਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੀਠ-ਬੰਧ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ, ਨਿਰਮਾਣ ਮਗਰੋਂ ਮੁੜ ਵਾਸਤੂ-ਯਜ੍ਞ, ਮੰਦਰ-ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਯਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये अर्घ्यदानकथनं नाम चत्वारिंशो ऽध्यायः अथैकचत्वारिंशो ऽध्यायः शिलाविन्यासविधानं भगवानुवाच पादप्रतिष्ठां वक्षामि शिलाविन्यासलक्षणं अग्रतो मण्डपः कार्यः कुण्डलानान्तु चतुष्टयं
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਗਨੇਯ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਅਰਘ੍ਯਦਾਨਕਥਨ’ ਨਾਮਕ ਚਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਇਕਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਸ਼ਿਲਾਵਿਨ੍ਯਾਸਵਿਧਾਨ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਪਾਦ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਵਿਨ੍ਯਾਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਅੱਗੇ ਮੰਡਪ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਦਾ ਚਤੁਸ਼ਟਯ ਵੀ ਸਜਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 2
कुम्भन्यासेष्टकान्यासो द्वारस्तम्भोच्छ्रयं शुभं पादोनं पूरयेत् खातं तत्र वास्तुं यजेत् समे
ਕੁੰਭ-ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਇਸ਼ਟਕਾ-ਨਿਆਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਸਤੰਭਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਉਚਾਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਖੋਦੇ ਹੋਏ ਖੱਡ ਨੂੰ ਪਾਦੋਨ (ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ) ਤੱਕ ਭਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਸਮਤਲ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਉੱਥੇ ਵਾਸਤੂ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 3
इष्टकाश् च सुपक्वाः स्युर्द्वादशाङ्गुलसम्मिताः सविस्तारत्रिभागेन वैपुल्येन समन्विताः
ਇੱਟਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੀਆਂ ਹੋਣ, ਲੰਬਾਈ ਦਵਾਦਸ਼ ਅੰਗੁਲ ਮਾਪ ਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਉਸ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਇਕ-ਤਿਹਾਈ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਅਤੇ ਯੋਗ ਮੋਟਾਈ ਸਮੇਤ ਹੋਵੇ।
Verse 4
करप्रमाणा श्रेष्ठा स्याच्छिलाप्यथ शिलामये नव कुम्भांस्ताम्रमयान् स्थापयेदिष्टकाघटान्
ਕਰ-ਪ੍ਰਮਾਣ (ਹੱਥ ਦੇ ਫੈਲਾਵ ਅਧਾਰਿਤ ਮਾਪ) ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਸ਼ਿਲਾ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ਿਲਾਮਯ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਲਾ-ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਕੁੰਭ ਅਤੇ ਇਸ਼ਟਕਾ-ਘਟ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 5
अद्भिः पञ्चकषायेण सर्वौषधिजलेन च गन्धतोयेन च तथा कुम्भैस्तोयसुपूरितैः
ਜਲ ਨਾਲ—ਪੰਚਕਸ਼ਾਯ ਨਾਲ, ਸਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਵੀ; ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰੇ ਕਲਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ (ਅਭਿਸ਼ੇਕ) ਕਰੇ।
Verse 6
हिरण्यव्रीहिसंयुक्तैर् गन्धचन्दनचर्चितैः आपो हि ष्ठेति तिसृभिः शन्नो देवीति चाप्यथ
ਫਿਰ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਚੰਦਨ-ਲੇਪ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ, “ਆਪੋ ਹਿ ਸ਼ਠਾ…” ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਤਿੰਨ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ “ਸ਼ੰ ਨੋ ਦੇਵੀ…” ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਵੀ ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਮ ਕਰੇ।
Verse 7
तरत् समन्दीरिति च पावमानीभिरेव च उदुत्तमं वरुणमिति कथानश् च तथैव च
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ “ਤਰਤ ਸਮੰਦೀਰੀ…” ਸੂਕਤ ਪਾਵਮਾਨੀ ਸੂਕਤਾਂ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ “ਉਦੁੱਤਮੰ ਵਰੁਣਮ…” ਤੇ “ਕਥਾ ਨਃ…” ਸੂਕਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉਸੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪਾਠ ਕਰੇ।
Verse 8
सुविस्तारं विभागेन नैपुण्यनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिला स्यान्न शिलामये इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भवतत्समन्दीरितीति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वरुणस्येति मन्त्रेण हंसः शुचिषदित्यपि श्रीसूक्तेन तथा शिलाः संस्थाप्य संघटाः
ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ (ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀ-ਪਾਠ ਮੁਤਾਬਕ), ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ; “ਵਰੁਣਸ੍ਯ…” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਅਤੇ “ਹੰਸਃ…”, “ਸ਼ੁਚਿਸਦ੍…” ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਸੂਕਤ ਨਾਲ ਵੀ (ਇਹ ਸਥਾਪਨਾ) ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
Verse 9
शय्यायां मण्डपे प्राच्यां मण्डले हरिमर्चयेत् जुहुयाज्जनयित्वाग्निं समिधो द्वादशीस्ततः
ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਸ਼ਯ੍ਯਾ (ਆਸਨ/ਵੇਦੀ) ਉੱਤੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਅੱਗ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰਕੇ ਹੋਮ ਕਰੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਰਾਂ ਸਮਿਧਾਂ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 10
आघारावाज्यभागौ तु प्रणवेनैव कारयेत् अष्टाहुतीस् तथाष्टान्तैर् आज्यं व्याहृतिभिः क्रमात्
ਦੋ ਆਘਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦੋ ਆਜ੍ਯ-ਭਾਗ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਵਾਏ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵ੍ਯਾਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਉ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ ਵ੍ਯਾਹ੍ਰਿਤੀ-ਯੁਕਤ ਸਮਾਪਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਵੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 11
लोकेशानामग्नये वै सोमायावग्रहेषु च पुरुषोत्तमायेति च व्याहृतीर्जुहुयात्ततः
ਫਿਰ ਵ੍ਯਾਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਉਚਾਰ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ—‘ਅਗ੍ਨਯੇ ਵੈ’, ‘ਸੋਮਾਯ’, ‘ਅਵਗ੍ਰਹੇਸ਼ੁ’, ਅਤੇ ‘ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮਾਯ’—ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ।
Verse 12
प्रायश्चित्तं ततः पूर्णां मूर्तिमांसघृतांस्तिलान् वेदाद्यैर् द्वादशान्तेन कुम्भेषु च पृथक् पृथक्
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਲਈ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਲਸ਼ ਪੂਰੇ ਭਰ ਕੇ ਰੱਖੇ—ਮੂਰਤੀ/ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਿ-ਰੂਪ, ਮਾਸ, ਘਿਉ ਅਤੇ ਤਿਲ। ਵੇਦ-ਆਦਿ ਪਾਠ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਂਤ (ਬਾਰ-ਅੱਖਰੀ ਸਮਾਪਨ) ਤੱਕ ਮੰਤ੍ਰੋਚਾਰ ਨਾਲ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰੇ; ਹਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਰਹੇ।
Verse 13
प्राङ्मुखस्तु गुरुः कुर्यादष्टदिक्षु विलिप्य च मध्ये चैकां शिलां कुम्भं न्यसेदेतान् सुरान् क्रमात्
ਗੁਰੂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਕਰਮ-ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਅੱਠਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੇਪਨ/ਚਿੰਨ੍ਹਨ ਕਰਕੇ, ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾ ਅਤੇ ਕਲਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰੇ।
Verse 14
पद्मं चैव महापद्मं मकरं कच्छपं तथा कुमुदञ्च तथा नन्दं पद्मं शङ्खञ्च पद्मिनीं
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਦਮ, ਮਹਾਪਦਮ, ਮਕਰ ਅਤੇ ਕੱਛਪ; ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਮੁਦ ਅਤੇ ਨੰਦ; ਫਿਰ ਪਦਮ, ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਪਦਮਿਨੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਨਿਆਸ/ਆਲੇਖਨ ਕਰੇ।
Verse 15
कुम्भान्न चालयेत्तेषु इष्टकानान्तु देवताः ईशानान्ताश् च पूर्वादाविष्टकां प्रथमं न्यसेत्
ਕੁੰਭਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਹਿਲਾਓ। ਉਸ ਵਿਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ਼ਟਕਾਂ (ਵੇਦੀ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ) ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰੋ—ਈਸ਼ਾਨ ਆਦਿ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੀ ਇਸ਼ਟਕ ਰੱਖੋ।
Verse 16
शक्तयो विमलाद्यास्तु इष्टकानान्तु देवताः न्यसनीया यथा योगं मध्ये न्यस्या त्वनुग्रहा
ਵਿਮਲਾ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸ਼ਟਕਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਵਿਨਿਆਸ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਆਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਅਨੁਗ੍ਰਹਾ (ਕਿਰਪਾ-ਸ਼ਕਤੀ) ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੋ।
Verse 17
अव्यङ्गे चाक्षत पूर्णं मुनेरङ्गिरसः सुते इष्टके त्वं प्रयच्छेष्टं प्रतिष्ठां कारयाम्यहं
ਨਿਰਦੋਸ਼ (ਅਵ੍ਯੰਗ) ਅੰਗ ਉੱਤੇ ਅਖੰਡ ਚੌਲ (ਅਕ੍ਸ਼ਤ) ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਰੱਖੋ। ਹੇ ਅੰਗਿਰਸ ਮੁਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਹੇ ਇਸ਼ਟਕੇ—ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇ; ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਵਾਵਾਂਗਾ।
Verse 18
मन्त्रेणानेन विन्यस्य इष्टका देशक्रमोत्तमः सम्युता इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टाहुतीप्लथा पूर्णैर् आज्यमिति ग, घ, ङ, इति पुस्तकत्रयपाठः सोमाय च ग्रहाय चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वादशार्णेन इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गर्भाधानं ततः कुर्यान्मध्यस्थाने समाहितः
ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਇਸ਼ਟਕਾਂ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਥਾਂ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਮ ਰੀਤ ਨਾਲ ਯਥਾਸਥਾਨ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋੜੋ; ਫਿਰ ਸਮਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੱਧ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ‘ਗਰਭਾਧਾਨ’ ਨਾਮਕ ਕਰਮ ਕਰੋ। (ਪਾਠਾਂਤਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀਆਂ ਅੱਠ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਘੀ ਦੀ ਆਹੁਤੀ, ‘ਸੋਮਾਯ ਚ ਗ੍ਰਹਾਯ ਚ’ ਦਾ ਆਹਵਾਨ, ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ।)
Verse 19
कुम्भोपरिष्ठादेवेशं पद्मिनीं न्यस्य देवतां मृत्तिकाश् चैव पुष्पाणि धातवो रत्नमेव च
ਕੁੰਭ ਦੇ ਉੱਪਰ ਦੇਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਪਦ੍ਮਿਨੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਦੇਵੀ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੋ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਿੱਟੀ, ਫੁੱਲ, ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਤਨ ਵੀ ਰੱਖੋ।
Verse 20
लौहानि दिक्पतेरस्त्रं यजेद्वै गर्भभाजने द्वादशाङ्गुलविस्तारे चतुरङ्गुलकोच्छ्रये
ਦਿਕਪਤੀ (ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ) ਦੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ ਦਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਰਭ-ਭਾਜਨ (ਗਰਭ-ਪਾਤਰ) ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਤਰ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਚਾਰ ਅੰਗੁਲ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇ।
Verse 21
पद्माकारे ताम्रमये भाजने पृथिवीं यजेत् एकान्ते सर्वभूतेशे पर्वतासनमण्डिते
ਕਮਲ-ਆਕਾਰ ਦੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਪૃਥਵੀ-ਤੱਤ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕਾਂਤ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਸਰਵਭੂਤੇਸ਼ (ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ) ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਪਰਬਤ-ਆਸਨ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 22
समुद्रपरिवारे त्वं देवि गर्भं समाश्रय नन्दे नन्दय वासिष्ठे वसुभिः प्रजया सह
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਤੂੰ ਗਰਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਹੇ ਨੰਦਾ! ਵਸੂਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਸਮੇਤ ਵਾਸਿਸ਼ਠ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰ।
Verse 23
जये भार्गवदायादे प्रजानां विजयावहे पूर्णेङ्गिरसदायादे पूर्णकामं कुरुष्व मां
ਹੇ ਜਯਾ! ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਦਾਇਾਦਾ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੀ; ਹੇ ਪੂਰਨਾਂ! ਅੰਗਿਰਸ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਦਾਇਾਦਾ—ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਨਕਾਮ, ਅਰਥਾਤ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸਿਧ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਬਣਾ ਦੇ।
Verse 24
भद्रे काश्यपदायादे कुरु भद्रां मतिं मम सर्ववीजसमायुक्ते सर्वरत्नौषधीवृते
ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ! ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਦਾਇਾਦਾ, ਮੇਰੀ ਮਤਿ ਨੂੰ ਭਦ੍ਰ—ਕਲਿਆਣਮਈ ਕਰ ਦੇ। ਹੇ ਸਭ ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸਭ ਰਤਨਾਂ ਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਦੇਵੀ!
Verse 25
जये सुरुचिरे नन्दे वासिष्ठे रम्यतामिह प्रजापतिसुते देवि चतुरस्रे महीयसि
ਹੇ ਜੈਦਾਇਨੀ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨੇ, ਹੇ ਨੰਦਾ, ਹੇ ਵਾਸਿਸ਼ਠੀ—ਇੱਥੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਸੋ। ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ-ਸੁਤੇ ਦੇਵੀ, ਹੇ ਚਤੁਰਸ੍ਰੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪੂਜਨੀਯੇ, ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।
Verse 26
सुभगे सुप्रभे भद्रे गृहे काश्यपि रम्यतां पूजिते परमाश् चर्ये गन्धमाल्यैर् अलङ्कृते
ਹੇ ਸੁਭਾਗੀ, ਹੇ ਸੁਪ੍ਰਭਾ, ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ (ਗ੍ਰਿਹ-ਦੇਵੀ), ਹੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪੀ—ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰ। ਪੂਜਿਤ, ਪਰਮ ਅਚਰਜ, ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ (ਇਸ ਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹੋ।
Verse 27
भवभूतिकरी देवि गृहे भार्गवि रम्यतां देशस्वामिपुरस्वामिगृहस्वामिपरिग्रहे
ਹੇ ਦੇਵੀ ਭਾਰਗਵੀ, ਭਵ-ਭੂਤੀ (ਖੈਰ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰ। ਦੇਸ਼-ਸਵਾਮੀ, ਪੁਰ-ਸਵਾਮੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹ-ਸਵਾਮੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ (ਇੱਥੇ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸ।
Verse 28
मनुष्यादिकतुष्ट्यर्थं पशुवृद्धिकरी भव एवमुक्त्वा ततः खातं गोमूत्रेण तु सेचयेत्
“ਮਨੁੱਖ ਆਦਿਕ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਣ”—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਫਿਰ ਖੋਦੇ ਹੋਏ ਖੱਡ ਨੂੰ ਗੋਮੂਤਰ ਨਾਲ ਸਿੰਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 29
कृत्वा निधापयेद्गर्भं गर्भाधानं भवेन्निशि गोवस्त्रादि प्रदद्याच्च गुरवेन्येषु भोजनं
ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਗਰਭ-ਨਿਧਾਨ (ਸੰਕਲਪ) ਰੱਖੇ; ਗਰਭਾਧਾਨ ਸੰਸਕਾਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੋਵੇ। ਗਾਂ, ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਦਾਨ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।
Verse 30
रसमेव चेति ग घ ङ चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः प्रिययेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः गर्भं न्यस्येष्टका न्यस्य ततो गर्भं प्रपूरयेत् पीठबन्धमतः कुर्यान्मितप्रासादमानतः
ਗਰਭ (ਆਧਾਰ-ਗੁਫਾ) ਰੱਖ ਕੇ ਇੱਟਾਂ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਗਰਭ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਾਪੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਸਾਦ-ਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪੀਠਬੰਧ (ਅਧਾਰ-ਬੰਧ) ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 31
पीठोत्तमञ्चोच्छ्रयेण प्रासादस्यार्धविस्तरात् पदहीनं मध्यमं स्यात् कनिष्ठं चोत्तमार्धतः
ਪੀਠ ਅਤੇ ਉੱਤਮੰਚ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਮਿਆਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅੱਧੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਦ ਘਟੇ ਤਾਂ ‘ਮੱਧਮ’; ਅਤੇ ‘ਕਨਿਸ਼ਠ’ ‘ਉੱਤਮ’ ਦਾ ਅੱਧਾ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
पीठबन्धोपरिष्ठात्तु वास्तुयागं पुनर्यजेत् पादप्रतिष्ठाकारी तु निष्पापो दिवि मोदते
ਪੀਠਬੰਧ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਵਾਸਤੂ-ਯਾਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਾਦ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 33
देवागारं करोमीति मनसा यस्तु चिन्तयेत् तस्य कायगतं पापं तदह्ना हि प्रणश्यति
ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਕਰੇ—‘ਮੈਂ ਦੇਵਾਲਾ ਬਣਾਵਾਂਗਾ’—ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਪਾਪ ਉਸੇ ਦਿਨ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
कृते तु किं पुनस्तस्य प्रासादे विधिनैव तु अष्टेष्टकसमायुक्तं यः कुर्याद्देवतालयं
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਹੈ—ਜੋ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਟੇਸ਼ਟਕਾ (ਅੱਠ ਇੱਟਾਂ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਆਲਯ ਬਣਾਏ।
Verse 35
न तस्य फलसम्पत्तिर्वक्तुं शक्येत केनचित् अनेनैवानुमेयं हि फलं प्रासादविस्तरात्
ਉਸ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਸਾਦ (ਮੰਦਰ) ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਅਨੁਮਾਨਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 36
ग्राममध्ये च पूर्वे च प्रत्यग्द्वारं प्रकल्पयेत् विदिशासु च सर्वासु ग्रामे प्रत्यङ्मुखो भवेत् दक्षिणे चोत्तरे चैव पश्चिमे प्राङ्मुखो भवेत्
ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ ਪੱਛਮ-ਮੁਖੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਵਿਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪੱਛਮ-ਮੁਖੀ ਰਹੇ। ਪਰ ਦੱਖਣ, ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਇਹ ਪੂਰਬ-ਮੁਖੀ ਹੋਵੇ।
Frequently Asked Questions
Precise construction-ritual sequencing and measurements: well-fired bricks of 12 aṅgulas with proportional breadth, defined pit-filling stages (one quarter less than full before Vāstu worship), prescribed garbha-vessel dimensions (12-aṅgula breadth and 4-aṅgula height), and proportional guidelines for pīṭha-bandha and prāsāda breadth classifications (uttama/madhyama/kanīṣṭha).
It sacralizes architecture through mantra, homa, expiation, and deity/śakti installation, teaching that correct intention (“I shall build a temple”), purity rites, and Vāstu alignment transform construction into dharma-sādhana that removes sin and accrues merit supportive of higher puruṣārthas.