Adhyaya 324
Rudra-śānti (रुद्रशान्ति)
या अध्यायात रुद्र-शांतीविषयक कर्म-तत्त्वाचा भाग समाप्त होतो. उग्र रुद्रशक्तीला शुभ समतोलाशी जुळवून भयशमन व कल्याणस्थैर्य साधण्याची शांती-रचना येथे मांडली आहे. अग्निपुराणाच्या मंत्र-शास्त्र प्रवाहात हे शांतीविधान भक्ती आणि तांत्रिक विधी यांचा सेतू ठरते: साधक रुद्राला केवळ स्तुतीचा देव न मानता, योग्य रीतीने केलेल्या अनुष्ठानांनी समरस करावयाची शक्ती म्हणून उपासतो. अध्यायाची मांडणी सूचित करते की शमन व स्थिरीकरण (शांती) नंतर पुढील अध्यायात अधिक सूक्ष्म तांत्रिक प्रक्रिया व मंत्र-यंत्रणा/अभियांत्रिकीची दिशा येते. अग्नेय विद्येच्या विश्वकोशीय तर्कात शांती ही वेगळी भक्तीक्रिया नसून मंत्रसिद्धीसाठीची मूलभूत तयारी आहे—साधक, यज्ञस्थळ आणि सूक्ष्म वातावरण यांना कालविधी, तत्त्व-संबंध व परंपरा-चिन्हे यांसह पुढील साधनेसाठी सिद्ध करते.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे रुद्रशान्तिर्नाम त्रयोविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चतुर्विंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अंशकादिः ईश्वर उवाच रुद्राक्षकटकं धार्यं विषमं सुसमं दृडम् एकत्रिपञ्चवदनं यथालाभन्तु धारयेत्
अशा प्रकारे अग्नि महापुराणातील ‘रुद्र-शांती’ नावाचा तीनशे चोवीसावा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘अंशकादि’ विषयक तीनशे पंचवीसावा अध्याय आरंभ होतो. ईश्वर म्हणाले—रुद्राक्षांचे कडे/कंकण धारण करावे; ते विसम असो वा सुसम, पण दृढ असावे. एक, तीन किंवा पाच मुखांचे रुद्राक्ष यथालाभ धारण करावेत.
Verse 2
द्विचतुःषण्मुखं शस्तमव्रणं तीव्रकण्ठकं दक्षवाहौ शिखादौ च धारयेच्चतुराननं
दोन, चार किंवा सहा मुखांचा प्रशंसित देव-रूप अव्रण, निर्दोष व तीव्र कंठयुक्त असा ध्यान/स्थापित करावा. तसेच चतुरानन (ब्रह्मा) दाहिन्या बाहूवर आणि शिखा इत्यादी ऊर्ध्वस्थानी धारण/स्थापित करावा.
Verse 3
अब्रह्मचारी ब्रह्मचारी अस्नातः स्नातको भवेत् हैमी वा मुद्रिका धार्या शिवमन्त्रेण चार्च्य तु
जो अब्रह्मचारी असो वा ब्रह्मचारी असो, आणि ज्याने अद्याप स्नान-संस्कार केला नसेल, तोही स्नातकासमान होतो. सुवर्णाची अंगठी धारण करावी आणि शिवमंत्राने (तिचे/शिवाचे) अर्चन करावे.
Verse 4
कार्येति ख शिवः शिखा तथा ज्योतिः सवित्रश्चेतिगोचराः गोचरन्तु कुलं ज्ञेयं तेन लक्ष्यस्तु दीक्षितः
‘कार्य’, ‘ख’, ‘शिव’, ‘शिखा’, ‘ज्योतिः’ आणि ‘सवितृ’—हे ‘गोचर’ (क्रियासूचक संकेत) मानले जातात. या गोचरांच्या आधारे कुल/परंपरा ओळखली जाते; त्यावरून दीक्षिताची योग्य ओळख ठरते.
Verse 5
प्राजापत्यो महीपालः कपोतो ग्रन्थिकः शिवे कुटिलाश् चैव वेतालाः पद्महंसाः शिखाकुले
शिवाच्या (परिवार/लोक) मध्ये प्राजापत्य, महीपाल, कपोत, ग्रंथिक; तसेच कुटिल आणि वेताल; आणि शिखा-कुलात पद्महंस (नामक) आहेत.
Verse 6
धृतराष्ट्रा वकाः काका गोपाला ज्योतिसंज्ञके कुटिका साठराश् चैव गुटिका दण्डिनो ऽपरे
ज्योतिषशास्त्रातील तांत्रिक संज्ञांमध्ये ही नावे प्रचलित आहेत—धृतराष्ट्रा, वक (बगळे), काक (कावळे), गोपाल; तसेच कुटिका व साठर; आणि इतरांना गुटिका व दण्डिन असे म्हणतात।
Verse 7
सावित्री गोचरे चैवमेकैकस्तु चतुर्विधः सिद्धाद्यंशकमाख्यास्ये येन मन्त्रःसुसिद्धिदः
अशा प्रकारे सावित्री (गायत्री)च्या गोचर/प्रयोगक्षेत्रात प्रत्येक साधना चार प्रकारची असते। ‘सिद्धि’ इत्यादी अंश मी सांगीन, ज्यामुळे मंत्र पूर्ण सिद्धिदायक होतो।
Verse 8
भूमौ तु मातृका लेख्याः कूटषण्डाववर्जिताः मन्त्राक्षराणि विश्लिष्य अनुस्वारं नयेत् पृथक्
भूमीवर मातृका (वर्णमाला/बीजाक्षर-क्रम) लिहावी, कूट व षण्ड हे समूह वगळून। मंत्रातील अक्षरे वेगळी करून अनुस्वार (ं) स्वतंत्र ठेवावा।
Verse 9
साधकस्य तु या संज्ञा तस्या विश्लेषणं चरेत् मन्त्रस्यादौ तथा चान्ते साधकार्णानि योजयेत्
साधकाची जी संज्ञा (दीक्षानाम) असेल तिचे अक्षर-विभाजन करून विश्लेषण करावे। मग मंत्राच्या आरंभी व शेवटी साधकाची अक्षरे यथायोग्य जोडावीत।
Verse 10
सिद्धः साध्यः सुशिद्धो ऽरिः संज्ञातो गणयेत् क्रमात् मन्त्रस्यादौ तथा चान्ते सिद्धिदः स्याच्छतांशतः
‘सिद्ध’, ‘साध्य’, ‘सु-सिद्ध’ आणि ‘अरि’ या संज्ञा ओळखून क्रमाने गणना करावी। मंत्राच्या आरंभी व शेवटी त्या स्थापिल्यास तो शतगुण फल देणारा सिद्धिदायक होतो।
Verse 11
सिद्धादिश्चान्तसिद्धश् च तत्क्षणादेव सिध्यति सुसिद्धादिः सुसिद्धन्तःसिद्धवत् परिकल्पयेत्
ज्या मंत्राचा आरंभ ‘सिद्ध’ आणि शेवट ‘शान्त-सिद्ध’ असा असेल तो तत्क्षणी सिद्ध होतो. तसेच ‘सु-सिद्ध’ आरंभ व ‘सु-सिद्धान्त’ अंत असलेला मंत्रही सिद्ध-मंत्राप्रमाणे परिकल्पावा।
Verse 12
अरिमादौ तथान्ते च दूरतः परिवर्जयेत् सिद्धः सुसिद्धश् चैकार्थे अरिः साध्यस्तथैव च
‘अरि’ हा शब्द/ध्वनी मंत्राच्या आरंभी तसेच शेवटीही दूर ठेवून वर्ज्य करावा. एकाच अभिप्रेत अर्थाने ‘सिद्ध’ व ‘सु-सिद्ध’ म्हणतात; तसेच ‘अरि’ व ‘साध्य’ही (तसेच) निर्दिष्ट होतात।
Verse 13
आदौ सिद्धः स्थितो मन्त्रे तदन्ते तद्वदेव हि मध्ये रिपुसहस्राणि न दोषाय भवन्ति हि
मंत्रात ‘सिद्ध’ घटक आरंभी ठेवला आणि तसाच अंत्यीही ठेवला, तर मध्ये शत्रूंची हजारो (विघ्ने) असली तरी ती दोष ठरत नाहीत।
Verse 14
मायाप्रसादप्रणवेनांशकः ख्यातमन्त्रके ब्रह्मांशको ब्रह्मविद्या विष्ण्वङ्गो वैष्णवःस्मृतः
प्रसिद्ध मंत्रवर्गात, प्रणव (ॐ) सह ‘माया’ व ‘प्रसाद’ बीजांनी युक्त मंत्र ‘अंशक’ म्हणून ख्यात आहे. जो ब्रह्माचा अंश तो ‘ब्रह्मविद्या’, आणि जो विष्णूचा अंगभाग तो ‘वैष्णव’ असे स्मृत आहे।
Verse 15
विष्ण्वंश इति ञ रुद्रांशको भवेद्वीर इन्द्रांशश्चेश्वरप्रियः नागांशो नागस्तब्धाक्षो यक्षांशो भूषणप्रियः
विष्णूचा अंश/वंश ‘ञ’ या वर्णाने दर्शविला जातो. रुद्रांश असलेला वीर होतो; इंद्रांश असलेला ईश्वरप्रिय (आणि ईश्वरभक्त) होतो. नागांश असलेला नागासारखा स्थिर, निमेषरहित दृष्टीचा; यक्षांश असलेला भूषणप्रिय होतो।
Verse 16
गन्धर्वांशो ऽतिगीतादि भीमांशो राक्षसांशकः दैर्यांशः स्याद् युद्धकार्यो मानी विद्याधरांशकः
ज्याच्यात गंधर्व-तत्त्वाचा अंश असतो तो गीत इत्यादींमध्ये अत्यंत प्रवीण होतो. ज्याच्यात भीम-अंश असतो तो राक्षसी स्वभावाचा भागी ठरतो. दैर्य-अंशयुक्त पुरुष युद्धकार्याला योग्य होतो. जो मानी (उच्च-मनस्वी) असतो तो विद्याधर-अंशाचा भागी मानला जातो.
Verse 17
पिशाचांशो मलाक्रान्तो मन्त्रं दद्यान्निरीक्ष्य च मन्त्र एकात् फडन्तः स्यात् विद्यापञ्चाशतावधि
जर एखादा पुरुष पिशाच-अंशाने पीडित होऊन मल/अशुद्धीने आक्रांत झाला असेल, तर त्याचे निरीक्षण करून मंत्रप्रयोग करावा. मंत्र पहिल्यापासून आरंभ करून शेवटी ‘फट्’ असा उद्गार असावा; आणि विद्या-मंत्रांची संख्या पन्नासपर्यंत असावी.
Verse 18
बाला विंशाक्षरान्ता च रुद्रा द्वाविंशगायुधा तत ऊर्ध्वन्तु ये मन्त्रा दृद्धा यावच्छतत्रयं
बाला-मंत्र वीस अक्षरांत पूर्ण होतो. रुद्रा-मंत्र बावीस (अक्षररूप) आयुधांनी युक्त आहे असे सांगितले आहे. यांपुढील दृढ/प्रतिष्ठित मंत्रांचा विस्तार कमाल तीनशे अक्षरांपर्यंत होतो.
Verse 19
अकारादिहकारन्ताः क्रमात् पक्षौ सितासितौ अनुस्वारविसर्गेण विना चैव स्वरा दश
‘अ’ पासून ‘ह’ पर्यंत क्रमाने दोन पक्ष आहेत—श्वेत (सित) आणि कृष्ण (असित). तसेच अनुस्वार व विसर्ग वगळता स्वर दहा आहेत.
Verse 20
ह्रस्वाः शुक्ला दीर्घाः श्यामांस्तिथयःप्रतिपम्मुखाः उदिते शान्तिकादीनि भ्रमिते वश्यकादिकम्
प्रतिपदेपासून सुरू होणाऱ्या तिथी दोन प्रकारच्या—शुक्ल (उजळ) ‘ह्रस्व’ आणि कृष्ण/श्याम (अंधार) ‘दीर्घ’ म्हणतात. तिथी उदित असता शांती इत्यादी कर्मे विहित; आणि तिथी भ्रमित/विकृत असता वश्य इत्यादी प्रयोग करावेत.
Verse 21
भ्रामिते सन्धयो द्वेषोच्चाटने स्तम्भने ऽस्तकम् इहावाहे शान्तिकाद्यं पिङ्गले कर्षणादिकम्
भ्रामित-मंडलात संधी (मेलमिलाप) कर्म सांगितले आहे. द्वेष–उच्चाटन रूपात स्तंभन (जड/स्थिर करणे) विधेय आहे. येथे आवाहनात शांती इत्यादी शांतिका कर्मे; आणि पिंगल रूपात कर्षणादी आकर्षण-क्रिया सांगितल्या आहेत.
Verse 22
मारणोच्चाटनादीनि विषुवे पञ्चधा पृथक् अधरस्य गृहे पृथ्वी ऊर्ध्वे तेजो ऽन्तरा द्रवः
मारण, उच्चाटन इत्यादी कर्मे विषुवकाळी पाच विभागांत स्वतंत्रपणे विन्यस्त करावीत. अधर ‘गृह’ मध्ये पृथ्वी; वर तेज (अग्नी); आणि मध्यभागी द्रव तत्त्व (जल) स्थित आहे.
Verse 23
रन्ध्रपार्श्वे वहिर्वायुः सर्वं व्याप्य महेश्वरः स्तम्भनं पार्थिवे शान्तिर्जले वश्यादि तेजसे वायौ स्याद् भ्रमणं शून्ये पुण्यं कालं समभ्यसेत्
रंध्रांच्या पार्श्वभागी बहिर्वायू प्रवर्ततो; सर्वत्र व्यापून महेश्वर स्थित आहेत. पार्थिव तत्त्वात स्तंभन, जल तत्त्वात शांती, तेज तत्त्वात वश्यादी, वायू तत्त्वात भ्रमणकर्म होते. शून्य (आकाश) तत्त्वात पुण्य—कालसाधनेचा अभ्यास करावा.
Frequently Asked Questions
The chapter’s emphasis is the ritual function of śānti as a stabilizing operation—positioned as a prerequisite layer before advanced mantra classifications and operational rites are introduced.
By framing Rudra’s power as something to be reconciled through dharmic rite, it cultivates inner steadiness and ritual readiness—supporting both protective worldly outcomes and disciplined spiritual progress.